Narıman Tóreǵalıev: Tasqynǵa el bolyp qarsy turdyq

– Narıman Tóreǵalıuly, bıylǵy sý tasqyny elimizdiń birneshe óńirin ábigerge saldy. Tilsiz jaýdan zardap shek­kenderdiń qatarynda Batys Qazaqstan oblysy da bar. Jalpy, oblysta bolǵan tabıǵı apattyń aýqymy qandaı boldy? Qansha úı sý astynda qaldy?

– «Apat aıtyp kelmeıdi» degen ras qoı. Batys Qazaqstan oblysynda sý tasqyny 27-28 naýryz kúnderi bas­taldy. Oblysymyzdyń 12 aýdanynyń ishinde 5 aýdan – Terekti, Báıterek, Qa­ratóbe, Syrym, Bórli aýdandary jáne Oral qalasynyń saıajaı aýmaǵy sý tas­qynynan zardap shekti. Alǵash sý basqan Syrym, Qaratóbe aýdandarynda erigen qar sýy tońy jibimegen jerge sińbeı, jolyndaǵy aýyldardy jaıpap ótti. Onyń ústine sol kúnderi óńirde jaýyn-shashyn da qalyptan artyq boldy. Osynyń bári tasqynǵa alyp keldi.

Qar sýynan bólek, Reseıdiń Sa­ratov, Orynbor oblystaryndaǵy sýqoı­ma­larynan sý kóp jiberildi. Sonyń sa­l­darynan Jaıyq ózenindegi sý deńgeıi artyp, ózen boıynda ornalasqan 84 eldi mekendi sý basý qaýpi týdy. Qarańyz, sol kúnderi Orynbordyń Irekli sýqoı­masynan Jaıyq ózenine sekýndyna 3 myń tekshe metrden asa sý jiberilgen. Bul keıingi 30 jyl ishinde bolmaǵan jaǵdaı edi. Osynyń saldarynan Jaıyqtaǵy sý deńgeıi 8 metr 64 sm-ge jetip, qaýipti deńgeıden asyp ketti.

Elimizde bolǵan kóktemgi sý tasqyny – kólemi jaǵynan keıingi 80 jyldaǵy eń iri tabıǵı apat. Muny mamandar da aıtyp otyr. Osy apat kezinde Batys Qazaqstan oblysynda 1 491 turǵyn úı, 10 500 saıajaı telimi sý astynda qaldy. 2 myńnan asa mal shyǵyny boldy.

– Sol kúnderi ózińiz de, tıisti sala mamandary da shyn máninde etigimen sý keship júrgenin kózimizben kórdik. Jedel shtab tótenshe jaǵdaıda ju­mys istedi. Aıtyńyzshy, tasqynǵa tos­qyn qalaı boldy? Qandaı is-sharalar qabyldandy? Qansha tehnıka, qansha adam jumyldy?

– Memleket basshysy qoldaýynyń arqasynda biz sý tasqynyn ýaqtyly eń­sere aldyq. Aqjaıyq óńirin tabıǵat apatynan qutqarýǵa búkil el jumyldy. Elimizdiń 14 oblysynan áskerıler, qut­qarýshylar, eriktiler, qarapaıym turǵyndar keldi. Sóıtip, aýqymdy shy­ǵynǵa jol bermedi.

Úkimet basshysy, onyń orynbasarlary tasqyn kezeńinde óńirimizge birneshe márte kelip, daıyndyq barysymen tanysty. Qajetti resýrs­ty jyldam tartýǵa qolushyn sozdy. Oblysymyzdaǵy sý tasqynymen kúreske 11 myńnan asa adam, 2 myńǵa jýyq tehnıka tartyldy. Jaıyq ózeniniń boıynda

150 km topyraq bóget salyndy. Osynyń nátıjesinde aýyldarǵa sý kirmeýin barynsha qamtamasyz ettik. 13 myńnan asa adam qaýipsiz jerge kóshirildi. Osy­laısha, Memleket basshysynyń, Úkimet­tiń qoldaýy jáne halyqtyń bir­ligi ar­qasynda Jaıyq ózeni boıynda orna­las­qan Oral qalasy men oblystaǵy 84 eldi mekendi sý basýdan aman saqtap qaldyq.

Sáýir aıynyń basynda Memleket basshysy sý tasqyny bolǵan Qa­ratóbe aýdanynyń ortalyǵyna kelip, tasqynnan zardap shekken Qorjyn aýlynyń tur­ǵyndarymen kezdesti. Pre­zıdent sol saparynda ár turǵyn memleket ta­rapynan beriletin kómekten qalys qalmaıtynyn atap ótti. Qasym-Jomart Kemelulynyń bul sózi barsha turǵynǵa jiger berdi.

Sý tasqyny bolǵan Qaratóbe aýda­nynyń Qorjyn aýlyna barǵan kezim áli kóz aldymda. Aýyldy tolyq sý basyp ketken. 300-den asa turǵyn aýyl mektebine ýaqytsha turaqtaǵan. Ishinde eńkeıgen qarııadan eńbektegen balaǵa deıin boldy. Olardy qaıyqqa mingizip, ári qaraı tikushaqpen evakýasııalyq ortalyqtarǵa jetkizdik.

Sol kúnderi qarapaıym turǵyndar «Bizdiń erteńgi kúnimiz ne bolady? Bas­pa­namyzdy qalaı qalpyna kelti­remiz? Mem­­leket tarapynan kómek bola ma?» degen úmit pen kúdikke toly saýaldy jıi qoıa­tyn. Sol ýaqytta Prezıdenttiń qol­daýy Qaratóbe halqyna ǵana emes, tasqyn­nan zardap shekken barsha halyqqa demeý boldy.

– Tasqyn ótti, ketti. Qazir apat zardabyn joıý úshin qandaı jumys atqarylyp jatyr? Turǵyndardyń mal-múlik shyǵyny óteldi me?

– Jalpy, oblys boıynsha 2 myńnan asa mal shyǵyny bolǵanyn aıttym ǵoı. Osynyń bári jergilikti bıýdjet jáne demeýshiler esebinen tolyq óteldi. Máselen, 1 171 mal shyǵyny jergilikti qazynadan bólingen 151 mln teńgeniń esebinen qalpyna kelse, 1 286 maldyń ornyn demeýshiler toltyrdy.

Al 100 aılyq eseptik kórsetkish mól­sherinde birjolǵy áleýmettik kómekti 9 994 otbasy aldy. Buǵan 3,7 mlrd teńge jumsaldy. Tasqyn kezinde búlingen mate­rıaldyq múlikti óteý boıynsha bú­ginge deıin 10 218 otbasynyń ótinishine oń sheshim shyǵarylyp, 3,6 mlrd teńge qarjy tólendi.

– Degenmen tasqyn sýdyń eń úlken shyǵyny turǵyn úıler ǵoı. Memleket basshysy tasqyn saldarynan baspanasy jaramsyz bolǵan turǵyndarǵa jańa úı berýdi tapsyrdy. Qazir osy tapsyrma qalaı oryndalyp jatyr? Kúzge, salqyn túskenge deıin turǵyndar jańa úıine kire ala ma?

– Dál qazir sý tasqyny bolǵan 5 aýdanda jáne Oral qalasyndaǵy saıajaı tur­ǵyndary úshin 775 úı salynyp jatyr. 60 merdiger kompanııa anyqtalyp, qurylys qarqyny qyza tústi. Jospar bo­ıynsha 1 qyrkúıekte tapsyrylýǵa tıis. Qurylystyń sapasyn, aıaqtalý merzimin qatań baqylap otyrmyz.

Buǵan qosa aýdandarda shyǵyndy óteý jónindegi komıssııa qorytyndysyna sáıkes baspanasy jaramsyz bolyp qalǵan otbasylarǵa turǵyn úı satyp alý jumysy da júrip jatyr. Máselen, qazirge deıin Bórli aýdanynda – 66 úı, Terekti aýdanynda – 5 úı, Báıterek aýdanynda 2 úı satyp alyndy. Al Oral qalasynda jalǵyz bas­panasy apatty dep tanylǵan saıajaı tur­ǵyndaryna jańa úı satyp alý jáne salý boıynsha jumys qyzý júrgizilip jatyr. Qazirdiń ózinde oraldyq saıa­jaı turǵyndary úshin demeýshiler qarjysynan 864 turǵynǵa úı satyp alý jóninde sheshim shyqty. Búginde olar jańa páterine kirip, qonystoıyn toılaıdy. Bul úıler jańa naryqtan da, ekinshi naryqtan alyna bastady.

– Tasqyn zardabyn óteý isiniń qomaqty bóligi demeýshiler kúshimen júrip jatyr eken. О́ńirde turǵyn úı salýǵa, satyp alýǵa qandaı iri kom­panııalar, kásipkerler kómektesip jatyr?

– Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda ótken mamyr aıynyń 20-sy kúni óńirge Premer-mınıstrdiń orynbasary Qanat Bozymbaevpen birge birqatar kásipker keldi. Olardyń arasynda «Astana Group» kompanııasynyń tóraǵasy Nurlan Smaǵulov, «Bank SentrKredıt» dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Baqytbek Baıseıitov, «Jusan Bank» dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Ǵalymjan Esenov, «QazAzot» dırek­torlar keńesiniń múshesi Rústem Aıaz­baev, «QazaqStroy» quryltaıshysy Nur­lan Artyqbaev, «Alageum Electric» dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Er­kebulan Ilııasov syndy azamattar boldy. Olardyń bári qolushyn sozyp jatyr. Sonymen birge «ERG» kompa­nııasy, «Qazaqstan halqyna» qory, Batys Qazaqstandaǵy «Jaıyqmunaı», «Kon­densat», «AqsaıGazServıs», «Q­arashyǵanaq Petroleým Opereıtıng» kompanııalary da qoldaý bildirip keledi.

– Narıman Tóreǵalıuly, óńirdiń eń ózekti máselesi – avtomobıl jol­darynyń jaǵdaıy. Jol sapasynyń tómendigi joǵaryda aıtqan qurylys, taǵy basqa salalardy da tejep otyr­ǵany belgili. Osy baǵytta qandaı jumys atqaryldy?

– Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Batys Qazaqstan oblysynda jol salý jáne jóndeý boıynsha bergen birqatar tapsyrmasy bar. О́tken jyly óńirde 562 km avtomobıl joly jóndeldi. Bıyl 576 km joldy jóndeýdi josparlap otyrmyz. Onyń ishinde jergilikti mańyzy bar 304,7 km jol qam­tylady. Sondaı-aq Prezıdenttiń 2019 jyly bergen tapsyrmasy aıasynda óńirimizdegi Qaztalov, Bókeı ordasy, Jánibek aýdandaryn oblys or­talyǵymen baılanystyratyn 245 km joldyń aıaqtalmaı qalǵan 104 shaqyry­myn 2023 jyldyń ishinde salyp bittik. Endi 16 km jol qaldy, ony jyl sońyna deıin aıaqtaımyz.

– О́tken jyldary elimizdiń ár óńirinde birneshe qala halqy qys qıyn­dyǵyn kórdi. Mundaı jaǵdaı Ba­tys Qazaqstan oblysynda bolmaı ma? О́ńir­diń aldaǵy qysqy jylytý maý­symyna daıyndyǵy qalaı? Káriz jelil­eri men jylý elektr stansalary daıyn ba?

– Durys aıtasyz, qala kúrdeli aǵza sııaqty. Qysqy jylytý maýsymyna da­ıyndyq jyl boıy, júıeli júrýi kerek. Biz aldaǵy qystyń qamyn osy qystan shyǵysymen-aq oılap, daıyndyqty mamyr aıynda bastap kettik. Jumys qarqyndy júrip jatyr.

Bıyl óńirde kommýnaldyq salada birneshe iri joba iske qosylady. 1961 jyly salynǵan, Oral qalasynyń 150 myńǵa jýyq turǵynyna qyzmet kórsetip otyrǵan 2, 3 jáne 21-kárizdik sorǵy stansalary túgeldeı jańartylady. Bul jo­balardyń jalpy quny – 4,8 mlrd teńge. Buǵan qosymsha qalanyń Qury­lysshy, Qadyr Myrza Áli, Jańa Orda shaǵyn aýdandaryn, «eski aeroport» aýdandarynyń 150 myń turǵyndy qam­tıtyn 18-KSS (kárizdik sorǵy stansasy) qurylysy bastalady. Sonymen qatar Oral qalasynyń Aqjaıyq sha­ǵyn aýdanyndaǵy, Soltústik-shyǵys ba­ǵytyndaǵy qosalqy elektr stansalary, elektr taratýshy kompanııanyń ju­mysyn jedeldetý úshin Zashaǵan kentinde jóndeý-óndiristik bazasy jáne jylý jelileri boıynsha 70 myń adamdy qam­tıtyn 5-jylý magıstrali jóndelip jatyr.

Qala turǵyndaryna málim, byltyr japonııalyq «Hıtachı» kompanııasymen kelissóz júrgizip, Oral qalasyndaǵy jylý elektr ortalyǵynyń gaz týrbınaly qondyrǵysyn jóndeýge kelisim jasaǵan edik. Osyǵan oraı bıyl maýsym aıynda Japonııadan arnaıy mamandar kelip, tıisti jumysty iske asyrdy.

2024 jyly kommýnaldyq kásip­oryndardyń ınvestısııalyq jobalary jáne bıýdjettik ınvestısııalar esebinen energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy salasyna barlyǵy 17 mlrd teńge qarajat ba­ǵyttalady. Onyń 5,9 mlrd teńgesi – res­pýblıka bıýdjetinen, 8,2 mlrd teńge – jergilikti qazynadan, al 2,9 mlrd qarajat ınvestısııalyq baǵ­darlama esebinen bólinbek. Sonyń ishinde sý burý jeli­lerin rekonstrýksııalaý 3, elektrmen jab­dyqtaý jelilerin rekonstrýksııa­laý 7, jylýmen jabdyqtaý je­li­lerin rekonstrýk­sııalaý boıynsha 1 joba júzege asady.

Úkimet basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes ınjenerlik jeliler boıynsha qurylys-montaj jumystaryna jergilikti taýar óndirýshilerdiń ónimderi qoldanylyp jatyr.

Taǵy da aıtaıyn, jylytý maýsymyna daıyndyq meniń jeke baqylaýymda, turǵyndar alańdamasyn. Jalpy, 2023–2024 jyldary energetıka jáne turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyǵy salasyna ártúrli kózden 30,3 mlrd teńge baǵyttaldy. Onyń 14,2 mlrd teńgesi nemese 45%-y – jergilikti bıýdjetten.

– Prezıdent tapsyrǵan naqty istiń biri – óńirge ınvestısııa tartý. Bul másele qalaı? Byltyr jáne bıyl ob­lysqa qan­sha ınvestısııa quıyldy? Jýyrda júzege asatyn mańyzdy ınves­­tısııalyq jobalar týraly aıtyp ót­seńiz?

– О́tken jyldyń qorytyndysyna sáıkes 7 ekonomıkalyq ındıkator-kórsetkishti oryndaǵan oblystardyń qa­taryna kirdik. Negizgi úlesti óndiris salasy alyp otyr. Qazir Memleket bas­shysynyń tapsyrmasy boıynsha qaıta óńdeý salasyna kóbirek ınvestısııa tartýǵa tyrysyp jatyrmyz. О́ńirge ınves­torlardy tartý – asa mańyzdy mindet. О́tken 2023 jyldyń qorytyndysyna qarasaq, negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi BQO-da 16,4%-ǵa ósip, 645,6 mlrd teńgeni qurady. Bul jaman emes.

Al 2024 jyldyń 5 aı qorytyndysy boıynsha negizgi kapıtalǵa salynǵan ınves­tısııa kólemi 178,3 mlrd teńgeni qurady. Sonymen qatar bıyl 728 jumys ornyn jańadan quryp, jalpy quny 118,4 mlrd teńgelik 26 jobany iske qosýdy josparlap otyrmyz. Osynyń ishinde 3,7 mlrd teńgege 3 joba iske qosylyp úl­gerdi. Qazir óńirdegi ındýstrııalyq aı­maqta kóptegen kompanııa jumys isteıdi.

Oblys aýmaǵynda iske asyrylyp jatqan iri jobanyń biri hám biregeıi –Qarashyǵanaq ken ornyn keńeıtý jobasy. Iаǵnı 5 jáne 6-kompressorlardy iske qosýymyz qajet. Bul joba shıki gazdy daıyndaý qýatyn arttyrýdy kózdeıdi.

Aıta keteıin, ken ornynyń 5-kompressoryn bıyl iske qosamyz. Al 6-kom­pres­sor­dy iske qosý 2026 jylǵa jos­par­lanǵan. Bul shıki gazdy óndirý kóle­min 4 mlrd tekshe metrge ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.

Sondaı-aq Rojkov ken ornyn ıgerý jobasy da júzege asyrylyp jatyr. «Oral Oıl end Gaz» JShS alǵashqy uńǵy­many iske qosty, gaz ben onyń kondensatyn óndirý bastaldy.

Taǵy da birqatar joba bar. Olarǵa da toqtala keteıin:

«West Group/Vest Grýpp» atty kirpish zaýytynyń qýattylyǵy jylyna 20 mln kirpish shyǵarýǵa jetedi. Bul jańadan 40 jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi. Al keshe ǵana iske qosylǵan «Batys Mı­neral Sý» zaýytynda jylyna 10 mln lıtr mıneraldy sý shyǵarylady. Bul mekeme 61 jumys ornymen qamtamasyz etip otyr. «Poıma maı Kombınat» JShS táýligine 100 tonna ósimdik maıyn shyǵarady. Bul eki kásiporyn týraly «Egemen Qazaqstan» gazetinde kólemdi maqala berilip, óńir tynysyn respýblıka jurtshylyǵyna kórsetti. Gazet ujymyna sol úshin rahmet aıtamyz.

2023 jyly 1 myń adamdy jumyspen qamtyǵan 45 joba iske qosylǵanyn aıtaıyq. Bul jobalardyń jalpy quny 30 mlrd teńgeden asady. Onyń ishinde «Ringo-Milk» JShS-nyń sút-taýarlyq fermasy, «PlayCom Uralsk» JShS-nyń fanera óndirisi, «Talap» AQ men «OLYMP» JShS-nyń medısınalyq ortalyqtary, «Packaging Systems» kompanııasynyń bıgbeg óndirisi sekildi iri jobalardy bólek aıtýǵa bolar edi.

– Narıman Tóreǵalıuly, óńirde qurylysy turalap qalǵan nysandar bar ekeni belgili. Bul jóninde ne aıtasyz? Qańtarylyp qalǵan qury­lys­tarǵa jan bitirý úshin qandaı shara jasalyp jatyr?

– 2022 jyldyń sońynda óńirge ákim bolyp kelgenimde 2020–2022 jyldary birqatar nysan men jobanyń qurylysy bastalyp, aıaqtalmaı qalǵanyn anyq­tadyq. Olardyń ishinde turǵyn úıler de, áleý­mettik nysandar da, sý qu­byr­­lary men joldar da bar edi. Bul nysandardyń toqtap turýyna jaýapsyz merdigerlerdiń jumysty tolyq aıaqtamaýy, qarjylandyrýdyń toqtap qalýy, baqylaýdyń bolmaýy, t.b. máse­leler sebep bolǵan eken.

Biz 2020–2022 jyldary aıaqtalmaǵan nysandar boıynsha nátıjeli jumys júrgizdik. Bir jyldyń ishinde 40 ny­sannyń qurylysy tolyqtaı aıaqtaldy. Al bıyl taǵy da 13 jobany jyl sońyna deıin bitiremiz. Jaýapty memlekettik organdarmen birlese jumys istep, qa­jetti qarjy kózderin taýyp, jaýapsyz merdigerlerge qatań talap qoıý ar­qyly nysandardy halyq ıgiligine ber­dik. Bul baǵyttaǵy jumysymyz alda da jalǵasady.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken – Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy