ShYU: Jańa beles, tyń jobalar bastaýy

Bestikten ondyqqa ulǵaıǵan uıym

Uıymnyń Astanadaǵy sammıtine qatysýǵa nıet bildirgen elder­diń bas­shylarynyń aldy Asta­naǵa at basyn tirep úlgerdi. Keshe qazaq jerine al­ǵash bolyp shyǵystaǵy kór­shimiz QHR Tóraǵasy Sı Szınpın ushyp keldi.

Qytaı Tóraǵasy Sı Szınpınniń elimizge sapary qarsańynda qytaılyq «Sınhýa» agenttigine suhbat bergen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ShYU-ǵa qatysty suraqqa da keń kólem­di jaýap berdi. Jeke óz basy Shan­haı yntymaqtastyq uıymymen erekshe qa­rym-qatynasta ekenin atap ótken Pre­zıdent 1996 jyly sáýirde onyń qury­lýynyń basy-qasynda bolyp, kelis­sózder júrgizýge, qujattardy daıyn­daýǵa qaty­sýǵa múmkindik alǵanyn atap ótti.

«Osy jyldyń 3 shildesinde, shırek ǵasyrdan sál astam ýaqyttan keıin Shanhaı keńistigi kezdesýiniń Qazaqstanǵa qaıta oralýy barynsha rámizdik mánge ıe. Osy jyldar ishinde «Shanhaı bestiginiń» quramy eki esege ulǵaıyp, Astanadaǵy sammıtten keıin uıym tolyqqandy «Shanhaı ondyǵy» formatynda jumys isteı bastaıdy. ShYU-ǵa tóraǵalyq etý óte mańyzdy jáne sonymen birge asa jaýapty mıssııa ekenin erekshe atap ótkim keledi. Uıymnyń negizin qalaýshylardyń biri jáne kópjaqty dıalogti damytýdyń belsendi qoldaýshysy retinde Qazaqstan uıymdy óziniń teńgerimdi syrtqy saıasatyndaǵy turaqty basymdyq retinde qarastyrady», degen Memleket basshysy Q.Toqaev barlyq kúsh-jigerimiz qaýipsizdik máselelerin sheshýdiń ortaq tásilderin ázirleýge, saýda-ekono­mıka­lyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa, qor­shaǵan ortany qorǵaýǵa jáne halyqtar arasyndaǵy dostyq baılanystardy nyǵaıtýǵa baǵyttalatynyn basa aıtqan.

Al Qytaı kóshbasshysynyń memle­kettik saparynyń bastamasy retinde keshe elimizdiń birqatar aqparat quralyna qazaq-qytaı qarym-qatynasyna sholý jasaǵan kólemdi maqalasy jarııalandy. Onda QHR Tóraǵasy eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtan bólek ShYU-ǵa qa­tys­ty da pikirin bildiripti.

Sı myrza maqalasynda Qazaqstan tarapy tóraǵalyq etý aıasynda uıym­nyń bedelin arttyrý baǵytynda je­misti jumys atqarǵanyn atap ótken. Sondaı-aq muny Qytaı tarapy joǵary baǵalaıtynyn jetkizipti. Sonymen qatar birlesken kúsh-jiger Astana sammıtin tabysty aıaqtaıtynyna, ShYU-nyń úlken «otbasyn» biriktirip, yntymaqtastyqtyń jańa betin ashatynyna senim bildir-
gen.

Paıdaly platforma

Shanhaı yntymaqtastyq uıymy – eń aldymen, aımaqtyń qaýipsizdigin nyǵaıtý maqsatynda qurylǵan halyqaralyq qurylym. Bastapqyda shekara mańyn­daǵy áskerı máselelerdi sheshý mindeti turdy. Sarapshylardyń aıtýynsha, dú­nıejúzilik qaýymdastyqtyń uıym­ǵa degen qyzyǵýshylyǵy jyl sanap aı­tarlyqtaı artyp keledi. Iаǵnı ShYU Eýrazııa elderiniń kópshiligin qamtı­tyn aımaqtyq irgeli uıymǵa aınalyp otyr. Bul elder arasyndaǵy ynty­maqtastyqty jandandyra túsip, yqtı­mal táýekelderdiń aldyn alýǵa taptyrmas platforma qyzmetin atqaryp otyr.

– ShYU damýynyń árbir kezeńi jemisti jańalyqqa toly boldy. Búginde ShYU turaqty damý jolyna tústi. Keıingi kezderi onyń kún tártibin odan ári keńeıtý jáne tereńdetý jónindegi bastamalar qarastyrylyp otyr. Sondyqtan qazir uıym damýynyń eń mańyzdy kezeńi ótip jatyr dep aıta alamyz. Uıymdy kelissózder alańyna ǵana emes, sonymen qatar tyń ınvestısııalyq jáne jańa serpindi kontınenttik jobalardy qurýdyń naqty quralyna aınaldyrý qajet. Árıne, munyń bárin iske asyrýǵa múmkindik pen quraldar bar bolǵanymen, naqty tetigi tabylmaı tur. Sol úshin de Prezıdent Q.Toqaev jańa jobalardy júzege asyrý úshin uıymdy reformalaý mańyzdy ekenin aıryqsha alǵa tartyp otyr, – deıdi Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bas sarapshysy Ádil Kaýkenov.

