«Naǵyz qazaq» naqyshtary

Batysqazaqstandyqtar Qur­ma­n­ǵazy, Dáý­let­ke­reı, Dına, Má­men, Seıtek, Qalı, Oqap, taǵy basqa áıgili dombyrashy jerlesterin maq­tan etedi. 2018 jyldan beri ata­lyp kele jatqan Ult­tyq dom­­byra kúni óńirde jal­py­ha­lyq­­tyq merekege aınalatyny son­dyqtan.

– Bıyl merekelik shara Oral shaharynda 7 shilde kúni tańerteń Isataı-Mahambet batyrlardyń, Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly men Dına Nur­peıisovanyń eskertkishine gúl shoǵyn qoıýdan bastalady. Budan bólek oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde «Dombyra – ulttyq rýh» atty ekspozısııa, Atameken óner ordasynda «Terme – rýhtyń azyǵy, dombyra – ulttyń qazy­ǵy» atty úlken is-shara ótedi. Keshki saǵat 20.00-de Qadyr Myrza Áli atyndaǵy mádenıet jáne óner ortalyǵynyń jazǵy amfıteatrynda oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵy men «Aqjaıyq» telearnasynyń birlesken «Injý-marjan» tele­jo­basynyń gala-konserti bolady. Bul konsertte Dáýletkereı atyn­daǵy qazaq halyq aspaptary orkestri jáne 40-qa jýyq ánshi, jyrshy-termeshi, kúıshiler óner kórsetedi, – deıdi Qýanyshbek Muqanǵalıev.

Aqjaıyq óńirinde dom­by­ranyń saltanat qurǵan shaǵy bir bul emes. 2018 jyly kúı atasy Qurmanǵazynyń mereıtoıyna ar­nalǵan «Naǵyz qazaq – dombyra» keń aý­qym­dy aksııasy kezinde 1 700 dombyrashy bir mezette Qurmanǵazy babanyń «Adaı», «Bal­by­raýyn» kúılerin oryndaǵan bolatyn.

Al kúı ónerinde ózindik óner mek­tebin qalyptastyrǵan sańlaqtardyń mereıtoılyq sharalary júıeli túrde ótip júr. Mysaly, Jańaqala aýdanynda kúıshi-dombyrashy Mámen Erǵalıuly men Qazaqstannyń halyq ártisi Qalı Jantileýovtiń esimin ulyqtaýǵa arnalǵan «Qalı, Mámen – kúmbir kúı» dombyrashylar baıqaýy, 2020 jyly Oral qalasynda kúıshi-kompozıtor Dáýletkereı Shyǵaı­ulynyń 200 jyldyǵyna, kúı óneriniń asa kórnekti oryndaýshysy Naýsha Bókeı­­hanovtyń 150 jyldyq mereı­toıyna arnalǵan «Kúmbirlegen kúmis kúı» respýblıkalyq dombyrashylar baıqaýy, 2022 jyly Jańaqala aýdanynda «Qos dombyra» oblystyq dombyrashylar baı­qaýy, Qazaqstannyń halyq ártisi Qalı Jantileýovtiń esimin ulyqtaýǵa arnal­ǵan «Dúldúl dombyra» respýblıkalyq dombyrashylar baıqaýy jáne Tuńǵysh Prezıdent alańynda Batys Qazaqstan óńiriniń 200 dombyrashysynyń kúı sherýi ótti. «Osyndaı ónegeli ister bolashaqta da jalǵasa beredi» deıdi basqarma basshysy.

2022 jyly «Aqjaiyq» telearnasynyń qoldaýymen «Folk-art» dástúrli ánshi-termeshi jáne kúıshilerdiń oblystyq telejobasynyń alǵashqy túsirilimi uıym­das­tyrylǵan bolatyn. Ulttyq qun­dy­lyqtardy ulyqtap, bolashaq urpaq úshin jınaqtap, altyn qorǵa saqtaý telejobasyna Jaıyqtyń 100-ge jýyq dástúrli ánshi-kúıshisi qatysty. Bul joba 2022 jyldyń qazan aıyna deıin «Folk-art» bolyp alǵashqy túsirilimin bastasa, keıin «Injý-marjan» telejobasyna aınalyp, kúni búginge deıin 42 telejoba túsirilimi kórermen nazaryna usynylǵan eken.

Byltyr Ulttyq dombyra kúnine oraı alǵash ret tarıhı tulǵalar ustaǵan dom­byralardyń túpnusqaǵa sáıkes kóshir­mesi jasaldy. Oblys deńgeıinde dombyra jasaýshy qolóner sheberleriniń óneri halyq­qa keń nasıhattalyp, «Dom­byra-dastan» festıvali alǵash ret ótti.

Aıtpaqshy, óńirde dombyraǵa qo­ıylǵan birneshe eskertkish te bar. Onyń alǵashqysy – 2016 jyly kásipker Jandos Aıta­lıevtiń qolynan shyqqan ­ 3 metr­lik dombyra bolatyn. Qara­paıym dánekerleýshi óziniń týǵan jeri – úsh júzden án ozdyrǵan sal Muhıt pen ánshi Ǵarıfolla shyqqan Qaratóbege syı etip usynǵan sol dombyra aýylǵa kireberiste kóz qýantyp tur.

Ejelden «kúıshiler eli» dep áspetteıtin Jańaqala aýdanynda «Kúıshiler alleıasy» buryn­nan bar edi. Qurmanǵazy, Mámen, Dına, Qalı Jantileýov, Oqap Qabıǵojın, Shamǵon Qajy­ǵa­lıev, Tuıaqberdi Shámelev bıýs­teri ornatylǵan alańnyń ortasy­na 2019 jyly dombyra músini orna­tyldy.

Al 2023 jyly Ulttyq dombyra kúni qarsańynda Terekti aýdanyna qarasty Aqsýat aýylynda da ulttyq aspapqa eskertkish ashyldy. Sol kezdegi aýyl ákimi Jannur Ahmetovtiń ıdeıasyn jergilikti kásipker Maqsot Kenjebaev qoldap, 4 metrlik músin boı kótergen edi.

Áıtse de Qadyr aqynnyń tilimen aıtsaq, «naǵyz qazaqtyń» shyraıyn kirgizgen – Jalpaqtal aýylynyń túlekteri boldy. Bıyl mamyr aıynda Jalpaqtal aýylynyń ortalyq alańynda ornatylǵan «Altyn dombyra» kompozısııasy qandaı tal­ǵampaz kórermenniń de kóńilinen shyq­ty. Bıiktigi 8 metrlik eskertkishtiń tu­ǵyryna tańbaly tastardyń sýreti sa­lynǵan. Bul jerde kúni-túni kúı oınap tu­ra­dy. Músin avtory – aýyl azamaty Saı­ran­bek Nurjanuly altyn dombyrany qa­za­qy oıýlardan qurastyryp jasaǵan eken.

– Osy dombyrany jasaýǵa 6 aı ýaqytym ketti. Barlyq ólshemin shynaıy dombyradan alyp, masshtabyn úlkeıtip shyǵardym. Osy dombyraǵa 1 tonna 200 kılo temir jum­saldy. Osy kezge deıin jasaǵan jo­ba­­­larymnyń ishindegi eń úlkeni – osy «Altyn dombyra». Meni shabyttandyryp, sheberligimdi shyńdaǵan da – osy qasıetti aspap! – deıdi Saıranbek.

Batys Qazaqstan oblysy