Esaǵańdy zııaly ǵylymı orta tanymal ǵalym, bilikti maman, myqty uıymdastyrýshy retinde jaqsy biledi. Onyń naqty aınymaly fýnksııalar men fýnksıonaldyq analızdiń, garmonıkalyq analızdiń ár salasyndaǵy irgeli ǵylymı oqýlyqtary, maqalalary – otandyq matematıka ǵylymynyń damýyna qosylǵan qomaqty úles dep bilemiz.
XX ǵasyrdyń 60-jyldarynan bastap, matematıka ǵylymynda naqty aınymaly fýnksııalar teorııasy jáne dıfferensıaldyq teńdeýler men matematıkalyq fızıkanyń teńdeýler teorııasy jarasymdy jalǵasyn tapty. Bul taqyrypqa, eń aldymen, osy salada tyńnan túren salǵan O.Jáýtikov, K.Persıdskıı, E.Kım, T.Amanov, Qasymov. Q.Naýryzbaev, О́.Sultanǵazın, N.Blıev sekildi aǵa býynnan bastap, odan keıingi M.О́telbaev, T.Kalmenov, A.Jeńsikbaev, R.Oınarov jáne taǵy basqa da ǵalymdar at izin salyp, tolymdy eńbekter jazdy. Alaıda Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetindegi naqty aınymaly fýnksııalar men fýnksıonaldyq analız baǵyttarynyń damýy, eń aldymen, E.Smaıylovtyń esimimen baılanysty.
Aıtýly ǵalym 1963 jyly Semeı oblysynyń Aqsýat aýdanynyń Qyzyl kesik aýlyndaǵy orta mektepti kúmis medalmen bitirgennen keıin sol jyly Almatydaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń matematıka fakýltetine oqýǵa tústi. Ony támamdaǵannan keıin Matematıka jáne mehanıka ınstıtýtynyń aspırantýrasynda bilimin jalǵastyryp, 1973 jyly osy ınstıtýtta matematıkalyq analız mamandyǵy negizinde ártúrli bazıste qurylǵan fýnksııalyq keńistikterdi jýyqtaý máselelerin qarastyryp, kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. Opponentteri – belgili ǵalymdar O.Besov jáne Iý.Nıkolskıı. Ǵylymı jetekshisi – belgili ustaz-ǵalym Q.Naýryzbaev.
Esaǵańnyń 1972 jyldan bastap, ómiriniń sońyna deıingi kezeń – Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń matematıka fakýltetiniń damýymen tyǵyz baılanysty. Ol bul oqý ornynda matematıkalyq analız kafedrasynyń meńgerýshisi, matematıka fakýltetiniń dekany qyzmetin atqaryp, matematıka fakýltetiniń qalyptasýyna zor úles qosty. Ortalyq Qazaqstanda matematıka ǵylymy mektebiniń negizin qalady. 1997 jyly «Fýre mýltıplıkatorlary, engizý teoremalary jáne oǵan sybaılas suraqtar» taqyrybynda Almatydaǵy Matematıka jáne mehanıka ınstıtýtynda doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Bul ǵylymı eńbegine Máskeýdiń, Novosibirdiń aýzy dýaly ǵalymdary joǵary baǵa berdi.
Elimizde ekinshi ýnıversıtet retinde ashylǵan Qaraǵandy ýnıversıtetine jan-jaqtan talapkerler jınalyp, jańa mamandar shaqyrylyp, atalǵan oqý ornynyń damý kezeńi bastaldy. Sol jyldary kandıdattyq dıssertasııasyn endi qorǵap kelgen jas matematık mamandar E.Smaıylov, T.Mustafın, N.Álmuhanbetov osynda túrli ǵylymı semınarlar uıymdastyryp, stýdentterdi ǵylymǵa baýlydy. Sol kezdegi stýdentter, qazirgi kezde ǵylym salasynda úlken jetistikterimen kórinip júrgen ǵylym doktorlary – G.Aqyshev, N.Boqaev, E.Nursultanov, Q.Bekmaǵanbetov, A.Eshkeev, J.Túsipov, K.Ysqaqov qazirgi kúni L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde jumys isteıdi. Búginde osy mektepten túlep ushqan onyń kóptegen shákirti ártúrli joǵary oqý oryndary men ǵylymı mekemelerde tabysty eńbek etip júr.
E.Smaıylov 1999–2005 jyldary Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde qurylǵan matematıkalyq analız mamandyǵy boıynsha dıssertasııalyq keńes tóraǵalyǵyn atqardy. Osy ǵylymı keńes aıasynda 20-ǵa jýyq jas izdenýshiler kandıdattyq dıssertasııalaryn qorǵap, ǵylym jolyna bet burdy. Jalpy, Esekeń jas ǵalymdarǵa barynsha qamqor boldy. Sondaı-aq onyń muryndyq bolýymen Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde jáne basqa da joǵary oqý oryndarynda birneshe ǵylymı konferensııa ótti. Ásirese kórnekti ǵalymdar T.Amanov pen Q.Naýryzbaevqa arnalǵan ǵylymı jıyndar el esinde qalarlyqtaı dárejede boldy.
Mysaly, 2004 jyly Shákárim atyndaǵy Semeı ýnıversıtetinde T.Amanovtyń 80 jyldyǵyna arnalǵan konferensııaǵa otandyq ǵalymdarmen birge Reseıdiń ataqty akademıkteri S.Nıkolskıı men O.Besovtiń qatysqany – jıyn bedelin kóterdi. Esaǵań 2004–2019 jyldary aralyǵynda elimizdiń sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty Qaraǵandydaǵy qoldanbaly matematıka ınstıtýtynyń dırektory boldy. Bilim, ǵylym salasyndaǵy jetistikteri úshin «Qurmet» ordenimen, ǵylymdy damytýǵa sińirgen eńbegi tósbelgisimen marapattaldy.
Esaǵań eńbek sińirgen E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıteti qazirgi ýaqytta eleýli jetistikterge jetip otyr. Bıyl zertteý ýnıversıteti mártebesin ıelendi. Matematıka fakýltetiniń irgetasyn T.Mustafın, T.Smatov, A.Igilikov, M.Perevertýn, N.Álmuhanbetov sııaqty ǵalymdarmen birge qalasqan ustaz-ǵalym E.Smaıylovtyń murasy matematıka mamandyǵy boıynsha dıssertasııalyq keńes jumysynda, ýnıversıtetettiń ǵylymı jýrnalynyń matematıka serııasynda jalǵasyn tabady dep senemiz.
Esaǵańnyń bir erekshe qasıeti – halqymyzdyń tarıhy men ádebıetin jetik biletin. Ásirese halyq ánderi men Abaıdyń ánderin naqyshyna keltirip shyrqaıtyn. Árıne, ár adamnyń ózine tán erekshe minezi bolady. Ol týrashyl, birbetkeı, kóńilinen shyqqan adamǵa kóldeı sengishtigi de bar edi.
Esmuhanbet Saıdahmetuly zaıyby Álııa Dabysqyzymen birge úsh ul, eki qyz tárbıelep ósirdi. Olardyń bári de – búginde óz salasynyń bedeldi mamandary. Rýhanııat janashyry bolǵan Esaǵańnyń ǵylymı bolmysy, adamı tulǵasy, elshildigi árqashan esimizde turady.
Nurjan Boqaev,
Erlan Nursultanov,
Rysqul Oınarov,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professorlary