Keregesi keńeıip keledi

Búginde Aýǵanstan, Belarýs, Mońǵo­lııa memleketteri syrttaı baqy­lap otyrǵan uıym músheligine Úndistan, Iran, Qazaqstan, Qytaı, Qyrǵyzstan, Pákistan, Reseı, Tájikstan, О́zbek­stan elderi kirip otyr. Al ázirge óńirdegi Ázerbaıjan, Armenııa, Bahreın, My­syr, Kambodja, Qatar, Kýveıt, Mal­dıv, Mıanma, Nepal, Birikken Arab Ámirlikteri, Saýd Arabııasy, Túrkııa, Shrı-Lanka memleketteri ortaq dıalog máselesinde seriktes elder qata­rynda tur.

О́zara senimdi nyǵaıtý, tatý kórshi­likti ustanyp, saıasat, saýda-ekonomıka, ǵylymı tehnıka, mádenıet, bi­lim, energetıka, kólik, ekologııa jáne ózge de mańyzdy salalarda tıim­di ynty­maqtastyqty ilgeriletý, beıbit­shilik pen turaqtylyqty jáne aımaq qaýipsizdigin qoldaý, terrorızm, separatızm jáne eskremızmge birlese qarsy turý, esirtki men qarý-jaraqtyń zańsyz aınalymymen kúresý, ShYU-nyń ózge memlekettermen jáne halyqaralyq uıymdarmen qarym-qatynasyn damytý máselelerin murat tutqan uıym búginde bedelin arttyra túsken.

ShYU-nyń áskerı áleýeti men ha­lyq­aralyq qaýymdastyqtaǵy saıası salmaǵyna keler bolsaq, uıymǵa múshe elder halqynyń jıyntyq sany 3 mıllıardtan asady. Bul álem halqynyń 45 paıyzyn quraıdy. Uıymǵa múshe elderdiń qataryndaǵy ekeýi – Qytaı men Reseı BUU Qaýipsizdik keńesiniń turaqty músheleri. Sondaı-aq Iran, Úndistan, Qytaı jáne Reseı – ıadrolyq memleketter. Sonymen qatar BRIKS quramyna kiretin elder de bar (Úndistan, Qytaı, Re­seı). Budan bólek, uıymǵa qatysy bar

4 el (Qytaı, Úndistan, Reseı, Túrkııa) G20-nyń quramyna kiredi. Al halqynyń sany mıllıardtan asyp jyǵylǵan Qytaı men Úndistan álemdegi elektr energııasyn kóp tutynatyn alǵashqy eki oryndy alyp tur.

Ilgeride ýaqyt kóshimen uıym elde­riniń qatary kóbeıip, aıasy keńeıip kele jatqanyn aıttyq. Endigi kezekte Aýǵan­stannyń múshelikke ótý úderisi kún tártibinde tur. Bul el qatarǵa qosylýǵa sonaý 2015 jyly ótinish bildirgen. Sonymen qatar 2012 jyldan beri Shrı-Lanka, Bangladesh, 2017 jyldan beri Kambodja, 2018 jyldan beri Ázer­baıjan men Armenııa baqylaýshy el bolýǵa nıet tanytyp, ótinish bildirip keledi.

Osy kúnge deıin ShYU aıasynda 93 halyqaralyq kelisimge qol qoıylǵan, onyń ishindegi 56-sy – uıymǵa múshe memleketter arasyndaǵy qujat. Osy 56 kelisimniń búginde úsheýi kúshine engen. Úsheýdiń ishindegi 1 qujat ShYU ýnıversıtetin qurý men onyń qyzmeti týraly kelisim 2017 jyldyń 6 maýsymynda Astana qalasynda qa­byldanǵan. Sonymen qatar 21 halyq­aralyq kelisim jekelegen elder arasynda jasalǵan. Odan keıingi 16-sy – Hat­shylyq pen halyqaralyq uıymdar arasyndaǵy kelisimder.

Qyzmetiniń basym baǵyttary

ShYU-ǵa múshe memleketter basshy­larynyń keńesi (MBK) uıymnyń eń joǵary organy sanalady. Bul organ uıym qyzmetiniń basymdyqtaryn aıqyndap, basqa memlekettermen, halyqaralyq uıymdarmen ózara baılanysty rettep, ishki qurylym men jumys barysyndaǵy irgeli máselelerdi sheshedi, sondaı-aq eń ózekti halyqaralyq problemalardy talqylaıdy.

Al odan keıingi Úkimet basshylarynyń keńesi (ÚBK) ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq yntymaqtastyq tóńire­gin­degi ózara is-qımyldyń negizgi másele­lerin qarastyryp, sheshim shyǵarady, uıymnyń bıýdjetin qabyldaıdy.

Odan keıingi Syrtqy ister mı­nıstr­leriniń keńesi (SIMK) uıym jumy­synyń kúndelikti máselelerimen aınalysyp, MBK otyrystaryna, halyq­aralyq problemalar boıynsha konsýltasııalarǵa daıyndyq máse­lelerin pysyqtaıdy jáne qajet bolǵan jaǵdaıda ShYU atynan málimdemeler jasaýǵa quqyly.

Ulttyq úılestirýshiler keńesi uıym­nyń aǵymdaǵy qyzmetin úıles­tirip, basqarýdy júzege asyrady. Sondaı-aq MBK, ÚBK, SIMK organ­darynyń otyrys­tarynyń daıyndyq is-sharalarymen tikeleı aınalysady. Jalpy, uıym qyz­me­tinde otyrys, kon­sýltasııa, arnaıy jáne turaqty jumys toptary, sarapshylar kezdesýi syndy 90 túrli ózara árekettesý tetik­teri jumys isteıdi.

Budan bólek, uıymnyń Bankaralyq birlestik, Iskerlik keńesi jáne Ekono­mıkalyq taldaý ortalyqtarynyń kon­sor­sıýmy syndy qoǵamdyq qurylym­dary da ózderine júktelgen mindetter aıasynda jumys atqaryp otyr.
2004 jyldyń jeltoqsan aıynan bastap ShYU BUU Bas Assambleıasyna baqylaýshy bolyp qabyldandy.

Astana sammıtinen úmit kóp

Buǵan deıin habarlaǵanymyzdaı, Astana sammıti aıasynda uıymǵa múshe memleketter basshylary keńesiniń otyrysyna 16 memlekettiń basshylary men keıbiriniń Premer-mınıstrleri qatysqaly otyr.

Budan bólek, 7 halyqaralyq uıym basshylary da, onyń ishinde BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh te Astana sammıtine qatysýǵa nıet bildirgen. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyndaǵy elimizdiń ulttyq úılestirýshisi Murat Muqyshevtyń aıtýynsha, Astana sammıtine qatysýshylardyń qatary artyp, oǵan qosa kezdesýler dástúrli formattan ózgeshe, ıaǵnı buryn-sońdy bolmaǵan sheńberde uıymdastyrylǵaly otyr.

– Sammıtte alǵash ret múshe memleketter basshylary keńesiniń otyrysy jáne «ShYU+» formatyndaǵy kezdesýler bolady. Jıynǵa 10 el jáne ShYU-nyń turaqty jumys isteıtin organdarynyń basshylary qatysady. Al «ShYU+» otyrysynyń talqylaýlary «Kópjaqty dıalogti kúsheıtý – turaqty beıbitshilik pen damýǵa umtylý» taqy­ryby aıasynda ótedi. Sammıt qory­tyndysymen uıymnyń 20-dan astam qujaty qabyldanbaq. Olardyń negiz­gisi – Astana deklarasııasy, – degen M.Mu­qyshev atalǵan Deklarasııada ShYU-nyń halyqaralyq ózekti, óńirlik máseleler baǵytyndaǵy ustany­my aıqyndalyp, uıymdy damytýdyń ári qaraıǵy baǵyttary naqtylanatynyn aıtady.

Astana sammıtinde úsh jylǵa sozyl­ǵan Belarýs Respýblıkasynyń uıymǵa kirý úderisine sońǵy núkte qoıylmaq. Belarýsti qabyldaý rásimi 2022 jyly Samarqand sammıtinde bastalǵan bolatyn.

Memleket basshysy Q.Toqaevtyń usynysymen ShYU alǵash ret «Ádil beıbit­shilik pen kelisim jolyndaǵy álem­dik birlik týraly» bastamany qolǵa almaq. Iаǵnı ShYU Ádiletti beıbitshilik formýlasynyń ujymdyq izdeý úderisin bastaýdy usynǵaly otyr.

Astana sammıti buǵan qosa elderdi álemdik naryqtardyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, adamdardyń ál-aýqatyn jaqsartý jolynda judyryqtaı ju­mylýǵa, bilek sybana áreket etýge shaqyrmaq. Sonymen qatar Astana sammıtinde ShYU-nyń 2035 jylǵa deıingi Damý strategııasyn ázirleýge qatysty sheshimi jáne Memleket basshysynyń bastamasymen uıymnyń 2030 jylǵa deıingi energetıkalyq yntymaqtastyqty damytý strategııasy qabyldanbaq. Sondaı-aq Qazaqstan tóraǵalyǵy kezinde ázirlengen «úsh zulym kúshpen» kúresetin 2025-2027 jyldarǵa arnalǵan yntymaqtastyq baǵ­darlamasy men 2024-2029 jyldarǵa arnal­ǵan esirtkige qarsy strategııasy uıymǵa múshe elderdiń «batasyn al­maq».

Qysqasy, Astana sammıti uıym shejiresiniń jańa betin ashyp, jańa beleske kótergeli otyr. «Bestikpen» bastalǵan «Shanhaı rýhy» araǵa shırek ǵasyr salyp, qatary tolyǵyp, ármen qaraı «ondyqpen» qadam baspaq.