«Jaýlarym
Aıtqanyna júrgizip,
Aıdaýyna kóndirmek boldy.
Meni óltirmek boldy.
Erneýi taýdaı bıik,
Daladaı úlken,
Tabyt jasady.
Basymdy jerge tıgizdi,
Ústime kebin kıgizdi.
Biraq men kónbedim.
О́ltirem dese de,
О́lmedim» (Temirhan Medetbek).
Iá, qasıetti dombyra batyrdyń qaıtpaǵan sherin ózine qaıtarypty, aqynnyń aıtpaǵan sózin aıtypty.
Álqıssa, dombyra týraly toqsan taraýly ańyz kóp. Birde has dushpanmen keskilesken urystan uzaq jol ótip, qýaty qaıtqan er jigit japan túzge toqtap, demalmaqshy bolady. Jar jaǵasyndaǵy kóleńkege otyrǵan batyr uzyn aǵash butasyn kesip alyp, oǵan attyń qylyn tartyp jasaǵan aspabynan dybys shyǵarmaq bolady. Alaıda aspap ún shyǵarmaıdy. Aspapty qasyna qoıady da, qalyń uıqy qushaǵyna enedi. Áldene ýaqyttan soń oıansa, aspaptan kúmbirlep qońyr salqyn dybys shyǵyp jatyr eken deıdi. Jumbaq zatty qolyna alyp qarasa, dombyranyń basyna, sıqyrdaı sulý qubylysty kóredi. Mine, sol ýaqyttan beri dombyra halyq dertine dárý bolyp, qońyr úni júrek emine shıpa bolǵan desedi.
Kelesi bir ańyz saryny Shyǵystyq «Muńlyq-Zarlyq» dastanymen úndes keledi. Este joq eski zamanda qylyshynan qan, kóńilinen zár tamǵan aıbyndy hannyń jar degende jalǵyz qyzy qý taqyr jigitke kóńili ketip, oınap-kúlip júredi eken. Muny ańǵarǵan han jigitti tilge keltirmeı darǵa asýǵa buıyrady. Jigit ólim qushqan soń qyz mezgiline jetpeı, bir ul, bir qyz tabady. Jurt óseginen, el nazasynan shoshyǵan han qos sábıdi alastatýdy astyrtyn mystan kempirge júkteıdi. Mystan besikte bulqynǵan sábılerdi aıdaladaǵy aralǵa aparyp, bıik ósken aǵashtyń basyna qyzdy – shyǵysqa, uldy – batysqa qaratyp ilip ketedi. Nárestelerdiń kóz jasynan aǵash butaqtary sýalyp, qýara qalady. Qos júrek soǵýyn toqtatqanda, báıterek te ósip-jaıqalýyn sap tyıady. Jurt arasyndaǵy ósek sóz, jalǵan ókpege tózbegen patsha qyzy egizin izdep eńireı jolǵa attanady. Adyr kezip ańqasy kepken áıel ábden qýarǵan bıik aǵashtyń túbine kelip uıqyǵa ketedi. Kenet te kenet áldebir súıkimdi saz, sıqyrly áýen oıatady. Qulaq túrip tyńdasa, án salyp turǵan qasyndaǵy bıik aǵash eken. Alyp aǵashqa úńilip qarasa, basynyń eki jaǵynda butaqtan butaqqa kerilip qalǵan ishekterdi kóredi. Bul – qapyda qaza tapqan eki balasynan qalǵan jurnaq edi. Egiziniń óliminen habary joq áıel aǵash zarynan uly men qyzynyń ajalyn estip, ózi de qýys aǵash jasap, bóbekterinen qalǵan qos ishekti soǵan taǵady. Qaıǵydan qan jutqan baıǵus ana bostaý tartylǵan ishekke úni muńdy shyǵatyndyqtan, «ulym – Muńlyq» dep, al ashy, tym zarly shyǵatyndyqtan, qatty tartylǵan ishekke «qyzym –
Zarlyq» dep at qoıyp, kıeli dombyrany qolynan tastamaı, el kezip ketken eken...
«Dombyra ǵana bilipti,
Qazaqtyń barlyq qaıǵysyn.
Kimiń bar odan súıikti,
Shappaı ber onyń báıgisin!
Atadan qalǵan sol mura,
Urpaqqa bizdi jalǵaı ma?
Árkimniń jany dombyra,
Tek tarta biler qol qaıda?»
Tumanbaı aqynnyń tosyn jyrynda «kimiń bar odan súıikti?» deıtin suraý bar. Rasynda, qazaqqa dombyradan jaqyn muńdas, dombyrdan jaqyn dos joq. «Maıysyp qos shegińnen kúı ótkende, oı týar júrek túgil, súıekten de» deıtin tekti dombyra jyrǵa aınalǵaly, jal-jal syrǵa ulasqaly qashan. Kókiregine súıep qaıǵysyn tarqatqan, janynyń jazyǵyna kúı ektirgen qazaq balasy júregin tıek etip, kóńil qulpyn qadirli aspabyna ashypty. Qurmanǵazynyń «Saryarqasymen», Táttimbettiń «Sarjaılaýymen» terbelgen tekti halyqtyń dombyra kórgende óre túregelip tyńdaıtyny bar. Ári kúıshisin syılap tuǵyrǵa qondyryp, qoń etin kesip berýge daıar turatyny taǵy joq emes. Táttimbet haqynda qalam terbegen qazaqtyń Tákeni kúıshiniń hanǵa sálem bermes pań bolmysyn tarqata jazady. «Táttimbet tomaǵasy sypyrylǵan qyrandaı, qııandy shola bastady. Qııaldyń kózi alýan atyrapty aralap, es bilgeli etene bolǵan sonaý Josaly taýyn, taý etegindegi sazy mol, shalqyǵan Saryjaılaýǵa aıaldaı berdi. Saryjaılaý eske túskende, Táttimbet «ýh!» «Pa, shirkin-aı!» dep súısine kúrsindi. Onyń tirshilik qyzyǵyn armansyz keshken jeri – Saryjaılaý. О́mir-baqı arylmas qaıǵy-qasiretke, ishqustalyqqa dýshar etken de sol Saryjaılaý». Iá, kúıshiniń salqar dalanyń jazylmaǵan ánurany ispetti «Saryjaılaý» kúıin tyńdap, delebeń qozbaý múmkin emes. Al «Qosbasar», «Maıdaqońyr», «Saltanat», Ábiken Hasenovtiń «Qońyr» kúıin tyńdap osynsha baı keýdeli qazaq bolyp týǵanyńdy maqtan etesiń, babalar arýaǵyna táý etesiń.
«Dombyra, sen týraly
talaı jazdym men myna –
kúıdi uqpaǵan kisiler
sózdi uǵa ma, óziń aıtshy, dombyra?» depti Jumeken. Ras-aý.
Shyn dombyranyń quny burnaǵyda qos úıir jylqyǵa teńelgen deıdi eski kózder. Ondaı dombyranyń sheshendigi kisiden asqan, qaýys jaýynyndaı kúmbir kúıi quıylyp turatyn desedi. Naǵyz qazaq, shynynda, er dombyranyń ózi.
