Qıyn-qystaý kezderdi bastan keshe júrip taǵdyrdyń san qıly aýyrtpalyǵyna moıymaı Altaıdan Anadolyǵa deıingi azapty jol, qaraly kóshte qanquıly taǵdyr keship, bozbala bop attanyp, Táýelsizdik alǵan týǵan eline aqsaqal bop oralǵan ultymyzdyń ardaqty azamaty Halıfa Altaı men Qalıbek Hakim bas keıipkerdiń birine aınalǵan bul qoıylym qııamet qaıym kúnderdi, zulmat jyldardy ótkerse de, qazaq halqynyń adamdyqtan aınymaı, tektiligin joǵalpaǵany dini men dilin, dástúri men salt sanasyn berik ustanǵanyn sóz etedi.
Spektakldiń pesasy Halıfa Altaıdyń «Altaıdan aýǵan el» jáne Hasen Oraltaıdyń «Elim-aılap ótken ómir» kitaptarynyń negizinde jazylǵan.
Túrik jazýshysy Ismaıl Shyńǵys: «Túrik qazaqtarynyń kerýeni kóshkende olardyń sany 20 myń boldy. Onyń 2 myńy ǵana Túrkııaǵa jetken. Bul úlken tragedııa», dep baǵa bergen kósh tarıhy buǵan deıin teatr men kıno keńistiginde qozǵalmaǵany ókinishti. Bul tarıhymyzǵa úńilmeýmen para-par.
1950-1960 jyldary Túrkııanyń basmınıstrlik qyzmetin atqarǵan, belgili memleket qaıratkeri Adnan Menderestiń qazaq halqyna jasaǵan jaqsylyǵy men Anadoly jeriniń álemdegi barlyq túrikterdiń panasy bolǵany da qoıylymda kórinis tapqan.
Jıyrmasynshy ǵasyr ortasyndaǵy Qytaıdaǵy qazaqtardyń jer-sýyn tastap, belgisiz baǵytqa údere kóshýi qoldan jasalǵan saıasattyń yqpalymen óziniń týǵan jerine syımaı taý asyp, aýa kóshken eldiń basyndaǵy tarıhı tragedııany baıandaıdy.
Teatrdaǵy performanstyń erekshelikterin jaqsy ıgergen rejısser kórermendi ózine elitýdiń, onyń oıy men sanasyn, sezimderin baýrap alýdyń barlyq tásilderin ońtaıymen qoldanǵan. Jas urpaq ókilderin otanshyldyqqa tárbıeleýde, patrıottyq rýhta baýlýda jáne týǵan jerdiń qadirin tereń túsinýge úndeýde Taklamakan shólinde, Gımalaı taýynda arpalyspen ótken ómir ótkelderinde ulttyq bolmysynan ajyramaǵan ata-babamyzdyń qandy tarıhyn kórkemdik shyndyq arqyly kórermen júregine jol tabar spektakldiń qoıýshy rejısseri – elimizdegi úzdik rejısserlerdiń biri, Farhat Moldaǵalı. Sahnalyq nusqasyn jasaǵan – Mıras Ábil.
Spektaklde azap pen arpalysqa toly atmosfera bar, syna jazdap synbaǵan rýhty, aýysa jazdap ornynda qalǵan aqyl men estiń kúshin kóresiń. Munda basty keıipker joq, kerisinshe aýyr taǵdyr arqalap, qatal zamannyń qaıǵyly qamytyn arqalaǵan halyqtyń bútin keskini bar. Qoıylymnan keıin qanshama aýyr oı arqalap shyǵasyń. О́te ádemi kompozısııalyq tutastyqqa qol jetkizgen rejısser spektakldiń búkil oqıǵasyn akterler arqyly júrgizgen. Azat basy buǵaýǵa baǵynbaı, bostandyq úshin shybyn janyn qurban etip, tizerlep ótkenshe tik turyp ólýdi artyq kórgen jany siri halyqtyń uly erligi shyn máninde búgingi urpaq úshin taǵylym bolar tarıhtyń qasiretti de qatparly paraqtarynyń bir parasy. Bul spektaldiń bas keıipkeri – Kósh. Bul jaı kósh emes, qysymǵa, zorlyqqa, ádiletsizdikke shydamaı Altaı asqan kósh. Qaraly kósh, Úrkin kósh, Salqar kósh...
Rejısser Farhad Moldaǵalı kóshtiń kórkemdik qurylymyn beımálim bomstandyqqa qaraı bet túzegen uzyn kóshtiń tym uzaq sapary akterlerdiń tizbekteı jalǵasqan júrisine qurǵan. Tarıhymyzdaǵy dál osy azapty da azaly kósh taǵdyry qazaq dramatýrgııasynda da birneshe ret somdalǵan.
Bul jaı kósh emes, sonaý ǵasyrlar boıy erkindikti ańsaǵan, sol erkindikke talpynǵan jurttyń kóshi. Erkindikke umtylǵan kósh. Namysyn ajalynan artyq tutqan kósh. Jıyrmasynshy ǵasyr ortasyndaǵy Qytaıdaǵy qazaqtardyń jer-sýyn tastap, belgisiz baǵytqa údere kóshýi. Halqymyzdyń osynshalyqty tarydaı shashyrap ketýiniń ózinidik syry men sebebi - Aq bas tarıhymyzdyń enshisinde.
Shyǵarma qoldan jasalǵan saıasattyń yqpalymen óziniń týǵan jerine syımaı taý asyp, aýa kóshken eldiń basyndaǵy tarıhı tragedııany baıandaıdy. Shynyna kelgende Altaı baıaǵydan qazaqtyń jeri bolǵan, keıin sovet jaǵy men qytaı jaǵy oıyna kelgenin qylyp, qysymshylyqqa dýshar bolady, derekke qaraǵanda, 1940 jyldary Qytaıda qýǵyn-súrgin bastalyp, dúrbeleń bolǵanda kósh úshke bólinip aýady.
Spektakldiń qytaılardyń ekiqabat áıeldiń qarnyn jaryp, bes jasar balany at quıryǵyna baılap óltirgen sumdyqtaryn baıandaýdan bastalýy aýyr taǵdyr arqalap, qatal zamannyń qaıǵyly qamytyn arqalaǵan halyqtyń bútin keskinin kóz aldyńa ákeledi. Tutasymen qara matamen kómkerilgen sahnada artyq zat joq, rejısser men sýretshi halyq tragedııasyn bos keńistikte kórsetýdi maqsat etken. Ssenografııalyq bul ádis akterlik qımyl-qozǵalystarmen baılanysyp ketken. Hordyń A.Kenjebekovanyń «Túıeler» ánin oryndaýy da árbir qazaqtyń sanasyn janshyp, namysyn taptaǵan kúrdeli ýaqyttyń atmosferasyn qoıýlatqan. Altaıdan bastalyp, monǵol jerinen ótip, Tıbettegi soǵystan zardap shegip, Gansý ólkesine kelgen bosqyndardy Kashmır hanynyń Gımalaıdyń asa qaýipti asýy Zuljılamen júrgizýine, odan Taklamakan shólinde bir tamshy sýǵa zar bolǵan qaraly kóshtiń aqyry Túrkııa jerinde saıabyr tapqanyna deıingi júrip ótken jolynyń izin berýde rejısser shartty beıneleý tásilin qoldanǵan. Jalpy F.Moldaǵalı kúres saparyna shyqqan toptyń taǵdyryna tarıhı mańyzdylyq bergen. KSRO jáne Qazaqstan halyq artısi Sholpan Jandarbekovanyń 100 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan XXVIII Respýblıkalyq teatrlar festıvalinde «Úzdik spektakl» nomınasııasyna ıe bolǵan «Altaıdan aýǵan el» qoıylymyn adam janyn selt etkizer aýyr oıymen, qazaq júrip ótken tarıhı joldyń sonshalyqty qıyn da kúrdeli bolǵandyǵyn keleshek urpaqqa aıqara ashyp kórsetýmen qundy
Qoıylym leıtmotıvine Almahan Kenjebekovanyń M.Maqataevtyń sózine jazylǵan «Túıeler» áni men Ermurat Zeıiphannyń týǵan jerge saǵynyshqa toly «Kúnes-aı» áni alyndy. Osy mýzyka oqıǵalar jelisimen qabysyp, saı-súıekti syrqyratady. Sol maqsatqa jetý úshin spektakldi jeteleýshi mýzyka men ssenografııanyń, jaryq qoıýdyń da qatparlaryna tereń boılap, jiti zerdelengeni baıqalady. Bul – sózsiz qoıylymnyń úlken jetistigi. Altaı asyp, tuzdy shól Taklamakan men Gımalaıdan ári ótip, Úndistan men Pákistanǵa jetip, Túrkııaǵa taban tirep toqtaıtyn bas-aıaǵy 6 myń shaqyrymǵa sozylǵan adamzat tarıhyndaǵy eń alys kóshtiń aýqymyn sahnada jetkizý ońaı emes. Al sol azapty joldaǵy taýqymet tartqan taǵdyrlardyń qasiretti jaǵdaıyn jetkizý, sondaı-aq rejısser men dramatýrgııa negizin túzýshilerge de az jaýapkershilik júktemeıdi.
2024 jylǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Abaı atyndaǵy ádebıet pen óner salasyndaǵy memlekettik syılyǵyn berý jónindegi komıssııasy atalǵan syılyqty alý úshin aldyn ala irikteýden ótken jáne konkýrstyń kelesi kezeńine jiberilgen shyǵarmalar tizimin usyndy. О́ner salasy boıynsha avtorlyq ujym (Moldaǵalı Farhat, Ábil Mıras, Jaqypbekov Oljas, Qystyqbaı Qýandyq, Nurymbet Erjan) - «Altaıdan aýǵan el» spektakli qatysyp jatyr eken. О́z tarapymyzdan osyndaı keń kólemdi kúrdeli óner týyndysyn qandaı baǵaǵa bolsa da laıyq dep tanımyz.
