Kollajdardy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jarnamasy jer jaryp, zańdyq turǵyda eshqandaı tosqaýyl bolmaǵan soń eldegi eresekter ǵana emes, balalar da qumaroıynǵa táýeldilerdiń qataryn kóbeıtip keledi. Elimizde qazir 700 myńnan asa oqýshy qumaroıynǵa táýeldi retinde tirkelgen. Statıstıkalyq málimetterge súıensek, kompıýterlik jáne býkmekerlik keńselerdiń jyldyq qarjylyq aınalymy ótken jyly 500 mıllıard teńgege jetken. Eldegi býkmekerlik keńseler, kompıýterlik klýbtar men kazınolardyń birkúndik qarjylyq aınalymy 3,5 mıllıard teńge bolsa, jyldyq qarjylyq aınalymy 1 trıllıon teńgeni quraıdy. Onlaın qumar oıyndy jarnamalaǵan eki myńǵa jýyq ınternet resýrs buǵattalǵan. Qumaroıynǵa qunyqqan bir adamdy emdeýge keminde 5 aı ýaqyt ketedi eken. Emine aıyna 600 myń teńge jumsalatyn kórinedi. Qarap otyrsańyz, qumaroıyndardyń kórigin qyzdyryp otyrǵandar qanshama adamnyń taǵdyryna balta shaýyp, ómirmen qosh aıtysýyna sebep bolyp jatyr.
Oıynnyń jeteginde ketip, qaryzdan kóz ashpaıtyn adam kez kelgen ýaqytta qylmysqa barady nemese onyń óz-ózine qol salmaýyna kepildik joq. Sebebi oıynqumarlyq – psıhologııalyq aýrý. Táýeldilikke ushyraǵan adamdar kóp jaǵdaıda óz áreketine esep bere almaıdy. Mundaı adamdar qoǵamǵa qaýipti.
Túrkistan qalalyq emhanasynyń psıhologi Baǵıla Bımendıeva oıynqumarlyq ta nashaqorlyq pen ishimdikke qumarlyq sekildi táýeldiliktiń bir túri ekenin aıtady. Psıhologtiń sózine qaraǵanda, lýdomanııadan emdelgen adamnyń tolyqtaı saýyqqanyna 100 paıyz kepildik berilmeıdi. О́ıtkeni qumaroıynǵa qumarlyq – daýasy joq dert. Mamannyń sózine sensek, emdelýshilerdiń kóbi bir ret oınap kórgen soń ári qaraı oıyndy toqtata alatynyna óz-ózine senimdi bolǵandar. Alaıda alǵashqy bás tigýden keıin óz áreketine esep bere almaı, sońynda nesıe alyp, qaryzǵa batyp, bastaryn joǵaltyp alady eken. Psıhologtiń kómegine júginetinderdiń basym bóligi 25-35 jas aralyǵyndaǵy naýqastar bolsa, onyń ishinde 15-18 jastan bastap qumaroıynǵa qumartqandar da jıi kezdesedi. Sebebi elimizde qumar oıyndardyń naryǵyna baqylaý joqtyń qasy.
– Elimizde 21 jastan bastap zańdy túrde bás tigip, oınaýǵa shekteý qoıylmaǵan. Al álemdik tájirıbede bás tigýge belgili bir deńgeıde shekteý qoıatyn elder bar. Máselen, ekonomıkasy kósh ilgeri ketken Ulybrıtanııanyń ózinde 25 jastan bastap qana bás tigýge ruqsat beredi. Bul jasta adamnyń fızıologııalyq jáne psıhologııalyq turǵyda damýy tolyq jetilgen bolyp esepteledi. Jıyrma bes jasqa deıingi jastarǵa kez kelgen nárse qyzyq. Olar ómirdiń oń-terisin tolyq baǵamdap úlgermegen jasta bolǵandyqtan, jastyqtyń býymen shalys basýǵa beıim turady. Iаǵnı óz áreketin tolyq tejeı almaıdy. Jalpy, kez kelgen jastaǵy oıynqumarlarmen jumys isteý – óte qıyn jáne óte uzaq úderis. Olarmen tereń ári úzdiksiz jumys isteý kerek. Qaýiptiń betin qaıtarǵanymyzben, emdelýshi kez kelgen ýaqytta syrtqy jáne ishki faktorlardyń áserinen qaıtadan oıynǵa salynyp ketýi múmkin, – deıdi Baǵıla Rahmanberdiqyzy.
Iаǵnı jarnamasy jarqyrap turǵan oıyndy taǵy bir oınap kóreıin dep, burynǵy ádetine qaıta basady. О́ıtkeni álginde aıtqandaı, elimizde qumaroıyndarǵa qarsy kúres pármendi emes. Jarnama jasaýǵa kedergi joq, kez kelgen sporttyq oıyndarda býkmekerlik keńselerdiń ókilderi kelýshilerdi quryǵyna ilindirip, arbap alady. Bul naýqastardyń oıynqumarlyqtan arylýyna múmkindik bermeıdi. Kerek deseńiz, áleýmettik jeli arqyly rýletka oıynyn oınatqyzyp, aqsha taýyp júrgen pysyqaılar da bar. Internet arqyly aqyly oıyn oınap, ata-anasynyń kartasyndaǵy aqshasyn utysqa salyp jibergen balalar da kezdesedi. Aqyly oıynǵa qumartatyn 10-15 jas aralyǵyndaǵy balalar. Al Túrkistan oblysynda lýdomandardy emdeıtin ortalyq ta joq.
Eger lýdoman úlken somaǵa utylyp qalsa, ol toqtamaıdy, kerisinshe, qaıtaryp alamyn dep, qosymsha aqsha izdeı bastaıdy. Jalpy, lýdomanııanyń qoǵamǵa tóndiretin qaýpi orasan zor. Sondyqtan jas urpaqty qumaroıynnyń zııandy yqpalynan qalaı da qorǵaý kerek. Qazaq jastarynyń qumaroıyndardy emes, sportty serik etetin jigerli, jalyndy azamat bolýyna qaıtkende yqpal etýimiz qajet.
Raýshan NARBEK,
jýrnalıst
