ShYU – turaqty damý men kópjaqty dıalog alańy

Sonda halyqaralyq deńgeıdegi sarapshy mamandar onyń qaýipsiz­dik salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa úlgisin qurý jáne Azııa-Tynyq muhıty aımaǵy men jalpy álemdegi beıbitshilik pen turaqtylyq isine erekshe úles qosqandyǵyna da erekshe kóńil bólingendigin óz qulaǵymyzben estigen edik. Sondaǵy kókeıime túıgenimiz, osy máselege degen qyzyǵýshylyq óz bastaýyn sonaý 90-jyldardyń bas kezindegi KSRO-nyń ydyraýynyń nátıjesinde ortalyqazııalyq keńistikte qalyptasqan geosaıası jaǵdaıdan alatynyn eskermeı turyp, bul taqyrypty ıgerýdiń múmkin emestigi bolatyn.

Sebebi saıası sahnaǵa jańadan shyqqan postkeńestik elderdegi ishki tu­raqsyzdyq pen aralaryndaǵy she­shil­­megen kóptegen másele olardyń aıaǵynan tik turyp ketýine kedergi jasady. Tabıǵat bos keńistikti qalamaıdy demekshi, álemde qalyptasqan jańa geosaıası jáne geoekonomıkalyq ahýal osy aımaqqa kóz tigip, onda qurylǵan táýelsiz respýblıkalardy óz yqpaly­na qaratqysy kelgenderdiń qataryn ósirdi. Osy «maı shelpekten» dámetken iri memleketterdiń qataryna Qytaı, Reseı, Túrkııa, Iran men AQSh-ty jatqyzýǵa bolady. Bulardyń arasynda postkeńestik memlekettermen tek QHR men RF-nyń ǵana ortaq shekarasynyń bolǵandyǵyn eskergen jón. Sondyqtan ekeýi de kórshilerimen qarym-qatynasta ózderin barynsha «baısaldy» ustaýǵa tyrysty. Sebebi Reseıdiń ózi de burynǵy KSRO-ǵa kirgen respýblıkalar sııaqty saıası jáne ekonomıkalyq daǵdarysty basynan keship jatty. Qytaıdy osynyń salqynynan onyń shekaralas óńirlerinde etnostyq jáne dinı negizdegi shıelenisterdiń týý múmkindigi alańdatty. Sondyqtan QHR soltústiktegi kórshilerimen qaýip-qaterden góri ornyqty baılanystardy saqtap qalýǵa múddeli boldy. О́ıtkeni ol eń aldymen ekonomıkany damytý men «Uly Qytaıdy» qalpyna keltirý sııaqty ishki problemalaryn sheshýge basymdyq berdi. Iаǵnı Qytaı ádettegi­deı talaı synnan ótken taǵattyly­ǵyn tanytyp aqyryn kútý saıasatyna júgindi. Ol kórshileriniń damýy men júrgizip otyrǵan saıasatynyń baǵyt-baǵdaryna tereń úńilip, osy aımaqqa qatysty saralanǵan saıasat júrgizýge tyrysty. Qazaqstanmen baılanysta onyń Qytaımen eki arasyndaǵy eń uzyn ortaq shekarasy men ekonomıkalyq jáne resýrstyq áleýeti eskerildi. Jalpy alǵanda, «pantıýrkızm ıdeologııasy men saıası ıslam» taqyryby postkeńestik respýblıkalar men Qytaı bıliginiń júrgizip jatqan saıasatynyń álsiz tusy ekendigi aıtpasa da túsinikti boldy. Olaı bolsa, Qytaı basshylyǵyna Ortalyq Azııa memleketterindegi saıası bılikti sol qalpynda saqtap, osy statýs-kvony bekitý qajet edi. Sondyqtan 1992 jyldyń basynda ol Ortalyq Azııanyń jas táýelsiz memleketterin halyqaralyq quqyqtyń sýbektileri retinde tanyp, olarmen tolyqqandy dıplomatııalyq qatynas ornatty. Demek bul Qytaı úshin «bir el, eki júıe» qaǵıdaty negizinde Taıvannyń QHR-dyń quramdas bóligi ekendiginiń moıyndalyp, tatý kórshilik pen beıbit qatar ómir súrý saıasatyn buljytpaı ustanýdyń mańyzdylyǵynyń arta túskendigin kórsetedi.

Al 90-jyldardyń ekinshi jartysynan bastap Qytaıdyń Ortalyq Azııa memleketterine qatysty kózqarasy birshama ózgeriske ushyrap, oǵan taza ekonomıkalyq qarym-qatynastan bólek geostrategııalyq múdde qosyldy. Endigi jerde birinshi kezekke olarmen ujymdyq qaýipsizdik pen «ıslam fýndamentalızmimen kúres» máseleleri shyqty. Dál osy kezeńde Reseı men Qytaı arasy jaqyndap, Batys elderiniń ústemdigine qarsy tepe-teńdik qurýǵa baǵyttalǵan alıans paıda bolyp, olar endigi jerde AQSh-tyń búkil álemge óz degenin istetýge baǵyttalǵan saıasatyna kóne almaıtyndyǵyn kórsete bastady. О́ıtkeni Batystyń gegemonııa men óktemdik saıasaty órship, ­ol jańasha sıpatqa ıe boldy. Ol álemniń tynyshtyǵyn buzyp, ortaq aımaqtyq qaýipter vırtýaldy saladan shyndyqqa aınaldy. Atalǵan ahýal Ortalyq Azııadaǵy ǵana emes, álemniń basqa aımaqtaryndaǵy jaǵdaıdy turaqsyzdandyrdy. Sondyqtan bolar, 1996 jyldyń sáýirinde Shanhaıda Qytaı jaǵynyń bastamasymen «Shekara mańyndaǵy aımaqtarda áskerı senimdi nyǵaıtý týraly kelisim» men 1997 jyly Máskeýde «Shekara aımaqtaryndaǵy qarýly kúshterdi ózara qysqartý týraly kelisimine» qol qoıý arqyly Shanhaı bestigin qurýdyń negizi qalandy. «Kóp­polıarly álem jáne jańa álemdik tártip­tiń qalyptasýy týraly Reseı-Qytaı birlesken deklarasııasy» qabyldandy.

Keıin, araǵa eki jyl salyp, ol «Shan­haı forýmy» atandy, al 2001 jyldyń maýsym aıynda Shanhaı yntymaq­tas­tyq uıymy dúnıege kelip, onyń qatary­na О́zbekstan qosyldy. Onyń qyzmeti­niń basty baǵyttary aımaqtyq qaýipsiz­dik, saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq qatynastar máselesin qamtydy. Iаǵnı ShYU qaýipsizdik pen ekonomıka salasyndaǵy áriptestikke basymdyq berdi. Shynyna kelsek, munyń bári Batysqa unaǵan joq, kerisinshe, bul ony titirkendirdi. Sondyqtan AQSh bastaǵan ujymdyq Batys elderi tartynyp qalmady: Iýgo­slavııa bombanyń astynda qaldy, Tashkenttegi jarylys, «11 qyrkúıek», Aýǵanstandaǵy terrorızmge qarsy operasııa men Irakqa basyp kirý taǵy basqa osy sııaq­ty is-áreketter halyqaralyq ahýaldy báseń­detýdiń ornyna, kerisinshe, ony qataıtyp, odan beter shıelenistirip jiberdi.

Bul jańa ǵana qurylǵan ShYU-ǵa óziniń kóleńkesin túsirmeı qoımady. AQSh pen NATO sııaqty syrtqy fak­tordyń yqpaly arta tústi. Ol sony­men birge «halyqaralyq quqyq negizderin jáne onyń mańyzdy qaǵıdaty – teń, ortaq, bólinbeıtin, jan-jaqty jáne turaqty qaýipsizdikti buzýdy úırenshikti qubylysqa aınaldyryp jiberdi. Saldarynan qazir jahandyq álemdik tártip túbegeıli ózgerip, geosaıa­sı shıelenister buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge ulǵaıyp, saýda jáne sanksııa­lyq soǵys kúsheıip ketti. Endeshe, ShYU da obektıvti túrde syn-qater­ler­ge tap boldy. О́ıtkeni bylaı da ShYU-ǵa kiretin elderdiń damý deńgeıi ártúrli bolǵandyqtan olardyń ekonomıkalyq jaǵdaıy men saıası yqpaly da birkelki emes edi. Sondyqtan sarapshylar arasynda osy jaǵdaıdyń olardyń negizgi máseleler boıynsha konsensýsqa qol jetkizýine kúmánmen qaraǵandar da boldy. Ekonomıkalyq qaýipsizdik salasynda qatysýshy elderdiń qarjy­lyq, azyq-túlik jáne energetıkalyq qaýip­sizdigin qamtamasyz etýdegi problemalary da sezildi. Sonymen qatar, ókinishke qaraı, ShYU-ǵa múshe elder arasynda burynnan kele jatqan qaı­shylyqtardyń da bolǵandyǵyn teris­ke shyǵyra almaımyz. Onyń ústine keıbir múshe memleketterdiń ShYU-ǵa qatysty ustanymdarynda belgisizdik, olardyń arasyndaǵy qarym-qatynasta belgili bir salqyndyqtyń baıqalatyndyǵy týraly sózder de keıde mamandardyń ortasynda oryn aldy.

ShYU-ǵa múshe elderdiń saıası, eko­nomıkalyq, ındýstrııalyq jáne geo­grafııalyq salalardaǵy ártúrli «sal­maǵyna» qaramastan Uıym aıasynda teń quqyly seriktestik qalyptasyp, ol kóptegen tabysqa qol jetkizdi. Búgingi tańda uıymǵa múshe elder uıym­das­qan qylmyspen, lańkestikpen jáne esirtki bıznesimen kúreste kúsh-jige­rin úılestirip, ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqty keńeıtip, áýe, avtomobıl, temirjol jáne qubyr júıesin qurý bo­ıynsha jobalardy júzege asyryp keledi. ShYU-nyń qurylǵanynan beri kóp ýaqyt ótpese de, ol álemdik qoǵamdastyqta ózin maqsat­tar­dy anyq túsinetin jáne oǵan jetý jolyn­da senimdi qadamdar jasaýǵa qabi­letti jáne tıimdi uıym retinde tanytty.

BUU jáne múddeli halyqaralyq uıymdarmen seriktestikti saqtap, ony tabysty damyta otyryp, ShYU qysqa merzimde tarıhı standarttar boıynsha jańa halyqaralyq qatynastardyń myqty tirekteriniń birine aınaldy. Jahandyq senim daǵdarysy men ekonomıkadaǵy teris úrdister qalyptasqan teńgerimsizdiktiń kúsheıtip, qaýipsizdik pen turaqty damýǵa degen syn-qaterlerdiń sanynyń artýy jaǵdaıynda ShYU oǵan tótep berip, óz tartymdylyǵy men kópjaqty seriktestikti qalyptas­tyratyn qaǵıdattaryn arttyryp keledi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ShYU-nyń Astana sammıtin ashý kezindegi quttyqtaý sózinde: «Shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde bizdiń uıym halyqaralyq qatynastar júıesindegi mańyzdy tetikke aınalyp, turaqty ósim men jalpy ilgerileýdi qamtamasyz etýge mańyzdy úles qosyp keledi... Shanhaı rýhyn nyǵaıta otyryp, Shanhaı qaǵıdattaryn ilgerilete otyryp, biz birlestigimizdiń biregeıligi men orasan zor áleýeti­niń arqasynda ShYU eń yqpaldy jáne bedeldi halyqaralyq qurylymdardyń birine aınaldy, oǵan degen qyzyǵýshy­lyq turaqty túrde artyp keledi», dedi. Demek qazirgi kezde Shanhaı uıy­my óziniń ınstıtýsıonaldyq damýyn odan ári jetildirip, qubylmaly álemge be­ıim­­delip, jańarý jolyna túsip, ashyq álemdik ekonomıkany qurý jáne kóp­jaqty saýda júıesin nyǵaıt­atyn úlken dıalog alańyna aınalyp otyr. ShYU-ǵa múshe memleketter basshy­lary keńesiniń Astana otyrysynda Bela­rýs Respýblıkasyn Uıym quramyna qabyldandy.

ShYU-ǵa múshe memleketter ara­syn­daǵy ózara senimdi, dostyq pen tatý kórshilikti nyǵaıtýdyń negizi – gýma­nıtarlyq saladaǵy ózara is-qımyl. Mádenıetter dıalogi adamdardy jalpy gýmanıstik qun­dy­­lyqtar men umtylystar negizinde biriktiredi jáne ksenofobııa, dinı nemese etnostyq tózbeýshilik pen ultqa baılanysty kemsitýshilik kórinisterin boldyrmaıdy. Eýrazııa qur­lyǵy­nyń 65 paıyzdan astamyn quraı­tyn aýmaǵy jáne álem halqynyń teń jartysy, ıaǵnı 3,5 mıllıardtan astam halqy bar, álemdik IJО́-niń tórtten birinen astamyn óndiretin elderdi biriktiretin Shanhaı uıymnyń negizgi órkenıettik mıssııasy – mádenıetter arasyndaǵy dıalogti damytý arqyly qaýipsizdik qaterleriniń aldyn alý. Bul úderis­ke ShYU elderi halyqtary­nyń baı tarıhı-mádenı murasy yqpal etedi. Osy turǵyda ShYU aıasynda má­denı baılanystardy tereńdetý, halyq­tar arasyndaǵy ózara túsinistikti nyǵaıtý, múshe memleketterdiń mádenı dástúrleri men ádet-ǵuryptaryn qurmetteý, máde­nıetterdiń alýan túrliligin saqtaý jáne ilgeriletý, elder arasyndaǵy mádenı almasý men yntymaqtastyq, aımaqtyń mádenı jáne tabıǵı murasyn saqtaý ShYU-nyń praktıkalyq ju­my­synyń mańyzdy basymdyǵyna jatatyndyǵyn atap ótken jón.

ShYU-ny qurýdyń bastaýynda tur­ǵan memleket retinde Qazaqstan – osy Uıymnyń formatyndaǵy ózara is-qı­myl­dyń belsendi qatysýshysy. Kons­trýktıvti qatysý jáne teń dıalogke baǵdarlaný Qazaq­stan Respýblıkasynyń aımaqtaǵy ustany­myn nyǵaıtady jáne memleketter ara­syndaǵy ózara senim men túsinistiktiń artýyna yqpal etedi. Ol sonaý 1992 jyly Reseı, Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstannan turatyn postkeńestik respýblıkalardyń birlesken delegasııasy aıasynda birlesken shekaralar aımaǵynda senim sharalaryn qamtamasyz etý úshin Qytaımen belsendi kelissózder júrgize bastaǵandyǵy belgili. Bul jumystyń nátıjesi boıynsha Mınskide osyndaı birlesken komıssııa qurý týraly hattamaǵa qol qoıylǵan. Sondyqtan bul hattamanyń ShYU qurýda mańyzdy ról atqarǵanyn da eskergen abzal.

Búginde Qazaqstan osy Uıymǵa tóraǵa­lyq etý aıasynda ShYU-nyń Astana sammıtin ótkizdi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyń ShYU-ǵa tóraǵalyǵy jumysynyń basymdyq­taryn aıqyndap berdi. Olardy iske asyrý barysynda Qazaqstan qaýipsizdik, ádil ekonomıkalyq orta jáne taza planeta úshin jańa paradıgmany usynatyn ShYU-nyń «Ádil beıbitshilik pen kelisim jolyn­daǵy álemdik birlik» bastamasyn ustan­dy. Sol sııaqty «Shanhaı rýhyn» kórse­tetin dostyq, tatý kórshilik, teń qu­qyq­tyq jáne ózara qoldaý sııaqty memle­ket­aralyq qatynastardyń tıimdi tetigine súıendi.

Qazaqstannyń Uıymǵa tóraǵalyǵy aıasynda atqarylǵan jumystardyń qorytyndysyna kelsek, túrli deńgeıde 150-ge jýyq is-shara, sonyń ishinde sıfrlyq damý, týrızm, energetıka, bıznes salalarynda forýmdar jáne ShYU jastar keńesi ótkizilipti. «Uıymnyń Sharttyq bazasy Esirtkige qarsy strategııa, Ekonomıkalyq ynty­maqtastyq strategııasyn iske asyrý jospary, Qorshaǵan ortany qorǵaý sala­s­yndaǵy kelisim, Energetıkalyq yn­ty­maq­tastyqty damytý strategııasy sııaq­ty 60 jańa qujatpen tolyq­tyrylǵan. ShYU seriktes­teri sanalatyn halyqara­lyq uıymdar­dyń qatary kóbeıip, ulttyq valıýtamen esep aıyrysýǵa kóshý úderisi qarqyn­dy damı bastady. Sondaı-aq Qazaq­stan tóraǵalyǵy kezinde máde­nı-gý­ma­nıtarlyq baılanystardy nyǵaıtýǵa erekshe nazar aýdarylyp, «ShYU elderiniń rýhanı kıeli oryndary» jobasy men «ShYU Jibek joly» birinshi halyqaralyq mýzyka festıvali usynylyp, 2024 jyl ShYU-nyń Ekologııa jyly dep jarııalandy.

Shanhaı yntymaqtastyq uıymy­na múshe memleketter basshylary keńe­si­niń otyrysynda 25 qujatqa qol qoıyldy. Máselen, Shanhaı ynty­maq­tastyq uıymyna múshe memleket­ter basshylary keńesiniń Astana deklarasııasy qabyldanyp, «Ádil álem, kelisim jáne damý jolyndaǵy jahandyq birlik týraly» Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń bastamasy jáne onyń 2035 jylǵa deıingi damý strategııasynyń jobasy, terrorızmge, separatızmge jáne ekstremızmge qarsy is-qımyl boıynsha 2025-2027 jyldarǵa arnalǵan yntymaqtastyq baǵdarlamasy, 2024-2029 jyldarǵa arnalǵan Esirtkige qarsy strategııasyn jáne ony júzege asyrý jónindegi is-qımyl jospary, Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketterdiń energetıka salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn damytýǵa qatysty 2030 jylǵa deıin­gi strategııasy, 2030 jylǵa deıingi ekonomıkalyq strategııasyn júzege asyrý jónindegi is-sharalar jospary, Investorlar qaýymdastyǵy týraly sheshim, Uıymǵa múshe memleketter men Shanhaı yntymaqtastyq uıymy aıasyndaǵy dıalog seriktesteri arasyndaǵy Yqpaldastyqty nyǵaıtý jónindegi jol kartasy, halyqaralyq aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máseleleri boıynsha ózara is-qımyl jospary sııaqty máseleler boıynsha ázirlengen sheshimder qaralyp, bekitildi. Sondaı-aq sammıtke qatysýshylar ShYU qyzmetin búgingi kúnniń shynaıylyǵyna qatysty keshendi jańǵyrtý boıynsha usynystardy maquldady.

Astanadaǵy ShYU sammıti aıasynda alǵash ret «ShYU+» formatyndaǵy kez­desý ótti. Qazaqstannyń bastamasy­men 2023 jylǵy 1 qyrkúıekte BUU Bas Assam­b­leıasynyń 77-sessııasynyń ple­nar­lyq otyrysynda «Birik­ken Ulttar Uıymy men Shanhaı ynty­maqtastyq uıymy arasyndaǵy ynty­maq­tastyq» qarary qabyldanady. Nátıjesinde Astana sam­mıtinde ShYU men BUU arasyndaǵy áriptes­tik­ti nyǵaıtý baǵytynda taǵy bir batyl qadam jasaldy. Onyń jumysyna BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh qatys­ty. Iаǵnı, «ShYU+» formatyndaǵy oty­ry­­synyń talqylaýlary «Kópjaqty dıa­log­ti kúsheıtý – turaqty beıbitshilik pen damýǵa umtylý» taqyryby aıasynda ótkizildi.

Olaı bolsa, Astana sammıti jahan­dyq sıpattaǵy mańyzǵa ıe oqıǵa­lar qataryna jatady deýge tolyq negiz bar. О́ıtkeni ShYU-ǵa tóraǵalyq etý aıasynda Qazaqstan tarapynan atalǵan Uıymnyń bedelin arttyrýǵa yqpal etken kóptegen jemisti jumys atqarylyp, Qazaqstan óziniń bul Uıymdaǵy mindetteri men josparlaryn tolyqqandy oryndady. Buǵan QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń Qazaqstannyń tóraǵalyǵy týraly joǵarydaǵy sózderi men BUU Bas hatshysy A.Gýtterıshtiń osy sammıtke arnaıy kelip, onyń jumysyna joǵary baǵa berýi dálel bola alady. Sonymen birge Reseı Prezıdenti V.Pýtınniń «Astana sammıtiniń mazmuny jaǵynan shyn máninde halyqaralyq sıpatqa ıe» degen sózi kóp nárseni ańǵart­sa kerek. О́z kezeginde ShYU Bas hatshy­sy Chjan Mın de Qazaqstannyń uıym­ǵa tóraǵalyǵynyń joǵary deńgeıde ótken­digi týraly kózqarasyn bildirdi.

Sonymen, Qazaqstannyń ShYU-ǵa tóraǵalyǵynyń bir jyldyq jumysy­nyń qorytyndysy men onyń eleýli nátıjelerine qatysty aıtylyp jatqan jyly lebizder men berilip jatqan joǵary baǵalarynyń Qazaqstan úshin qundylyǵy sonda, ol shyn máninde osy eki aralyqta ShYU-ǵa kiretin memleketterdiń mıllıondaǵan adamdarynyń taǵdyryna qatysty jahandyq máselelerdi kótere bildi. Uıymnyń múshe el­derin sol iske jumyldyryp, qoıan-qol­tyq áreket jasap, ádildik, adaldyq, yntymaq­tastyq pen jaýapkershilik qaǵıdatyn basshy­lyqqa ala otyryp, naqty nátıjelerge qol jetkize alatyn áleýetin búkil álemge taǵy bir dáleldedi.

Japsarbaı QÝANYShEV,
ǴJBM Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri