– Nurbıke apa, kúı qaǵanynyń dombyrasyn jaýtańdatyp tastap ketkenine de on bes jylǵa jýyq ýaqyt ótipti. Altyn besigi – Atyraýyn aralap júrip, aıaqasty ketip qalǵannan keıin naǵyz rýhanı joqtaýshysyna aınalyp, jyp-jyly oshaǵynyń otyn sóndirmeı, tútinin tútetip kelesiz. Qarshyǵa aǵamen qalaı tanysqan edińizder?
– Qyz ben jigit kezdeısoq jolyǵyspaıtyn bolar dep oılaımyn, Qarekeńmen de taǵdyrdyń bizge arnap jasyrǵan jumbaǵyn birge sheshý úshin kezikken bolarmyz. Men 1966 jyly Almatydaǵy S.Asfendııarov atyndaǵy medısına ınstıtýtyna oqýǵa tústim. Sol jyly qarasha merekesine oraı uıymdastyrylǵan jastar keshinde alǵash Qarekeńdi kórip, tanysqan edik. Alǵashqy kezdesýlerden keıin jan dúnıemde sáýle shashqan jaryqtyń paıda bolǵanyn, júregimdegi jylylyq pen meıirbandyqtyń molaıa túskenin sezindim. Asyly, bul sezim Qarekeńniń boıynan tarap jatty ǵoı deımin. Mahabbat shoǵynyń ekeýmizdi de qaryǵanyn túsindik. Konservatorııanyń sońǵy kýrsynda, al men 4-kýrsty támamdaıtyn tusta ol jaılap sóz salyp: «Anam 41 jasynda ómirden ótip ketken edi. Qaıtys bolarynyń aldynda ákeme: «Men kórmegen jaqsylyqtyń, qyzyqtyń bárin sen kór, Qarshyǵany sondaı jeńil bosanyp edim. Qarshyǵa renjip júrse, men de tynysh jata almaımyn. Shamań kelgenshe Qarshyǵaǵa deıingi balalardyń bárin óziń aıaqtandyrsań dep aıtyp ketken eken» degen sıpattaǵy áńgimesiniń shetin shyǵaryp aıta bastady. Eń kenje qaryndasyn bosanyp jatyp baqılyq bolǵan anasynyń tilegi ǵoı. Sóıtip, 1970 jyly eki stýdent bas qurap, shańyraq kóterdik. Jasy jetpisten asyp ketken qart ákesi ulynyń el jaqtyń qyzyn alǵanyna qatty qýandy. Sodan tup-týra 40 jyl eki apta bir shańyraq astynda erli-zaıyptyǵa tán otbasylyq ǵumyr keshtik.
– Qarshyǵa Ahmedııarovtyń «Kúı-ǵumyr» atty kitabyn oqyp otyrǵanda, ol kisiniń sizdiń adaldyǵyńyzdy, aqyl-parasatyńyzdy, eńbekqorlyǵyńyzdy baǵalaǵanynan bólek bilimdarlyǵyńyzdy ala-bóten qurmettegenin baıqap, súısinip qaldyq. Talantty adamdardyń bilimdi erekshe qadirleıtini belgili, al erińiz sizdiń bul qasıetińizdi tipti tóbesine kótergen eken...
– Ras, Qarshyǵa keýdesin rýhanı qazynaǵa toltyrǵan bilimdi jandardy qurmet tutatyn. Men mektepti altyn medalmen bitirdim. Búgingimen salystyrǵanda, ol kezeńde mektepti medalmen bitirý ońaı sharýa emes edi, osyny Qarekeń úlken jetistikke balaıtyn. Tipti Nurbıke Jumaǵalıevanyń 11-synypta jazǵan shyǵarmasy oblystyq bilim basqarmasynda elý jyl úlgi retinde saqtalǵanyn úıime kelgen qonaqtardyń birinen estip tańǵalǵanbyz. Qandaı taqyrypta áńgime qozǵalsa da, bir-birimizdiń oı-pikirimizdi tolyqtaı tyńdap, kelissek, baıypty sózben baıytyp, kelispesek, óz aıtqanymyzdy kúshtep tańýǵa tyryspaı, syılastyq tanyttyq. Sondyqtan bolar, qas-qabaqpen túsinistik. О́zi alańsyz ónermen aınalysqannan keıin, erteli-kesh jumysta, gastroldik saparlarda júretindikten, bala tárbıesi, esep-qısap, aǵaıyn-týyspen qarym-qatynas, kelimdi-ketimdi qonaq sııaqty bir úıge tıesili tolastamaıtyn sharýa tolyqtaı meniń moınymda boldy. Aýylda týyp, ata salt, jón-joralǵyny jaqsy biletin qasıetimdi Qarekeń joǵary baǵalap otyratyn. Ǵylym jolyn qýýǵa múmkindik bolyp turǵanda da, bas tartyp, ózimdi balalaryma, olardyń bolashaǵyna arnaýdy jón kórdim. Sebebi meniń ómirdegi úlken jetistigim – otaǵasynyń, balalarymnyń jetistigi. О́mirge úsh bala keldi. Úlken balamyz Erlannyń mýzyka jaǵynan qabileti bolǵanymen, O.Jáýtikov atyndaǵy respýblıkalyq fızıka-matematıka mektebinde oqyp, altyn medalmen bitirdi. Memlekettik «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelde bilim alǵan alǵashqy 20 balanyń biri. Qyzymyz Raýshan – skrıpkashy, ol da AQSh-ta bilim aldy, Amerıkanyń sımfonııalyq orkestrinde jumys istedi, konsertmeıster, halyqaralyq talapqa saı biliktiligi joǵary mýzykant. Al kishi ulymyz Erbolat – konservatorııanyń fortepııano men dırıjerlik klasynda qatar oqyp, Abaı atyndaǵy ulttyq opera jáne balet teatrynda qyzmet atqardy, dırıjer. Konservatorııanyń 2-kýrsynda oqyp júrgende, ákesi álemdik deńgeıdegi ónerdiń injý-marjan tulǵasy Tólepbergen Ábdirashevqa: «Myna balamnyń súıegi – meniki, eti – seniki. О́ziń ne bilesiń, sony úıret» dep tapsyryp, onsyz da tańnan keshke deıin sabaǵyna tyńǵylyqty daıyndalatyn Erbolat eki ese aýyr júkteme, talap-tapsyrmalardy oryndap júrip oqydy. Qarshyǵa balalarynyń bilim alýyna, tárbıesine asa jaýapty qarady. K.Baıseıitova atyndaǵy mýzyka mektebinde oqyǵan Raýshandy kishkentaı kúninen mektepke ózi aparyp, sabaǵyna qatysyp, qadaǵalap otyratyn. Balalaryn mektepke tasyp, birge qatysyp, baqylap júrip, ózi de kásibı jaǵynan birshama ósip, Raýshan men Erbolattyń arqasynda skrıpka men pıanınoda oınaýdy da ájeptáýir úırenip aldy.
– Bar sanaly ǵumyryn ulttyq ónerdi óristetýge, kúıshilik dástúrdi damytýǵa arnaǵan, Qurmanǵazy men Dınanyń sarqytyndaı Qarshyǵa aǵamyz tegin jerden shyqpaǵan kórinedi. «Qurmanǵazynyń myltyǵy Qarshyǵanyń ákesiniń qolynda boldy» degen derekter aıtylady. Sol ras pa?
