Seıten Saýytbekov, Márııam Myrzataeva sekildi ádebıetshi ustazdar onyń jazý-syzýǵa degen qabilet-beıimin baıqaǵannan keıin aqyl-keńesterin berip, jýrnalıst bolýǵa jón siltedi. Eńbek jolyn shalǵaıdaǵy qazaq aýylynda bastaǵan túbit murtty bozbalanyń «Qazaqstan pıoneri» gazetine, «Baldyrǵan» jýrnalyna joldaǵan móltek áńgimeleri úzbeı jaryq kórip, boıynda qyr-syry beımálim mamandyqqa degen ińkárlik sezim oıandy. Otan aldyndaǵy azamattyq mindetin ótep kelgennen keıin redaksııa esigin ımene ashqan jas jigitti mundaǵylar qushaq jaıa qarsy aldy. Syrttaı jaqsy biletindikten, arnaıy bilimi bolmasa da, bólimge tilshi etip qabyldady.
Shyǵarmashylyq ortaǵa tez beıimdelip, kásibı sheberligi jaǵynan tanylyp, jýrnalıstik mamandyqty kezdeısoq tańdamaǵanyn dáleldedi. Kóp uzamaı oǵan keńes qurylysy, partııa turmysy bólimderine jetekshilik etý senip tapsyryldy. Bir jaǵynan, bilimin de jetildirip, tarıh jáne qoǵamtaný pánderiniń mamandyǵy boıynsha dıplom alyp shyqty. Qazaq radıosynyń menshikti tilshisi qyzmetin de abyroımen atqardy. El, ult taǵdyryna qatysty pýblısıstıkalyq maqalalaryn jurtshylyq jyly qabyldady, izdep júrip oqıtyn boldy. Egemendigimizdiń eleń-alań shaǵynda oblystyq máslıhattyń balamaly saılaýyna qatysyp, saılaýshylardyń basym daýsyna ıe boldy. Sessııalarda qadaý-qadaý máseleler kóterip, eń belsendi halyq qalaýlylary qatarynan kórindi. Jýrnalıst qoǵamnyń damýyna, sananyń ózgerýine yqpaly zor mamandyq ekenin júrekpen sezinip, kásipke degen adaldyǵy men jaýapkershiligin bir sát te joǵaltqan emes. Oblystyq gazettiń bas redaktory qyzmetine bilek sybana kirisip, atan túıege júk bolarlyq qyrýar ister tyndyrdy. Otbasy tárbıesinen daryǵan eńbekqorlyq, ózine de, ózgege de talapshyldyq, izdenimpazdyq qasıetteri, qaıratkerlik bolmysy odan ári tolysyp, shyńdala tústi. Muqym túrki juraǵatynyń maqtanyshy Maǵjan Jumabaev 1920 jyly irgetasyn qalaǵan basylymnyń tırajy 10 myńǵa deıin jetip, eńbekaqy kóbeıtildi. Shtat quramy jastarmen tolyǵyp, ujym jańa ǵımaratqa qonystandy. Qatarǵa qalalyq «Qyzyljar nury» gazeti qosyldy. Maǵjantanýshy retinde Alash jurtyna ortaq uly perzent rýhyn asqaqtatý jolyndaǵy sińirgen eńbegi erekshe, aıryqsha ataýǵa turarlyq. Áli kúnge deıin «aqtańdaq betteri» kóp taqyrypty indete zertteýge elimizde alǵashqylardyń qatarynda kirisip, arhıvterge shań basqan qupııa qujattarǵa qol jetkizdi. Tynbaı izdenýdiń arqasynda kóz maıyn taýysyp, tereń taldap jazǵan maqalalary men suhbattary «Sónbeıtin shyraq» degen atpen kitap bolyp jaryq kórdi. «Maǵjan» ensıklopedııasyn qurastyryp, tyń derektermen, sony maǵlumattarmen tolyqtyra tústi. Jákeńniń basshylyǵymen «Maǵjan» ádebı-kórkem jýrnaly júıeli túrde shyǵyp keledi.
Jazýshynyń qoǵam qaıratkeri retindegi erekshe tanylǵan bir tusy 2007 jyly tórtinshi shaqyrylymdaǵy Parlament Májilisiniń depýtaty bolyp saılanǵanda almas qylyshtaı jarqyldaı kórinýi, aıtar sózden tosylyp qalmaı, qabyrǵaly máselelerdi bıik minberlerden udaıy jerine jetkize kóterip, ult zııalysyna tán aıbarly minez kórsetýi, elimizdegi eń joǵarǵy ókiletti organ quramynyń ol sııaqty bilimdi, bilikti, eldik, ulttyq muratty joǵary sanaıtyn jańa kózqarastaǵy býynmen tolyǵýy sapalyq quramyn aıtarlyqtaı jaqsartyp qana qoımaı, Parlamenttiń ishki jumysyna da serpin berdi. Qarymdy qalamgerdiń paıymynsha, onomastıka men til bir-birinen ajyraǵysyz uǵym, olardy bóle-jara qaraýǵa bolmaıdy. О́kinishke qaraı, qazaq jerinde erteden qalyptasqan ulttyq onomastıkalyq júıeni patsha úkimeti otarshyldyq múddelerine sáıkestendirip, zorlap ózgertti. Solaqaı saıasat keńes odaǵy kezinde de jalǵasyp, onyń aqyry turǵylyqty halyqty rýhanı tamyrynan, salt-dástúrinen, ulttyq qundylyqtarynan ajyratýǵa soqtyra jazdady. Qııampurys qııanat tarıhqa óshpesteı jazylyp qaldy. Osynyń bárin táýelsizdik bıiginen baǵamdaı otyryp, Petropavl qalasynyń baıyrǵy ataýyn ózgertý jóninde saýal joldaýyna týra keldi. Jan-jaqty daıyndyqtan keıin óz ustanymyn jarııa etýge bel býdy. Keıbireýlerdiń óre túregeletinin, óńeshin sozyp, ózeýreıtinin bile tura táýekel etti. Ondaǵy oıy – kóp ýaqyttan beri halyqtyń kókeıinde sher bolyp qatqan shetin máseleni qozǵaý arqyly talqyǵa salý, ózgelerdiń kóńil aýanyn baıqaý. Úkimetke baǵyttalǵan depýtattyq saýal sanada úlken silkinis týdyrǵany bárimizdiń esimizde, áli kúnge deıin umytyla qoıǵan joq. Úlken jarylystaı áser etip, qoǵamdyq pikirge qozǵaý salǵany sonshalyq, Qyzyljar ataýyna qarsylyq bildirgender bastapqyda ne isterlerin bilmeı, bıliktiń ózi abdyrap qaldy.Halyq qalaýlysyna elimizdiń ár qıyrynan júzdegen adam habarlasyp, qyzý qoldaý bildiristi.
Jákeń 1965 jyldyń jazynda Qyzyljardaǵy №2 qazaq mektep ınternaty oqýshylarynyń quramynda odaqtyń bas qalasyna barǵan saıahat barysynda kezdesken bir oǵash jaıtty baıandap berdi. «Maqtaýly qalaǵa tabanymyz tıgennen kóterińki kóńil kúıimiz sý sepkendeı basyldy. Mundaǵylardyń Qazaqstandy bilmeıtini bizdi qatty nalytty. Qazaqpyz desek, biri odyraıa qaraıdy, endi biri ıyǵyn qıqań etkizedi, endi biri basyn shaıqaıdy. Bular tarıhty, geografııany oqymaı ma dep tań qalamyz. Qazir oılap otyrsam, biz sııaqty ulttardy kózge de ilmegen eken. Áli kúnge deıin namysymyzdyń taptalyp, tarıhtan esemizdiń ketkenine ishim ýdaı ashıdy. Sondyqtan til, dil máseleleri meni qatty mazalaıdy. Ásirese jastar tárbıesin nazardan shyǵaryp alǵanymyz, olardyń boıynda otanshyldyq rýhtyń jetispeıtini úırenshikti ádetke aınalyp bara jatqan sııaqty. Ata-analar kúndelikti turmys máselelerin kóbirek kúıtteý saldarynan ul-qyzdarynyń tártibin bosańsytyp alǵan syńaıly», deıdi ulttyq qundylyqtarǵa beıjaı aramaıtyn kásibı jýrnalıst.
Alysqa uzamaıyq, oblys ortalyǵy Petropavl qalasynda 10 myńǵa jýyq qazaq balalarynyń oryssha oqıtyny— sózimizdiń bir dáleli.
«Onomastıka týraly» zańdy ult múddesine qyzmet etetindeı etip jasasaq, kóp nárseden utarymyz anyq. Keshe ǵana ózimizben bir shańyraq astynda birge ómir súrgen elderdiń tájirıbesinen osyny ańǵarýǵa bolady. Qyzyljar ǵana emes, jalpy elimizdegi keńestik kezeńniń kózindeı bolyp kórinetin keıbir aýdandar men aýyldar áli kúnge óziniń baıyrǵy attaryn qaıtara almaı otyr. Onomastıka demekshi, halyqtyq jer-sý, qala ataýlarynyń ózi erekshe áýezdiligi, áýendiligimen birden jattalyp qalady emes pe? Otarlaý buǵaýynan áli tolyq tazarmaǵanymyz, bodandyqta bolǵanymyz sanamyzdan ósher emes. Jasqanshaqtyq, ıilgishtik qanymyzǵa sińgeni sondaı, odan arylý ońaıǵa soqpaı tur. Mundaı kúrdeli máselelerdi ákimderdiń quzyryna berý durys emes, úkimettik deńgeıde sheshý tıimdi. Zańdarǵa tıisti ózgertýler engizgen jón», – degen Jarasbaı Qabdollauly óńir aýmaǵynda otarshyl, keńestik kezeńdi eske túsiretin Haltýrın, Lenın, Chapaev, Ýlıanov sekildi ataýlardyń azaımaı otyrǵanyna, Shuǵyla, Tolqyn, Baıandy sııaqty eshqandaı maǵynasy joq attardyń qoıylatynyna, Mirjaqyp Dýlatuly, Smaǵul Sádýaqasulynyń esimi elenbeı kele jatqanyna qynjylady.
Belgili kósemsózshiniń qazaq qoǵamynda qordalanǵan problemanyń birine eldi mekender jaıyn jatqyzýy tekten tek emes. Ony tań bozarysymen malyn óriske shyǵaryp, keshke qarsy alatyn, sıyryn saýyp, qaımaǵyn aǵyzyp, maıyn bylǵap, baýyrsaǵyn pisirip, shaıyn qaınatyp, qym-qýyt tirlikke bólenip jatatyn qyzyǵy máńgi tarqamaıtyndaı kórinetin aýyldyń rýhanı máıeginiń sarqylyp, júdep-jadap, qazirgi zamannyń aýyrtpalyǵyn molynan tartyp kele jatqany qatty tolǵandyrady. Ásirese túgin tartsań maıy shyǵatyn qunarly jerlerdi jergilikti turǵyndar emes, aıdaladaǵy alpaýyttardyń rásimdep alǵany janyna qatty batady. Olar bas paıdasyn ǵana biledi, eginshilikpen aınalysýǵa, tórt túlik ósirýge qulyqsyz. О́ndiris oryndary ashylmasa, jumys bolmasa, jastar kóshpegende qaıtedi? Oblystyq qoǵamdyq keńestiń tóraǵasy retinde aýyldyqtardyń ótinish-tilekterin eskerýsiz qaldyrǵan emes. Jergilikti bılik tarapynan naqty sheshimderdiń alynýyna qal-qaderinshe yqpal jasap keledi. Onyń oıynsha, altyn besik–aýyldy túletýge, eldi kórkeıtýge Úkimettiń keshendi qoldaýy qajet. Kezinde «Aýyldan kóshpe, aǵaıyn!» pýblısıstıkalyq maqalasyna arqaý etken eldi mekenderde turyp jatqan turǵyndardyń zamannyń ózgere bastaǵanyn, naryqtyń talaptaryn eskermesten beıjaı, jaıbaraqat otyryp, ýaqyt ótkizip alǵanyn másele etip kótergen bolatyn. Bálkim, aýyl irgesi sógilmegende baıaǵy qazaqy qalpyn saqtap qalatyn ba edi? Ár-ár jerde orny úńireıip qalǵan eldi mekender az emes.
Bertinge deıin «Qyzyljar-Aqparat» JShS dırektory qyzmetin atqaryp kelgen jany jaısań, ary taza Jákeń qandaı qurmetke de ábden laıyq. Kóp jylǵy minsiz eńbek óteýi «Qurmet», ekinshi dárejeli «Dostyq» ordenderimen atap ótildi. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń ótken jylǵy ádebı jıyn qorytyndysy boıynsha qyzyljarlyq aqyn-jazýshylar arasynan birinshi bolyp halyqaralyq «Alash» syılyǵyn ıelendi. Soltústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty. Qoǵamdyq jumystarda belsendi, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń jergilikti uıymynyń jáne oblystyq qoǵamdyq keńestiń tóraǵasy. Abyz aqsaqal retinde jastar tárbıesine jıi atsalysady.
«Emenniń ıir butaǵy, «Kómeski iz», «Shynnyń júzi», «Sónbeıtin shyraq», «Dala-besik», «Myltyqsyz maıdan», «Sáýleli ǵumyr» sııaqty 30-ǵa jýyq kitaptyń avtory jýyrda óńirimizge belgili tulǵa, aýyl-aımaqqa syıly, bedeldi Noǵaıbaı bı týraly derekti romanyn jazyp bitirdi. Demek ár kúni izdeniske toly, shalqar shabyttyń qushaǵynda júrgen, mereıli ómir belesine kóterilgen qarymdy qalamgerdiń bereri áli mol degen sóz.
О́mir ESQALI,
Mádenıet qaıratkeri
