Munyń eń qaýipti tusy shópqorektiginde. Orman aǵashtary japyraǵyn kemirip, qorektenip, jergilikti ósimdikter popýlıasııasyna eleýli nuqsan keltiredi. Sol sebepti Eýropada eń qaýipti ınvazıv túrler tizimine engen. Al Qazaqstan topyraǵynda alǵash ret 2020 jyly kezdesken.
Morfologııalyq sıpattamasyna kelsek, ıspan shyryshty ulýynyń denesi bilek tárizdi jumyr, denesin sozǵan kezde uzyndyǵy 20-70 mm-ge deıin jetedi. Aıaqtarynyń dál ústinde quıryq shuńqyry bolady. Tynys tesigi mantııanyń oń jaq jıeginiń aldyńǵy bóliminde ornalasqan, rýdımentti qaýashaq bolmaıdy. Jaqtary qyrsyz bolady. Bul túrler tabıǵı jaǵdaıda jergilikti ulýlarǵa zalalyn tıgizedi. Sebebi jergilikti janýarlardy yǵystyryp, solardyń ornyn jaılaıdy.
Ile-Alataý memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń aýmaǵynda 2020 jyldyń jaz aıynda ıspan shyryshynyń paıda bolǵany týraly dabyl túse bastaǵan. Alǵashynda tek «Medeý» óńirlik tabıǵı parki aýmaǵynda kezdesken bul zııankes Ile-Alataý parkiniń Keńsaı, Kókjaılaý saılaryndaǵy jol boıynda kóptep kezdesken. Bizdiń taýdyń ylǵal klımaty da ıspan shyryshyna qolaıly orta jasap otyr. Bıyl da taý betkeılerindegi ósimdik jamylǵysy ıspan shyryshynyń shabýylyna ushyrap jatyr. Ásirese kóktemniń jańbyrly aılarynda sany erekshe kóbeıip, úreı týǵyzdy. Teńiz deńgeıinen 1 000-1 200 metr bıikte kóp kezdesse, odan bıiktegen saıyn sany azaıa túsedi.
Ispan shyryshy ákeletin qaterlerge toqtalsaq, bul túr, eń aldymen, zardap shekken ekojúıelerdegi bıoártúrliliktiń tómendeýine yqpal etedi. Buǵan qosa keıbir ósimdik túrlerin yǵystyryp, orman qaýymdary quramynyń ózgerýine ákeledi. Sondaı-aq sańyraýqulaqtardy da qorek etip, aǵash saýlyǵy úshin mańyzdy mıkorızalyq qarym-qatynastarǵa keri áser etýi múmkin.
Al endi bul ınvazıv túrdiń kóz ilestirmes jyldamdyqpen álem elderine jaıylyp bara jatqanyna ne sebep degen zańdy suraq týyndaıdy. Kóp sebepteriniń biri – ıspan shyryshynyń tabıǵı jaýlarynyń azaıýy nemese jetispeýi. Tabıǵı jaýlaryna ıspan shyryshyn qorek etetin qosmekendiler men kesirtke, jylan sııaqty baýyrymen jorǵalaýshylar jatady. Sondaı-aq kirpi men qara saıraq dep atalatyn qus túri de shyryshty ulýdy qorek etetini jazylǵan. Bular azaısa, demek shyryshty ulýdyń baqylaýsyz órkendeýine jaǵdaı týady. Ony joıýǵa bıologııalyq tásildi qoldaný kerek. Tabıǵı túrde joıý múmkin emes.
Qoryta aıtsaq, ıspan shyryshty ulýy ósimdikter men orman ekojúıelerine aıtarlyqtaı qaýip tóndiredi. Ashkóz tábeti, tez taralýy jáne tabıǵı jaýlarynyń jetispeýi onyń taralýyn qıyndatady. Aldaǵy ýaqytta ıspan shyryshty ulýynyń teris áserin azaıtýda, bıologııalyq ártúrlilikti saqtaýda onyń popýlıasııasyn baqylaýdyń, únemi monıtorıng júrgizýdiń mańyzy zor.
Kalıma TURSYNBAI,
Ile-Alataý memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń ǵylymı qyzmetkeri