– Iá, bul – shyndyq. Atamyz «Qurmanǵazynyń myltyǵy bálen degen adamnyń úıinde» degendi estip, izdep baryp, saýyp otyrǵan buzaýly sıyryn berip, óziniń ustap júrgen vıntovkasyn qosa syılap, áıgili kúıshiniń myltyǵyn satyp alǵan eken. Qaıynatam aýyl-aımaqqa aty shyqqan ańshy, ánshi, seri adam bolǵan desedi. Qurmanǵazynyń sol qara myltyǵymen talaı ańǵa shyǵyp, qus salyp, bala-shaǵasyn as-aýqattan taryqtyrmaı baǵady. Kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, kútip-baptap ustaıdy. Qarshyǵa qaıtys bolarynyń aldynda myltyqty Imanǵalı baýyrynyń ótinishimen Atyraýdyń oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıine tapsyryp ketti. Keıin myltyqqa saraptama jasalǵanda, onyń Týla qalasyndaǵy zaýytta jasalǵany anyqtaldy. Uńǵysynyń ústińgi jaǵyndaǵy «Týla. 1849 jyl» degen jazýy da óshpegen.
– Keńestik kezeńde qazaq óneriniń qadamy qysqa, moıyndalýy kemshin bolǵany belgili. Sondaı tar qursaýda júrgen kezdiń ózinde Qarshyǵa aǵa BUU-nyń ózin dúr silkindirgen deıdi ǵoı...
– 1981 jyly Qazaqstan óner sheberleri AQSh-qa saparlap baryp, Birikken Ulttar Uıymynyń eń joǵarǵy qabatynda qabyldaýda bolǵanda, Oljas Súleımenov óleń oqyp, Qarshyǵa kúı tartqan bolatyn. Qazaq eli azamattarynyń, ásirese Qarshyǵanyń ónerin amerıkalyqtar asa zor qurmetpen qabyldaıdy. Qazaqstanǵa oralǵannan keıin Ortalyq Komıtetke shaqyrylǵan jıynda sol oqıǵaǵa kýá bolǵan Ermek Serkebaev Qarshyǵanyń sondaǵy ónerin joǵary baǵalap, eldegi laýazymdy tulǵalarǵa amerıkalyqtardyń yqylasyn jetkizedi. Osy jaǵdaıdan keıin oǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisi, al kelesi jyly Memlekettik syılyqtyń laýreaty ataqtary berildi. Bul – Qarshyǵanyń qyryqtan jańa asqan kezi.
– Qaıbir jyly Qarshyǵa aǵa 650 dombyrashynyń basyn qosyp, kúı tartyp, Gınnestiń rekordtar kitabyna engen degen aqparat keń tarady. О́mirin kúı óneriniń qazyǵyna baılaǵan aǵamyzǵa bul ıdeıa qaıdan kelip júr?
– Qazir 1000, 2000 dombyrashynyń basyn qosyp, kúı tartatyn dástúr onsha-munsha tańsyq emes. Al Qarshyǵa 6 jastan bastap 60 jastan asqan 650 dombyrashynyń basyn qosyp konsert berý ıdeıasyn jıyrma jyl buryn kóterdi. Bastapqyda bul konsertti Almatydaǵy Respýblıka saraıynda ótkizý josparlandy – oraıy kelmedi, keıin Stýdentter saraıynda ótkizbek boldy, ol jerden de ruqsat ala almady, aqyr sońynda konsertti Oqýshylar saraıynda uıymdastyratyn boldy. Oqýshylar saraıynyń sahnasy tarlyq etip, kúı tyńdaýǵa kelgen halyqty sahnaǵa oryndyq qoıyp jaıǵastyryp, al zalǵa 650 dombyrashyny otyrǵyzyp, konsert berdi. Keıin bul konsert Gınnestiń rekordtar kitabyna endi.
– Álemge tańdaı qaqtyrǵan áıgili kúıshi ózi ómirden ótse de, rýhanı izgi isterdiń bastaýshysy bolyp júrgenińiz kópke aıan. Qarshyǵa aǵamyzǵa qatysty barlyq ıgi sharýanyń basy-qasynan tabylasyz. Tipti qaıyn jurtyńyzdaǵy mektepke erińizdiń esimin alyp berip, sondaǵy bilim oshaǵyna jasap otyrǵan qamqorlyǵyńyzdy estip, kópke dáriptegimiz kelgen oı týdy..
– Bar ómiri tar jol, taıǵaq keshýmen ótken Qarekeńniń eki búıregi birdeı syr berip, Qytaı eline emdelýge ketip bara jatqanda, ózi týyp-ósken Tańdaıǵa arnaıy bardy. «Aýylyma endi kelermin-kelmespin, biraq osyndaǵy balalardyń ana aýylda 4-synypqa deıin, myna aýylda 6-synypqa deıin ár jerde shashyrap oqıtyny Almatyda júrgen meniń janyma batady. Aýylda jóndi mektep joq. Atyraý oblysynyń ákimi bolyp kelip jatyrsyń ǵoı, aýylymnyń balalarynyń jyly jerde, jaryq jerde, zamanaýı mektepte oqyǵanyn qalaımyn. Saǵan bir ótinishim bolsyn, aýylǵa onjyldyq mektep salyp berseń» dep janynda turǵan I.Tasmaǵambetovke ótinish aıtty. Qarekeń Qytaıdan búırek saldyryp aman-esen elge oralǵanda, Imanǵalı Nurǵalıuly ýádesinde turyp, mektep salyp qoıdy. Tikushaqpen alyp baryp, jibekbaýyn ekeýi óz qoldarymen qıdy. Sondaǵy I.Nurǵalıulynyń sóılegen sózi taspaǵa jazylyp qalǵan eken. «Qytaıǵa ketip bara jatqanda aǵam maǵan tapsyrma berip ketip edi. Aǵam ortalaryńyzǵa aman-esen kelip tur, men de aǵaǵa bergen ýádemdi oryndap, mektep qurylysyn aıaqtap, búgin, mine, lentasyn qıǵaly turmyz. Bolashaqta mektep aǵamnyń atymen atalatyn bolady», degen edi sonda tolqyp turyp. Keıin osy sózdi Bilim mınıstrine deıin jetkizip, mektepti Qarshyǵa Ahmedııarovtyń atymen ataýǵa bar kúshimdi saldym. Sóıtip, 2014 jyly mektep Qarekeńniń atymen ashylǵan soń tarıhyn tekserip, ábden zerttedim. Qazir ómir kún saıyn emes, saǵat saıyn ózgerip jatyr. Búgingi zamannyń talaby basqa, bilimmen, aqyl-oımen, tehnologııamen ozatyn ýaqyt keldi. Oıyn-kúlki, salǵyrttyqty, jalqaýlyqty kótermeıdi bul kezeń. Al sońǵy 25 jylda mektepti «Altyn belgimen» bitirgen birde-bir oqýshy bolmaǵan. Bilim kórsetkishi jaǵynan aýdan mektepteriniń arasynda sońǵy oryndardyń birinde júrgenine qaradaı qynjyldym. Qarshyǵanyń atyn arqalaǵan mekteptiń aldyńǵy qatarda bolǵanyn shyn qaladym. Sóıtip, balalardy yntalandyrýdyń ádis-amaldaryn jan-jaqty qarastyra bastadym.
– Qalaı yntalandyrdyńyz? О́zge bilim oshaqtary men basqa oqýshy balalarǵa da úlgi bolsyn, óz tájirıbe-tásilińizdi bólise otyryńyz...
– Birinshiden, men kásipker emespin. Ekinshiden, jalǵanda maqtandy súımeımin, meniki suraǵan soń jaýapsyz qaldyrmaıyn degen nıet, áńgimem maqtangershilik bolmasyn. Iá, kóp oılandym. Ne isteý kerek? Mal jutaıdy, óner-bilim jutamaıdy. «Bilim – sheti men shegi joq qyzyq álem, sondyqtan jarysyp oqyńdar, balalar. Aralaryńnan shyǵatyn «Altyn belgi» ıegerine Qarshyǵa atalaryńnyń otbasy atynan 100 000 teńge shákirtaqy taǵaıyndaımyn», dep oqýshylarǵa ýáde berdim. Ázirlep aparǵan sertıfıkatty mektep dırektoryna tabystadym. Nátıjesi sol, keıingi jeti jylda Qarshyǵanyń mektebinen on «Altyn belgi» ıegeri shyqty. Shákirtaqyny tapsyrý úshin Tańdaı aýylynda ótetin sońǵy qońyraý saltanatyna jyl saıyn baryp qatysyp, úzdik oqýshyny marapattap qaıtatyn dástúr de qalyptasyp qalǵan edi. Tek pandemııa kezindegi onlaın oqýdan keıin ári óz densaýlyǵymnyń da syr bere bastaǵanynan sońǵy eki-úsh jyldyqta aýylǵa bara almadym. Qarshyǵanyń 75 jyldyǵynda erim ózi satyp alǵan, syıǵa alǵan, ákelerimen birge balalarym da yqylaspen oqyp, sóreniń sánin keltirip turǵan 300 kitabyn mektep kitaphanasyna aparyp tapsyrdym. 10 dombyra, mýzykalyq ortalyq, 5 kompıýter syıladym. «Qarshyǵa Ahmedııarov atyndaǵy dombyra klasy» degen kabınetke ulttyq oıý-órnegi kózdiń jaýyn alatyn ádemi kilem aparyp tósedim. Mekteptiń aýlasynda kúıshiniń 8 metr bıýstin ornattyq. Portretterin aparyp tabystadyq. Eń bastysy, ákimniń qabyldaýyna kirip, kúıshi uldarynyń mereıtoıyna oraı aýyldyń barlyq kóshesine asfalt tósep berdik. Mundaı sharýa aldaǵy ýaqytta áli de bolsa jalǵasyn tabady.
– Nurbıke apa, mamandyǵyńyz dáriger bolsa da, aýyzeki tilde tógilip turǵan sheshensiz. Qarshyǵa sekildi qazaqtyń jaqsysyna qyryq jyl joldas bolǵanda, talaı jaqsy-jaısańmen dámdes bolyp júrip jetilgen qasıet sekildi kórindi. Talant-tarpańmen bir adamǵa aınalyp, bir shańyraqtyń astynda tatý-tátti ómir súrýdiń syry nede?
– Qarshyǵamen ótken qyryq jylym kórgen tústeı bolyp qalsa da, ómirimizdiń ár sáti kóńilimde saırap turady. Erim únemi aldymda júrdi, men saıasynda turdym. Otbasynyń da kúngeıi men teriskeı jaǵy birdeı bolady, biraq mahabbat pen syılastyqtyń arqasynda maǵynaly ómir súrdik. Bireýdiń aldynda ıilip-búgilýdi boıyna ar kóretin ór minezinde otbasyndaǵy jaqyndaryn aıalaǵan kirshiksiz kóńili sezilip turatyn. Úıimizdiń qonaqsyz otyrǵan kúni bolǵan joq. Qoldaý kútken, járdem tilegen, jaı ǵana kórgisi, áńgimeleskisi kelgen adamnyń bári bizdiń úıden tabylatyn. Tipti bolmasa Qarekeń jolynda kezdesken adamdy da úıge ózi ertip alyp keletin. Jany jomart, qoly ashyq, márt minezdiń ıesi boldy. Dúnıeqońyzdyqqa salynbady. Barǵa – qanaǵat, joqqa – salaýatpen qarady. Tipti dúrildep aty shyǵyp, tanymal bola bastaǵan kezinde, Qurmanǵazy orkestrinde qyzmet atqaryp otyrǵanynda, bala-shaǵasymen 1,5 páterde qysylyp-qymtyrylyp otyrsa da, «ananyń úıi joq, mynanyń páteri tar» dep ózine tıesili páterden bas tartyp, úısiz-kúısiz júrgen ne kópbalaly qyzmettesterine jol berip otyrdy. Shańyraǵymyz shaǵyn bolsa da, keıinirektegi keń úılerde de otbasymyz mýzykanttar men ártisterdiń, aqyn-jazýshylar men sýretshilerdiń, kúlli shyǵarmashylyq adamdarynyń ordasy ispetti shat-shadyman shattyq kúıinen arylmady. Qyzmetimnen bir kún qalmaı júrip te, sol arylmaıtyn qalyń qonaqty atqaryp, bárine úlgerip jatatynmyn. Qarshyǵa reanımasııaǵa túsken saıyn: «Meniń artymdy sen ǵoı jınaıtyn» degen sózdi jıi aıtatyn boldy. «Qaı jaqqa ketkeli jatyrsyń?» dep mán bermeýshi edim. Tipti bir kúni meni ertip alyp, ekeýmiz Baısat degen ydys-aıaqtyń bazaryna baryp, qazan qaradyq. «Qazandy qaıtpeksiń?» deımin. Onysymen qoımaı, Qarekeń bazardyń ortasynda turyp alyp: «100 lıtrlik qazan kimde bar?» dep aıǵaı salady. Men uıalyp, tómen qaraımyn. О́mir boıy qazannyń qulaǵynan ustaǵan áıel atym bar emes pe, «munda ondaı úlken qazan satylmaıdy, qaı jerde satylatynyn kórseteıin saǵan» dep, 1-Almatynyń bazaryna ony men ertip aparyp, sol jerden úlken taıqazan, janyna qoıarda qoımaı 25 lıtr qazandy qosa satyp alyp edik. О́zinen keıin qalatyn ómirdi oılap, men qınalmasyn dep, qamqor peıilden tanbaǵan janashyr bolǵan túri ǵoı. Qazir «adam syılaý, qonaq kútý mektebinen» ótken eki kelinim Lázıza men Ámına da otbasy qundylyǵyn bárinen bıik qoıatyn kósheli minezimen óz uıalarynyń berekesin keltirip, aırandaı uıytyp otyr.
– Qarshyǵa aǵanyń ekinshi ǵumyry bastalyp ketti, ulyqtaý, taǵzym etý isine kóńilińiz tola ma?
– Qarshyǵa 2003 jyldary Mahambet atyndaǵy syılyqty ıelendi. Bul syılyq oǵan tekten-tek berilgen joq, jankeshti eńbek sińirdi. Vıvaldıdiń «Vremena goda» degeni sııaqty Qarshyǵanyń da «Jyl mezgilderi» degen toptamasy bar. Bul eńbegi úshin de memlekettik grantqa ıe boldy. Ol «Qazaqtyń kúıi ólmesin» degen oıdy ómiriniń temirqazyǵy etti. Qytaıdyń aýrýhanasynda aýyr ota jasatyp júrip, dárigerlerdiń eskertpe-talabyn tyńdamaı, sondaǵy qazaq radıosyna baryp 50 kúı jazdyrdy. Donor búırekpen júrse de, dombyraǵa janyn salyp eki adam eńbek etse, sonyń biri – Qarshyǵa, bir adam eńbektense, ol da Qarshyǵa bolar. Dombyra Qarshyǵany shyńǵa shyǵardy, Qarshyǵa da dombyra únin alysqa samǵatty. Qarshyǵanyń ónerine tórtkúl dúnıe tik turyp túgel qol soqty. Atap aıtqanda, kúlli TMD elderin aıtpaǵanda, Qytaı, Túrkııa, Úndistan, Fılıppın, Koreıa, Fransııa, Germanııa, Ispanııa, Italııa, Portýgalııa, Belgııa, Majarstan, AQSh, Afrıka elderi onyń ónerine tánti boldy. Qazaqstannyń klassık jazýshysy Ǵabıt Músirepov: «Qarshyǵa kúı ónerindegi fenomen» dep baǵa bergen edi. Kúı ónerin osy kúnge jalǵap ketken talantty Qarekeń Qazaqstannyń Eńbek eri ataǵyna laıyq ekenin zamandas qaıratkerler, óner tulǵalary jıi aıtatyn. Osy amanatty Dombyra kúni qarsańynda qaıta bir jańǵyrtýdy qaladym. El turǵanda, kúıshi Qarshyǵa Ahmedııarov esimi umytylmaıtyny aqıqat.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
