Qyzylorda oblysynda dúnıege kelgen olardyń shyǵarmashylyq dýeti sonaý 1970 jyldary qalyptasty. Eki jasty ónerge degen qushtarlyǵy men ortaq kózqarastary tabystyrdy. Almaty kórkemsýret ýchılıshesin bitirgen Sáýle Bapanova S.Stroganov atyndaǵy Máskeý joǵary kórkemónerkásip ýchılıshesiniń «Kórkem toqyma» bóliminde, al Álibaı Bapanov I.Sýrıkov atyndaǵy Memlekettik kórkemsýret ınstıtýtynyń monýmentaldy keskindeme bóliminde bilim alǵan. 1981 jyldan bastap Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi, táýelsiz «Platınaly Tarlan» syılyǵynyń laýreattary, búginde T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professorlary, ulaǵatty jolda qyzmet etedi. Darynyna qurmetpen qaraıtyn ónersúıer qaýymdy sýretshiler ulttyq mazmundaǵy beıneler kaskadymen, nysandardyń alýan túrliligimen, syzyqtardyń órimderi jáne ıirimderimen, túster úılesiminiń ásemdigimen, kútpegen assosıasııalarmen, oıdy berýdegi dáldigimen tańǵaldyryp keledi.
Álibaı Bapanov – qoldanbaly jáne beıneleý óneriniń shekarasynda jumys isteıtin belgili sheber. Monýmentaldy keskindemeshi mamandyǵyn meńgergen sýretshi aýqymdy kompozısııalarǵa beıim dúnıelerdi kórsetýge qumar. Shyǵarmashylyq jolynyń bastapqy jyldarynda sýretshi aldymen gobelender toqyp, sodan keıin kıizden tekemetter men kólemdi artefaktiler jasaı bastady. Keskindemelik kompozısııalar jazady. Sońǵy jyldary ol ejelgi kilemderdiń ústine metaforalyq kompozısııalar jasaı bastady. Avtor kóshpelilik taqyrybyna jáne onymen baılanysty barlyq nársege sheksiz mán beredi. Álibaı Bapanovtyń «Álem órnekteri» gobelen tehnıkasynda jasalǵan toptamasynyń quramyna «Aq dala» (200h200, gobelen, 2020), «Mıf» (180h160, gobelen, 2021), «Salt atty» (190h190, gobelen, 2021), «Oralý» (180h190, gobelen, 2022), «Turan dala» (199h275, gobelen, 2022 ), «Fenıks-2» (185h185, gobelen, 2023), «Ata-babalar» (150h185, gobelen, 2023) atty kompozısııalar engen.
Sýretshi shyǵarmashylyǵynda «palımpsestke», eski qoljazbaǵa silteme jasaıtyn jumystar usynylǵan, onda eski mátinderdiń ústine jańa mátinder jazylady: «Jarqyn kún. Jarqyn álem» (2020), «Álem aıshyqtary. Álemniń órnekteri» (2021), «Máńgilik» (2020), «Naýryz» (2021) týyndylary tańǵajaıyp erkindikpen oryndalǵan. Olarda ár túrli qabattardyń shaǵylysýy, túrli-tústi daqtardyń yrǵaqtyq úılesimdiligi, syzyqtar men onyń betindegi basqa belgilerdiń oıyny bar. Bul keńistikte oıý-órnek sııaqty toqylǵan ótken men búginniń «bólikteri» adamnyń bet-álpeti men janýarlardyń músinderi tutas jáne bólinbeıtin kóshpendiler álemin quraıdy.
О́nertanýshy Baıan Barmanqulova: «Sýretshi qazaq mádenıetiniń keńistiginen eshqashan shet shyqpaıdy. Bir ǵana talantty adamnyń ótken shaqqa degen mahabbaty óshkendi tiriltip, úndes-tilektester úshin mańyzyn arttyra alady», deıdi. Tekemet tehnıkasynda oryndalǵan mıfologııalyq janrdaǵy kompozısııa «Táńir» dep atalady. Mundaǵy aspan jumyrtqa pishinimen beınelengen. Barlyq beıne usaq bólshekterden bastaý alatyn abstraktili tirshilik kózinen quralǵan. Aspanda sol álemde meken etetin janýarlar, adamdar jáne jer beınesin kóremiz. Kompozısııa sýretshiniń qııalyndaǵy jaratylys álemine baılanysty fılosofııalyq dúnıetanymynan syr shertedi.
Jún sııaqty ıkemdi materıalmen kóp jylǵy shyǵarmashylyq jumys jasaǵan sýretshiler ony jetik ıgergen soń, odan kıim jasaýǵa kirisedi. Jún óńdeý tehnıkasyna oralý arqyly Bapanovtar keremet kıimderdi ómirge ákele otyryp, júnniń adam ómirindegi burynǵy mańyzyn kórsete bildi. Túrli tústi boıaýlardy paıdalana otyryp kıizden, ıne-jipsiz tigilgen kıimder arqyly Sáýle Bapanova qazirgi zamanǵy sán álemine ózindik úles qosyp keledi. Jan-jaqty ónerdi qamtyǵan sýretshilerdiń týyndylary elimizdiń beıneleý óneriniń oljasy derlik. Tarıh pen bolashaqty ushtastyrǵan shyǵarmalary óner zertteýshileriniń nazarynan tys qalǵan emes.
Sáýle Bapanovanyń júnnen avtorlyq tehnıkamen jasalǵan «Nomad arýlary» kıim toptamasy (2023j) 13 beıneden turady. Ár nysan boıynsha jumysta eskızden kartonǵa deıin, sodan keıin ǵana materıaldaǵy túpkilikti sheshimge deıin baratyn Álibaıdan aıyrmashylyǵy, Sáýle aldyn ala daıyndyq kezeńderinsiz halyq qolónershileri sııaqty ımprovızasııalaýdy jón kóredi. Ol eskız jasamaıdy, biraq sheberdiń oryndaýyndaǵy barlyq kompozısııa árdaıym túrli tústi jáne plastıkalyq túrde sheshimin tabady. Ishinde ártúrli tekstýralyq ádister de qoldanylady. Sonymen qatar bolashaq modelderdiń dene pishinine qonymdy ári dál qurastyrylǵany aıqyn seziledi. On úsh beınelik toptamadan quralǵan kıim túrleri sánqoı arýlarǵa arnalǵan etno-stıl úlgilerinde usynylǵan. Olardyń quramynda shoshaq tóbeli, sándi qalpaqtar men shaǵyn bas kıimder, uzyn jáne qysqa jeńdi beshpet-shapandar, jamylǵylar, beldemsheler, keshki kóılekter bar. Sýretshi bul jınaqtaǵy kıim úlgilerin erekshe ádispen juqalap óńdep, basylǵan tabıǵı júnnen daıyndaǵan. Avtor óz kolleksııasyndaǵy kıim matasyna kıizdiń faktýrasyn aıqyndaıtyn abstraktili komozısııadaǵy jolaq syzyqtar, órnekter jáne tańbalar qoldanǵan. Tústik sheshimi jaǵynan ashyq jáne qoıý reńderde usynylǵan kıim úlgileri pishini jaǵynan sánqoı arýlarymyzdyń estetıkalyq talǵamyna saı keń jáne dene bitiminiń názik sılýetin aıqyndap kórsetetindeı jasalǵan. Munda modern jáne ulttyq stıl elementteri úılesip tur.
Sáýle Bapanova beıneli motıvterdi qoldanbaıdy, onyń gobelenderinde toqý prosesiniń ózi – túrli-tústi jipterdiń qozǵalysy, onyń kómegimen oıý-órnek taqyrybyna aınalatyn ártúrli tekstýraly motıvter jasaý múmkindigi basym. «Alasha» gobeleni (dástúrli túksiz kilemniń qazaqsha ataýy) – tús sheshimi men oryndaýshylyq tásilderi boıynsha kúrdeli – sýretshi toqý sheberligin, túrli-tústi kombınasııalardyń kórkemdik mánerliligin kóre jáne sezine bilýdi úırengen jyldar boıy jınaqtalǵan tájirıbesi týraly estelik. Jumystyń osy maqsatyn túsiný», deıdi Sáýle, keıinirek gobelenniń sońǵy jipteri kesilgen kezde keldi. Sondaı-aq taǵy bir gobelen – «Ile Alataýy» atyn aldy. Stanoktan bólingen kezde ǵana kompozısııanyń negizgi motıvi qumdy jerdiń jalpy túsine qarsy zıgzag tárizdi aq órnek ekeni belgili boldy.
Álibaı men Sáýle Bapanovtardyń oryndaýyndaǵy «Kóshpenliler freskasy» tekemet tehnıkasynda jasalǵan toptamasy quramynda «Táńir» (309h200, 2019), «Álem» (300h199, 2019), «Ana-jer ana» (300h200, 2022), «Aımaq» (310h198, 2022),
«Ǵalam» (320h200, 2022), «Shaǵylys jumbaǵy» (306h165, 2023) atty kompozısııalar bar. Sýretshiler tobynyń ıntellektýaldy izdenisteri ejelgi tarıhtyń elementteri men artefaktilerin zertteý deńgeıine kóterdi. Sýretshilerdiń qııaly bir ǵana sheńber aıasynda emes, aýqymy óte keń. Olardyń óner shyǵarmalarynan ejelgi ańyzdar men qazirgi zamannyń abstraktilik sýretterin baıqaýǵa bolady.
Taqyryby óte aýqymdy tereń maǵynaly jumystary kórermen qaýymdy oılandyrmaı qoımaıdy. Ár jumysyna tán erekshelik qaıtalanbaıdy jáne sýretshilerdiń týyndylary sonysymen qyzyq.
Bıylǵy jyldyń 20 maýsymynda Bishkek qalasyndaǵy Ulttyq tarıh murajaıynda Jibek joly memleketteriniń ónerli áıelder qaýymyn jınaǵan alqaly jıyn ótti. Halyqaralyq forýmda Qytaı, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan, О́zbekstan jáne Qazaqstan ókilderi bas qosty. Sýretshi, dızaınerler jáne qolónershi qyz-kelinshekter bir shańyraq astyna toptasty. Forýmǵa Qazaqstan atynan Sáýle Bapanova qatysty. «Meniń aparǵan jumystarym Qytaı delegasııasyna qatty unap, joǵary baǵasyn berdi. Osy jyldyń qazan aıynda Sıanda ótetin kórmege shaqyrdy. Zamanǵa saı ulttyq ónerimizdi álem elderi aldynda abyroımen dáriptep kelgenime qýanyshtymyn», dedi Sáýle Bapanova. Rasynda da, mádenıet júrekterdi jaqyndastyrady, al óner álemdi biriktiredi. Ulttyq óner biregeılikti aıshyqtap, órkenıetter dıalogine sebepker bolatyn zor áleýetke ıe ekenin osy forým taǵy bir ret dáleldeı aldy.
Búginde Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Sýretshiler odaǵynyń múshesi, IýNESKO halyqaralyq sýretshiler assosıasııasynyń múshesi, «Eren eńbegi úshin» medali men «Tarlan» syılyǵynyń ıegeri, keskindeme, músin jáne dızaın fakýleti kórkemsýret kafedrasynyń professory Álibaı Bapanov jáne Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratker, IýNESKO janyndaǵy Halyqaralyq sýretshiler qaýymdastyǵynyń múshesi, keskindeme, músin jáne dızaın fakýleti sándik óner kafedrasynyń professory, JAK dosenti Sáýle Bapanova Qazaqstannyń beıneleý óneri salasynda uzaq jyldar boıy talmaı eńbek etip, akademııa shańyraǵynda ustazdyq etip, mádenıetke zor úles qosýda. Kóptegen jyldar boıy izdenis jasap, túrli taqyrypta eńbek etip júrgen sheberler qolynan shyqqan týyndylardyń qazaq ónerinde orny erekshe. Tarıh pen bolashaq, ulttyq bolmys pen dástúrdi qamtyǵan maǵynasy tereń óner týyndylary elimizde ǵana emes, shetelderde de kórmelerge qoıylyp keledi. О́ner ıeleriniń shyǵarmashylyq jumystary búgingi tańda óz elimizden basqa Reseı, Ýkraına, Polsha, Danııa, Ispanııa murajaılarynda, sondaı-aq Fransııa, Amerıka, Lıhtenshteın, Túrkııa, Germanııa, Shvesııa, Shveısarııadaǵy jekemenshik jınaq qorlarynda saqtaýly. Álibaı Bapanov pen Sáýle Bapanova – Abaı atyndaǵy ádebıet pen óner salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty ataǵyna laıyqty úmitkerler. Bul – búgingi tańdaǵy sýretshiler shyǵarmashylyǵyna qatysty ónertanýshylar tarapynan berilgen oń baǵa.
Láılá KENJEBAEVA,
Temirbek Júrgenov atyndaǵy
QazUО́A aǵa oqytýshysy, ónertanýshy
