Tarıh tunǵan trıptıh

Bul – Quttybek belsendi izdenisimen erek­shelenip, qazaq beıneleý ónerine tyń ınnovasııa alyp kelgen shyǵarmashyl tulǵa. Quttybek Jaqypqa tán jańa ádistiń biri – «Eki jaqty teri» tehnologııasy. Ol – Quttybek jasaǵan ınnovasııa ataýy. Teriniń túkti jaǵyna túkterdi qyrý men oıý arqyly kompozısııa jasap, al túksiz jaǵyna maıly boıaýmen sándik beıneleý ádisimen keskindeme salýdy elimizde tuńǵysh qoldanǵan osy Quttybek. Teri pannolaryndaǵy pishinderdiń konstrýksııasy, tústik sheshimder, fon men fıgýra qatynastary, beıneleý úderisindegi bezendirý elementteriniń tartymdylyǵy, formalardyń maıda bólshekteriniń joıylyp, yqshamdalyp berilýi, kórinisterdiń órnektermen sıpattalýy – sýretshiniń qoldanbaly-sándik beıneleý stıliniń sheńberine kiretin basym baǵyttary.

Onyń shyǵarmashylyǵynda tehnologııa tabýǵa umtylys, kórkem obraz somdaý, materıa­l faktýrasyn kompozısııa utymdylyǵymen biriktirý, teri tústeriniń qasıetterin kompozısııa quramymen ushtastyrý sheberligimen aıqyndalady. Quttybek elimizge o basynda gobelen shyǵarmashylyǵymen tanymal bolǵanymen, onyń kórkem óńdeý arqyly terini stanoktyq kartına deńgeıine deıin kóterý eńbegin kópshilik qaýym qazirgi kezdegi beıneleýdegi jańashyldyq retinde bile bermeıdi. Quttybektiń sońǵy kezdegi shyǵarmashylyǵyna tán jańashyldyq – maldyń terisin óner materıaly retinde, beıneleý múmkindigi retinde tanýy. Sheberdiń jıi qoldanatyn materıaly – qara maldyń tutas terisi. Munda teri túkteriniń ósimdiligi, uzyndyǵy men qysqalyǵy dástúrli kompozısııany quraıtyn syzyqtar men formalardyń ró­lin atqarýymen erekshelenedi. Kompo­zı­sııasy sándik ónerge tán bolmysynan, sım­me­trııalyq qurylymǵa jaqyndyǵynan baıqalady.

Quttybek kompozısııa pishinderin shyǵarma ıdeıasyna saı uıystyra biledi. Júnniń tabıǵı túsi men syzyqtarynyń baǵyttary men jińishke, jýandyǵy tabıǵattaǵy formalarmen sáıkes kelýin utymdy paıdalanatyn joǵary deńgeıli sheber. Onyń óz týyndysyndaǵy eń kóp qoldanatyn áreketi – sándik bezendirý ádisi. Shyǵarmalarynda zat pen qubylystardy jınaqtaý, forma bólshekterin teńeý, oıdy pishindermen sımvoldaý, órnekterdi stıldeý ádisteri keń kólemde kórinis tabady. Sheberdiń qolynan shyqqan dúnıelerge tán kishi ssenalar: dala tabıǵaty, el tarıhy, adamnyń jan dúnıesi, bolashaq pen salt-dástúr. Quttybek kórkemdik beıneleý dástúrinde vızýaldyq óner tehnologııasyn kórermenniń zamanaýı talǵamymen ushtastyrady. Ol shyǵarmashylyǵynda terini kórkem óńdeý ónerin tyń tásildermen damytyp, jańa kompozısııalyq kolorıttik sheshimdermen únemi tolyqtyryp otyrady. Quttybek Jaqyptyń basty baǵyty – týyndy ıdeıasyn ashý barysynda teri materıalynyń tabıǵı faktýrasyn barynsha utymdy paıdalaný. Sheberdiń taqyryp tańdaýdaǵy usta­nymdary babalar dástúri, dala tarıhy, tabı­ǵat qubylystary, adamnyń jan dúnıesi, beıneleýdiń aqparattyq qyzmettik sıpatymen ushtasyp jatady. Al eń mańyzdy nanymy – kórermenge óziniń jasaǵan kórkem beıneleri arqyly jańa zamanaýı tanymdyq aqparat jetkizý, kórkemdik beıneler arqyly tárbıelik yqpal etý, árbir ulttyq qundylyq retinde usynylatyn obrazdyń mánin fon men fıgýra arqyly kúsheıtý, ıdeıalyq oı sal­maǵyn túster úılesimdiligi aıasynda arttyrý.

Quttybek Jaqyp terini kórkem óńdep, «Stanoktyq panno» jasaý tehnologııasyn kórsetetin eki ólshemdi shyǵarmashylyq kre­dosy retinde qoldanady. Birinshi ólshem – eki jaqtama teri. Ol – eki jaǵyna da sýret salynǵan teri. Bul – sýretshiniń terini kórkem óńdeý tehnologııasyndaǵy dara ereksheligi. Sýretshi shyǵarmashylyǵyndaǵy ekinshi ólshem – teriniń faktýrasyn kórkemdik element retinde qoldaný. Faktýra – teriniń betiniń tegistigi, túgi, túginiń ósimi men olardyń syzyqtar fýnksııasyndaǵy beıneleýshilik múmkindikteri. Teriniń qasıeti óńdelý nátı­jesinde kórinedi. Quttybek teriniń ta­bıǵı qasıetterin kompozısııa qurastyrý úde­risinde bezendirý formasy retinde utymdy paı­dalanady. Sheberliginiń taǵy bir qyry, teri betindegi árbir syzyqty, pishindi, boıaý túsin shyǵarma kompozısııasyna saı kór­kemdik elementter sıpatynda shyǵarma ıdeıa­syna baǵyndyra biledi. Teri betindegi tabıǵı jaratylys beınelerine, pishinder sıpatyna oraı sýretshiniń kompozısııa qurýy onyń qııalynyń ushqyrlyǵyn kórsetýmen qatar zamanaýı beıneleý tehnologııasy bolyp tanylady.

Kásibı sheberdiń sońǵy kezdegi shyǵar­malarynyń barlyǵy derlik teriden jasalǵan týyndylar júıesin quraıdy. Olardyń negizgi kórsetkishteri ólshem, forma jáne mazmun birlikterimen sıpattalady. Jumystary plas­tıkalyq-grafıkalyq joǵary deńgeıdegi sheberlikke negizdelip, avtordyń ishki oıyn ashýǵa, sezimin oıatýǵa, emosııalyq kúı keshýge, ásemdik talǵamyna baǵyttalǵan úlken órnektanýdyń joǵary deńgeıin kórsetedi. Kartınadaǵy órnektanýshylyq, barlyq kompozısııanyń sándik negizge baǵyttalýy, jumystyń plastıkalyq konsepsııasy, estetıkalyq-kórkemdik qundylyqtardyń bir arnaǵa toǵysýy Quttybek Jaqyp shyǵar­malarynyń kórkemdik mazmuny bolyp anyqtalady.

«Túrik qaǵanaty» toptamasy – tunyp turǵan tarıh. Osy trıptıhke kiretin «Otbasy» týyndysyn jasaýǵa tutastaı alynǵan úlken ólshemdi teri materıaly qoldanylǵan. Kompozısııalyq ortalyqta ornalasqan úsh fıgýra urpaq­tar sabaqtastyǵyn bil­diretin negizgi kompo­zısııalyq elementti qu­raıdy. Olar – ata, áke, bala, áje, ene, kelin kórinisteriniń sım­voldyq belgileri. Jer qaıysqan attyly ásker, qobyzshy-abyz, qaıyrymdy ańshy, mergen, sadaqshy, qyran búrkit, aq jalaýly adam beıneleri otbasy men eldiń bereke-birligin kórsetedi. Shyǵarma kolorıti jyly bir sıpatty tústerdi toptastyrǵan. Teri túgi men túsiniń kompozısııalyq formalary ıdeıalyq oıdy aıtýda sýretshiniń utymdy úılestirý she­ber­ligimen ıntegrasııalyq birlikti qam­tamasyz etedi. Bul kartınanyń joǵarǵy bóli­gindegi adamnyń bet-beınesimen jáne fon men fıgýranyń birlikte kórinis tabýymen dáleldene túsedi.

Osy trıptıhtegi «Tabyný» atty shyǵar­masy tústik sheshimi qońyr qyzyl, qara, aqsary tústerden quralǵan. Týyndydaǵy kórinisterdiń fonyndaǵy qara tústi jazyqtyqtar kórinisi túngi aspandy meńzeıdi. Aı kórinisi, sheńber, búrkit, shańyraq, beıneleri, adamdardyń jeke dara qozǵalystaǵy kórinisteri táńirge taby­nýdy sımvoldyq kórinisterimen bildiredi. Týyndy kompozısııasy oıý-órnekter túrindegi sándik bezendirýge, órnektanýǵa negizdelgen. О́rnekter kórinisi jýsannyń ısin sezdirip, samal jelmen terbetilgen dala gúlderin eles­tetedi. Týyndyda sándik bezendirý ádisi utymdy qoldanylǵan. Negizgi kórinisterdi aspan men jer, tabıǵat qubylystary men adam, aq pen qara, kún men tún quraıdy. Bul kartına maz­munyn ashý jolyndaǵy kór­kemdik birlikti, tutastyqty kúsheıte túsken. Shyǵarmadan sımvolızm kórinisteri keńinen baıqalady. Olar – babalar ótken baıaǵy, qolǵa ustaǵan taıaǵy, Uly dalany dúbirletken tulparlardyń tuıaǵy.

Formalar kórinisterin beıneleýde sýretshi oıý-órnekteý, bezendirý ádisterin keńinen qoldanǵan. Týyndydaǵy qoldanǵan pishinder toptamasy dınamıka ustanymyna qurylǵan. Shyǵarma kompozısııasyndaǵy syzyqtardyń qozǵalystyq baǵyty, kórinis sıpaty birin-biri qaıtalamaıdy. Olardyń árqaısysy dara somdalǵan. Syzyqtardyń sıpaty kúrdeli kórinister qupııasy men shyǵarmashylyq oıdy ashýǵa baǵyttalǵan. Kartınanyń beıneleý ádisterinen keskindemelik realıstik beıneleýge qaraǵanda sándik beıneleýdi maqsat tutqandyǵy ónerdegi jańashyldyqty kórsetedi. Sýretshi keshegi babalar kóshi qonǵan jer, atalar amanaty bolǵan jer búgin de sol kúıinde saqtalǵan, kónermegen, ómirsheń qalpyn saqtaǵan jáne saqtala beredi degen oıdy bildiredi. Kompozısııanyń barlyq elementin shyǵarma ıdeıasyna baǵyndyrý zańdylyǵyn sýretshiniń utymdy qoldanýy arqyly kók aspan men qara jerdiń kórkemdik sıpatty qabyldaý úderisinde erekshe kóz tartyp, kórermenge tartymdy emosııalyq áser beredi.

Terini kórkem óńdeý men ony kompo­zısııalyq shyǵarmashylyqqa, obrazdyq deń­geıge deıin kóterý nátıjesi ádiletti Qazaq­stan ıdeıasynyń elimizdiń beıneleý ónerindegi jańa bastalyp kele jatqan kórkemdik is-áreket baǵytyn kórsetedi. Terini kórkem óńdeý men ony stılızasııalyq-obrazdyq deńgeıge kóterý – Quttybek Jaqypqa tán jańashyldyq jol. Onyń monýmenttik epopeıalyq sıpattaǵy shyǵarmalary sýretshiniń ózindik stıliniń bir qyryn kórsetedi. Týyndylaryndaǵy syzyqtar qozǵalysy qanshalyqty kóp bolǵanymen birin-biri qaıtalamaýy sýretshiniń joǵary deńgeıdegi sheberligin taǵy da ańǵartady. Aq pen qara, aq pen sary tústerdiń birligi birneshe ret berilse de, formalardyń bir-birimen qaıtalanýyna jol berilmegen. Fon men pishin birin-biri únemi aýystyryp, qozǵalys sıpatyn kúsheıtip otyrady. Birde fon qara, fıgýra aq tústi bolsa, ekinshi kóriniste kerisinshe berilgen. Týyndydaǵy syzyqtar men boıaýlardyń býyrqanǵan kórinisteri daýylpaz dala men ardaqty ana týraly oıdy beınelik sımvoldyq tilmen jetkizgen. Onyń týyndylarynyń negizgi ıdeıasy – ulttyq salt dástúrler, ómir ótkelderi, qarama-qarsylyqtyń birligi men kúresin sýretteý. Onyń jumystaryndaǵy kompozısııa qatań túrdegi sándik óner kompozısııasyna tán sımmetrııa zańdylyǵyna baǵyndyrylǵan. О́ne boıyna sozylyńqy formaly abstraktylyq pishin adamnyń basyn, keýdesi men qoldarynyń saýsaqtaryn elestetedi. Shyǵarmalarynda adamnyń bar­lyq energııasyn sarqa paıdalanýyn sım­voldap kórsetedi. Osy pishindi jaǵalaı ornalasqan jaýyngerlerdiń jekpe-jegi, arystandardyń bir-birine aıbat shegýi, sadaq tartqan mergen, naıza ustaǵan jaýyngerler shaıqasy babalar ómir súrgen tarıhı kezeńder jıyntyǵyn eske túsiredi. Jaryq pen kóleńke kórinisteri kezektese kele, kún men túnniń, jaqsylyq pen jamandyqtyń kezektesýin bildiredi. Naızaly baba, qamqor ana, qasıetti dala, jaz ben qys – kartınanyń basty sımvoldary. Quttybek Jaqyptyń terini kórkemdik óńdeý tehnologııasyn damytý, shyǵarma ıdeıasy, kompozısııasy, kolorıti men oryndaý sheberligi sýretshiniń únemi jańashyldyqty izdeýge ińkár ekenin bildiredi.

Elimizde mal terisin uqsata almaı jatqan kezeńde terini kórkemdep óńdep, zamanaýı beıneleý týyndysy deńgeıine kóterý – erekshe nazar aýdaratyn is-áreket. Ol terini kórkem óńdeý arqyly ıdeıalyq oı aıta bi­ledi, shyǵarmashylyq daralyq sıpaty bar kompozısııa qurastyrýda sheberlik tanytady, tabıǵı teri men jún materıaldarynyń faktýralyq qasıetterin utymdy qoldaný arqyly tústik sheshim jasaıdy, terini shy­ǵarma ıdeıasyna saı boıaý tehnıkasyn tańdaı biledi. Quttybek osylaısha teriden panno kompozısııasyn jasaý arqyly ótken dáýir tynysyn bildiretin aýqymdy ıdeıalyq oıdy kórermenge jetkizedi. Ony belgili bir dáýir tynysyn obraz deńgeıine deıin kótere bilgen, kásibı qabilet-qarymy keń sýretker dep tanımyz. Onyń shyǵarmalary kórkemdik turǵyda túsindirýdi qajet etpeıtin týyn­dy. Álem halyqtary túsinetin bir til bar, ol – Quttybek shyǵarmalarynyń tili. Onyń shyǵarmalary – jastarǵa tálim men tárbıe berý quraly. Sondyqtan da onyń jumystary Memlekettik syılyqqa ábden laıyq. Munyń ózi qazaq beıneleý ónerindegi ınnovasııalyq reformatorlyq joldy tańdap alǵan sýretshige beriler joǵary baǵa bolar edi dep sanaımyn.

Qýandyq ERALIN,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor