foto: datanumen.com
Bıylǵy esep álem halqynyń jartysyna jýyǵy jalpyulttyq jáne aımaqtyq saılaýlar bastalǵan kezde jaryqqa shyqty. Osyndaı kúrdeli kezeńderde dál, táýelsiz jýrnalıstıkany usyný burynǵydan da mańyzdy ekeni daýsyz. Saýalnamada qamtylǵan kóptegen elde BAQ ósip kele jatqan jalǵan aqparat pen senimniń tómendigine, saıasatkerlerdiń shabýyldaryna jáne belgisiz iskerlik ortaǵa baılanysty qıyndyqtarǵa tap bolǵan.
Kóptegen elde, ásirese Eýropa men AQSh-tan tys jerlerde, Facebook-ti jańalyqtar úshin paıdalanýdyń aıtarlyqtaı tómendeýin jáne messendjerler men strımıń jelilerin qosa alǵanda, birqatar balamaǵa táýeldiliktiń artyp kele jatqanyn baıqaımyz. О́tken jyly Facebook jańalyqtaryn oqý barlyq elde 4%-ǵa tómendegen. Apta saıyn jahandyq deńgeıde jańalyqtar oqý maqsatynda respondentterdiń úshten bir bóligi YouTube-ty (31%), besten bir bóligi WhatsApp-ty (21%) paıdalanady. Al TikTok (13%) áleýeti artyp, X (burynǵy Twitter) platformasyn (10%) alǵash ret basyp ozdy.
Osy ózgeristerge baılanysty beıneler, ásirese jastar arasynda, onlaın jańalyqtardyń mańyzdy kózine aınalyp jatyr. Qysqa jańalyq beınelerin apta saıyn qoǵamnyń úshten ekisi (66%) tutynsa, uzaǵyraq formattar shamamen tutynýshylardyń jartysyn (51%) qamtıdy. Jańalyqtar beınelerin tutynýdyń negizgi kózin baspagerlerdiń veb-saıttary (22%) emes, onlaın platformalar (72%) qurady.
Jańalyq platformalarynyń quramy ózgerip jatqanymen, qoǵamnyń kópshiligi áleýmettik medıany nemese agregatorlardy onlaın jańalyqtardyń negizgi shlıýzi retinde tanýy jalǵasyp jatyr. Barlyq naryqta respondentterdiń shamamen besten bir bóligi ǵana (22%) jańalyqtardy veb-saıttarynan alady nemese olardyń qosymshasyn onlaın jańalyqtardyń negizgi kózi retinde tańdaıdy. Bul 2018 jylmen salystyrǵanda 10%-ǵa tómen kórsetkish. Soltústik Eýropanyń birneshe naryǵyndaǵy baspagerler bul úrdisti eńsere aldy, biraq álemdegi jastardyń jańalyqtardy baspa saıttarynan qaraýy azaıyp keledi.
Ártúrli platformadaǵy jańalyqtarǵa qatysty adamdar eń kóp nazar aýdaratyn derekkózderge júginsek, beıtarap kommentatorlarǵa, qoǵamdyq pikirge áser etýshilerge jáne jastar arasynan shyqqan jańalyq taratýshylarǵa, onyń ishinde YouTube jáne Tik Tok platformalaryna kóbirek kóńil bóletinin baıqaımyz. Biraq Facebook jáne X sııaqty áleýmettik jelilerde dástúrli jańalyq taratýshy brendter men jýrnalıster áli de mańyzdy ról atqarady.
Internettegi jańalyqtardyń shynaıy nemese jalǵan ekendigi týraly tutynýshylardyń alańdaýy byltyrǵydan 3%-ǵa ósken. Shamamen saýalnamaǵa qatysqan repondentterdiń onnan altysy (59%) atalǵan máselege alańdaýshylyq bildirgen. Bul kórsetkish bıyl saılaý ótkizgeli jatqan eki elde aıtarlyqtaı joǵary. Olardyń qataryna Ońtústik Afrıka (81%) jáne AQSh (72%) kiredi. Derekterge súıensek ınternet platformalaryndaǵy senimdi jáne senimsiz mazmundy ajyratý týraly alańdaýshylyq basqalarmen salystyrǵanda Tik Tok jáne X platformalarynda joǵary boldy. Eki platformada da Gazadaǵy soǵys jáne Ýels hanshaıymynyń densaýlyǵy sııaqty oqıǵalarǵa, sondaı-aq «jalǵan» fotosýretter men beınelerge qatysty rastalmaǵan aqparat nemese qasaqana jasalǵan habarlar ornalastyrylǵan.
Jalpy álemdik deńgeıde jańalyqtarǵa degen senim (40%) kórsetkishi byltyrǵydaı turaqty bolyp qaldy. Biraq bul pandemııa kezindegiden 4%-ǵa tómen. Álemde Fınlıandııa jalpy senim deńgeıi eń joǵary el (69%), al Grekııa (23%) men Majarstan (23%) BAQ-qa shamadan tys saıası jáne iskerlik yqpal etýge qatysty tutynýshylar alańdaýy eń tómengi deńgeıdegi memleketter boldy.
Zertteý derekteri jańalyqtarǵa jazylýshylar sanynyń az da bolsa óskenin kórsetti. Respondentterdiń 17%-y ótken jyly 20 baı elge tıesili kez kelgen onlaın jańalyqtar úshin qarjy tólegenin aıtqan. Norvegııa (40%) jáne Shvesııa (31%) sııaqty Soltústik Eýropa elderi jańalyqtar úshin qarjy tóleıtinderdiń eń joǵary úlesine ıe. Bul sanatta Japonııa (9%) jáne Ulybrıtanııa (8%) eń tómengi kórsetkishterdi kórsetti. Byltyrǵydaı sıfrlyq jazylymdardyń edáýir bóligi birneshe bedeldi ulttyq brendterge ǵana tıesili ekenin anyqtaldy. «Reuters» dıjıtal jańalyqtar esebi kórsetkendeı podkast túsirý baspagerler úshin jas, bilimdi aýdıtorııany tartýdyń quraly. Biraq jalpy qoǵamnyń azshylyq bóliginiń nazaryn aýdarady. Eń tanymal podkasttardyń kópshiligi qazir YouTube jáne TikTok sııaqty beıne platformalar arqyly taratylady.
Esep jahandyq aqparat aǵynynyń búgingi ahýalyn taldaýda, tutynýshylar naryǵyn túsinýde qosymsha kómekshi qural bola alady.
Erkebulan QÝANBAI,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy
