foto: dairynews
Genomdyq tehnologııa sharýashylyqqa paıdaly belgileri jaqsy damyǵan maldy erte jastan, ıaǵnı tóldegen kezden bastap iriktep alýǵa múmkindik beredi. Osy baǵytta tuqymdyq qundylyǵy joǵary maldy genetıkalyq ádispen irikteý «genomdyq seleksııa» degen uǵymdy qalyptastyrdy. Osy ádis otandyq mal asyldandyrý jumystarynyń seleksııalyq tájirıbesinde is júzinde qoldanys tapty ma degen saýal týyndaıdy.
Aýyl sharýashylyǵy ǵylymy salasyndaǵy «Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı zertteý ınstıtýty» zamanǵa saı genomdyq zertteý boıynsha halyqaralyq deńgeıde izdenis júrgizip jatyr. Keıingi úsh jylda ınstıtýttyń «molekýlıarlyq genetıkalyq izdenister» zerthanasynda 6 000 bastan astam otandyq qoıdyń túrli tuqymy, 900 bastan astam elde ósirilip jatqan iri qara mal, 3 000 bastan asa otandyq jylqy, 900 bas túıe qamtylǵan tolyq genomdyq SNP-genotıpteý jumystary atqaryldy. Álemdik tájirıbede genomdyq tehnologııa negizinen 3 baǵytta órbıdi. Sharýashylyq tarapynan suranysqa ıe ári kúndelikti tájirıbede keńinen qoldanylatyn baǵyty, ol – maldyń genetıkalyq sıpatyn anyqtaıtyn, ıaǵnı shyǵý tegin rastaıtyn qarapaıym tásil – STR-ádisi. Ekinshisi – maldyń sharýashylyqqa paıdaly belgilerimen tyǵyz baılanysty anyqtaıtyn genom lokýstaryn zertteıtin SNP-genotıpteý ádisi. Úshinshisi – monogendi resessıvti aýrýlar jáne tóldiń óli týýyna ákeletin gaplotıpterdi tasymaldaýshy genotıpterdi anyqtaıtyn ádister.
Genomdyq izdenister boıynsha eń tolyq zerttelgeni jáne keń qoldanys tapqan salasy – iri qara mal sharýashylyǵy, ásirese onyń ishinde sútti sıyr maly. Eń az zerttelgeni – túıe sharýashylyǵy. Suranys az bolǵandyqtan, ónimdi baǵyttaǵy jylqy men qoı tuqymy da genomdyq turǵydan tolyq qamtylmaǵan. Osy oraıda maldyń, onyń ishinde jylqy, qoı jáne túıe tuqymynyń genetıkasyn zertteý ınstıtýt úshin ózekti másele.
Elimizde alǵash ret maldyń jańa tuqymy «Adaı» jylqysyn aprobasııadan ótkizý barysynda genomdyq tehnologııa negizinde 1 500 bas jylqynyń tektik sıpaty jasaldy. Halyqaralyq janýarlar genetıkasy qoǵamy «ISAG» usynǵan 17 STR-markerleri negizinde genotıpteý júrgizilip, bul zertteýler Adaı jylqysynyń genetıkalyq qurylymyn sıpattaýǵa jáne atalyq izderdiń shyǵý tegi boıynsha shejiresin qurýǵa, ár jylqynyń genetıkalyq tólqujatyn daıyndaýǵa múmkindik berdi. Halyqtyq seleksııa nátıjesinde qalyptasqan Adaı jylqysynyń genetıkalyq turǵydan «tuqym» retinde ereksheligi ǵylymı tanylyp, jańa tuqymǵa patent alyndy.
Genomdyq izdenistiń jetistigi retinde otandyq 60 bas jylqyǵa alǵash ret jasalǵan tolyq genomdyq sekvensti atasaq bolady. Ǵylymı turǵydan tolyq genomdyq sekvens otandyq mal tuqymy úshin sharýashylyqqa paıdaly belgiler, ásirese ónim berý qabileti jáne qorshaǵan ortaǵa tózimdiligi sııaqty qasıetterge jaýapty kandıdat-genderdi taýyp, otandyq seleksııa boıynsha arnaıy genetıkalyq markerler jıyntyǵyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.
Árıne, genomdyq deńgeıde zertteý júrgizý jáne ony qoldanysqa engizý tek ǵalymǵa ǵana baılanysty emes, memleketten de úlken qoldaý qajet. О́kinishke qaraı, ǵylymı turǵydan memleket tarapynan qoldaý tek jobalyq jáne maqsattyq qarjylandyrý konkýrsy negizinde jasalyp otyr. Ǵylymı izdenisterdi qarjylandyrýdaǵy osy saıasattyń kemshiligi de jetkilikti.
Sonymen, genomdyq seleksııa ne beredi degen saýal týyndaıdy. Álemde 25-ten asa memleket genomdyq seleksııa baǵdarlamasyn ózderiniń aýyl sharýashylyǵy salalarynda qarqyndy qoldanady. Mysaly, Nıderland, Belgııa, Ispanııa, Fransııa, Germanııa, Fınlıandııa, Shvesııa, Danııa jáne Polsha memleketteri birigip «EuroGenomics» atty konsorsıým quryp, golshtın iri qara tuqymynyń referentti popýlıasııasyn jasaqtady. Nátıjesinde, sút ónimdiligi boıynsha sıyrdyń tuqymdyq qundylyǵyn baǵalaý shynaıylyǵy 90 paıyzdan asty. AQSh jáne Kanada sekildi elderde genomdyq seleksııa arqyly iri qara maldyń tuqymdyq qundylyǵyn baǵalaý 2009 jyldan bastap júıeli túrde jolǵa qoıylǵan. Qazir álemde sútti iri qara salasynda seleksııalyq jumystarǵa tek genomdyq boljamy bar atalyq buqalar ǵana tartylady. Osy úrdis etti baǵyttaǵy iri qara maly men mal sharýashylyǵynyń basqa da salalaryna keńinen dendep enip keledi.
Bıyldan bastap ınstıtýt ǵalymdary genomdyq seleksııanyń úshinshi baǵyty maldy tólinen ósirý problemasy, ıaǵnı monogendi resessıvti aýrýlar men tóldiń óli týýyna jaýapty gaplotıpterdi anyqtaıtyn ádister boıynsha ǵylymı izdenisterge basymdyq berdi. El aýmaǵyndaǵy brýsellez aýrýyn eskere otyryp, bıyl «Brucella» ızolıattarynyń vırýlenttilik faktorlaryn tolyq genomdyq sekvens jasaý ádisimen anyqtaý jumystary boıynsha zertteý bastaldy. Bul zertteý granttyq joba aıasynda júzege asyp jatyr.
Jalpy, mal sharýashylyǵyn qarqyndy damytýdyń eń mańyzdy túıini – maldy óz tólinen kóbeıtý. Osy baǵytta atqarylǵan isten góri atqarylatyn ǵylymı zertteý men óndiriske engiziletin ázirleme shashetekten. Maldyń jaqsy qasıetteri násilinen, ıaǵnı tuqymynan desek, onyń tektik áleýeti nemese asyl tuqymdyq qundylyǵy atalyq maldan bastaý alady. Elimizdiń sıyr sharýashylyǵynda, ásirese sútti baǵytta jáne qoı salasynda shetelde ósirilgen atalyq maldardyń tektilik áleýetin paıdalaný keń etek jaıdy. Álbette, qoldan uryqtandyrý úrdisinde tek shetelden ákelingen atalyq maldardyń sháýetin qoldaný úırenshikti ádetke aınaldy. Sharýashylyq turǵysynan bul qanshalyqty tıimdi, ony eshkim ekshep jatqan joq. Otandyq ǵalymdardyń osydan on jyl burynǵy janaıqaıy eskerýsiz qaldy. Shetelden ákelingen mal men uryqtyń genetıkalyq turǵydan sapasyn tekserý sol kúıinshe oryndalmady.
Elimizde syrttan keletin genetıkalyq materıaldarǵa tektik saraptamany tolyq júrgizýge pármen berilmedi. Munyń zardaby zor, sebebi sútti sıyr salasynda golshtın tuqymy boıynsha 79-dan astam tektik deńgeıde tuqym qýalaıtyn aýrý anyqtalǵan, onyń ishinde 48-i Reseıde tirkelgen. Osyndaı jaǵdaı etti baǵyttaǵy sıyr salasynda da qalyptasqan. Otandyq ǵalymdardyń osy baǵyttaǵy bastamalary memleket tarapynan qoldaý taýyp, ǵylymı jobalardy qarjylandyrý máselesi sheshilse, mal asyldandyrý jumysynyń jandanýyna jol ashylar edi. О́ıtkeni qoldaǵy maldy asyldandyrýda tektik deńgeıde tuqym qýalaıtyn aýrýlar men aýytqýlar jáne letaldi (ólimge ákeletin) genderdiń taralýyna zań júzinde tosqaýyl qoıylsa, maldy óz tólinen ósirý úrdisi jandanyp, mal sharýashylyǵyndaǵy bıologııalyq qaýipsizdik máselesi sheshimin tabady.
Aıbyn Tórehanov,
«Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı zertteý ınstıtýty» basqarma tóraǵasy
