Tańbalydan bastalǵan tańǵajaıyp

Búgingi tańda «Tańbaly» mýzeı-qoryǵy – elimizdegi ǵana emes, Ortalyq Azııadaǵy jalǵyz ma­mandandyrylǵan mekeme. IýNESKO-nyń Dúnıejúzilik mádenı murasy – jartas óneriniń kórnekti eskertkishin saqtaýdy qamtamasyz etedi. Mýzeı-qoryq ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizedi. Tańbaly kesheni eskertkishteriniń jaı-kúıine monıtorıng jasaıdy, petroglıfterdi saqtaý boıynsha jobalardy júzege asyrady. Búkilálemdik mura obektisin tıimdi basqarýda orasan zor tájirıbege ıe birden-bir oryn.

2021 jyly mýzeı-qoryqtyń ýaqytsha keńsesiniń ornyna Tańbaly mańynan iri sáýlet kesheni – Sapar ortalyǵy salyndy. Onda májilis zaly, mýzeı, kitaphana, ǵylymı qyzmetkerlerge arnalǵan qyzmettik úı-jaılar, qalpyna keltirý zerthanasy qarastyrylǵan, sondaı-aq mýzeı-qoryqtyń týrısteri men qonaqtaryn qabyldaýǵa qajetti jaǵdaılar jasalǵan. Tańbaly mýzeı-qoryǵynda Ortalyq Azııanyń jartas óneri eskertkishterin zertteý jáne saqtaý jóninde saraptamalyq keńes­ter, ǵylymı konferensııalar men ádistemelik semınarlar ótedi. Munyń barlyǵyna arheologııalyq eskertkishter men Tańbaly petroglıfterin zerttegen arheolog ǵalymdardyń, geologter men bıologterdiń eńbegi arqaý. Biregeı petroglıfterdi kútip saqtaǵan sáýletshi mamandar men qalpyna keltirýshilerdiń eńbegi jáne bar. Sóıtip, Tańbalynyń arqasynda tutas órkenıetti álemniń úzdik ıgiligi – eskertkishtiń álemdik ámbebap qundylyǵyn negizdeýge múmkindik týdy.

Tańbaly petroglıfterin 1957 jyly QazKSR ǴA-nyń Tarıh, arheo­logııa jáne etnografııa ınstıtýty Ońtústik Qazaqstan arheologııalyq ekspedısııasynyń Jetisý otrıadyn basqarǵan Qazaqstannyń tuńǵysh kásibı arheologi Anna Georgıevna Maksımova (1923–2002) ashqan. 1970–1980 jyldary shatqal eskertkishterin geologter A.Medoev jáne B.Áýbákirov, arheologter A.Marıashev, A.Ermolaeva zerttese, 1988 jyldan bastap zertteý jumystaryn A.Rogojınskıı júrgize bastaǵan. 90-jyldardyń basynda arheolog A.Rogojınskıı men geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń doktory Bolat Áýbákirovtiń jetekshiligimen Tańbalyda memlekettik mýzeı-qoryq qurý maqsatynda petroglıfter, ejelgi qonystar men qorymdarǵa keshendi geo-arheologııalyq ǵylymı zertteý­ler júrgizilgen. Onda Tańbalynyń kóne petroglıfteriniń jasy belgi­lendi, aı­naladaǵy landshaft egjeı-tegjeı zertteldi, keıingi 3 myń jyldaǵy Ońtústik-Shyǵys Qazaqstan paleoklı­ma­tynyń ózgerýi týraly alǵashqy derekter alyndy.

Sol jyldary Qazaqstanda alǵash ret petroglıfterdi konservasııalaý jáne sýretteri bar qıraǵan jartas­tardy qalpyna keltirý boıynsha eksperımenttik jumys qolǵa alyndy. 2000 jyldardyń basyna deıin munda konservasııalaý jumystary hımık-qalpyna keltirýshi Lıýbov Char­lınanyń basshylyǵymen iske asty. 2002–2006 jyldary IýNESKO jobalary aıasynda Norvegııa, Reseı, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstannan kelgen sheteldik mamandardyń tájirıbesin paıdalana otyryp, Tańbalyda petroglıfterdi saqtaý, qujattaý jáne baqylaý ádisteri ázirlendi. Osyndaı halyqaralyq yn­ty­maqtastyq pen kásibı tájirıbe almasýdyń arqasynda Ortalyq Azııadaǵy jartas ónerin saqtaý boıynsha biregeı tehnologııalardyń tutas kesheni daıyndaldy. Tańbalydaǵy restavratorlardyń jemisti jumys tájirıbesi – Ortalyq Azııanyń ózge de elderiniń mamandaryna úlgi. Osynyń negizinde jartastaǵy sýret ónerin saqtaýdyń otandyq mektebi qalyptasty desek ábden bolady.

Qazaqstan ǵalymdary júrgizgen zertteý jumystarynyń nátıjesi Tań­baly petroglıfteriniń biregeı álemdik qundylyǵyna negizdeme boldy, ol 2004 jyly «Tańbaly arheologııalyq landshafynyń petroglıfterin» IýNESKO tizimine engizý kezinde tanyldy.

Tańbaly petroglıfterin negizdeýge 90-jyldardyń basynda B.Áýbákirov bas­tap, A.Rogojınskıı júrgizgen zertteý nátıjeleri dálel boldy (1994 jyly A.Rogojınskıı «Arheologıcheskıı kompleks epohı bronzy ýrochısha Tamgaly» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵady). Onda Tańbalydaǵy ártúrli tarıhı dáýirdegi eldi mekender men qo­rymdar alǵash ret birtutas arheo­lo­gııalyq (relıkti, paleomádenı) land­shaft retinde qarastyryldy. Bul rette petroglıfter jetekshi oryn aldy.

Tańbalynyń joǵary mádenı ma­ńyz­dylyǵy – qola dáýirindegi adamdar alǵash ret óz qudaılarynyń kór­kem beınelerin jasap, olarǵa antro­pomorftyq kórinis bere bildi. Tańba­lynyń jahandyq mańyzy – adam ashyq aspan astynda Kún ǵıbadathanasyn jasaı otyryp, shyǵarmashylyq danalyq pen landshaftyń tabıǵı ereksheligin daryndy túrde úılestire aldy. Dál osy erekshelikter biregeı dep tanyldy, eskert­kishti 2004 jyly IýNESKO-nyń búkil­álemdik mura tizimine engizýge negiz boldy.

Keıingi jyldary Tańbalyǵa jaqyn ornalasqan Qoǵaly men Almaly shat­qaldary arheologııalyq turǵyda zerttelgen. Olar ejelgi túrik dáýiri men qazirgi zamannyń buryn belgisiz bol­ǵan eskertkishterin ashýǵa múmkindik berip otyr. Qoǵalydan ejelgi túrik mıfologııasy men kýlttik ǵuryptyq tájirıbedegi keıipkerler men tutas kó­rinisterdi beıneleıtin úsh múıizdi táj kıgen áıel keıipkeriniń beınesi (Umaı), túrki kósemine tabyný (qaǵan), taǵy basqa biregeı jartas sýretteriniń shoǵyry tabyldy. Al Almaly shatqalynan kóptegen ejelgi jáne ortaǵasyrlyq turaq tabyldy, olardyń mańynda Batys Túrik, Túrgesh jáne Qarluq qaǵanattarynyń tańbalary kezdesedi.

Osylaısha, Tańbaly mańyndaǵy eskertkishterdi zertteý onyń mańyzyn qola dáýiri turǵysynan ǵana emes, Ortalyq Azııanyń erte ortaǵasyrlyq tarıhynda úlken ról atqarǵan Batys túrik, Túrgesh jáne Qarluq qaǵanattarynyń iri ortalyǵy retinde jańasha baǵalaýǵa negiz. Bul – Almaly jáne Qoǵalyny zertteı túsýge, Tańbaly mýzeı-qoryǵynyń quramyna engizip, IýNESKO tiziminde keńeıtý úshin qujattama daıyndaýǵa bolady degen sóz. Qazir Almaly men Qoǵalyda keshendi zertteý maqsatynda «Tańbaly» mýzeı-qoryǵynyń ǵylymı tarıhı-arheologııalyq ekspedısııasy qurylyp jatyr. Ol eskertkishterdiń barlyq túrin (petroglıfter, qonystar, qorymdar, t.b.) anyqtaý jáne qujattaý, eskertkishterdiń ornalasý kartasyn jasaý, Almaly men Qoǵaly arheologııalyq landshaftarynyń naqty shekaralaryn anyqtaý úshin kerek. Aýqymdy baǵ­darlamany iske asyrýǵa belgili otan­dyq jáne sheteldik maman-túrko­logter – arheologter, tarıhshylar men fılolog­ter qatysady. Bul «Tań­baly» tarı­hı-arheo­logııalyq ekspedısııa­syna halyqaralyq sıpat beredi.

Tańbaly nomınasııasyn IýNESKO tiziminde keńeıtý jónindegi aldaǵy jumys basqa da biregeı eskertkishterdiń úlken tobyn Dúnıejúzilik muraǵa engizýge jol ashatynyn atap ótken jón. Osyǵan oraı «Tańbaly» mýzeı-qoryǵy bıylǵy mamyr aıynda «Jıyrma jyldan keıin: Ortalyq Azııanyń jartas óneri eskertkishterin IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura tizimine nomınasııalaý jetistikteri jáne jańa keleshegi» taqyrybynda halyq­aralyq ǵylymı-ádistemelik semınar ótkizdi. Oǵan Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Reseı, Tájikstan jáne О́zbekstannan kelg­en arheologter men konservatorlar, Álemdik muranyń áleýetti nysan­darynda zertteý tájirıbesi bar, IýNESKO tizimine óńirlerdegi biregeı eskertkishterdi engizý jaǵyn ázirleıtin jartas óneriniń mamandary qatysty. Talqylaý qorytyndysynyń nátıjesinde IýNESKO tizimine jartas óneri eskertkishteriniń ulttyq serııalyq jáne jeke nomınasııalaryn daıyndaý boıynsha ǵylymı zertteý jumystarynyń strategııasy kelisildi. Sarapshylar Ortalyq Azııanyń jartas óneri eskertkishteriniń biryńǵaı ǵylymı tásili men aldyńǵy jyldary ázir­lengen qujattama standarty negizinde olardy zerdeleý jáne saqtaý jónindegi qyzmetti jalǵastyrý, bolashaq ulttyq serııalyq nomınasııalardyń quramyn jáne áleýetti obektilerdiń tizimin anyqtaý máselelerin talqylady. Qazir ǵylymı-ádistemelik semınarǵa qatysýshylardyń analıtıkalyq baıandamalary, pikirtalas materıaldary jáne óńirlik sarapshylardyń qorytyndylary «Tańbaly» mýzeı-qoryǵynyń arnaıy eńbekter jınaǵynda jarııalaý úshin ázirlenip jatyr.

Bıbigúl DANDYǴARAEVA,
«Tańbaly» memlekettik tarıhı-mádenı jáne tabıǵı mýzeı-qoryǵynyń
dırektory