Jádiger • 18 Shilde, 2024

At ústindegi qazaq

170 ret

kórsetildi

3 mın

oqý úshin

Ǵalymjan Muqanov esimdi talantty aýdarmashy boldy. Táńirtaý etegindegi qarapaıym qazaq aýylynyń balasy. Abaı atyndaǵy QazPI-diń – til-ádebıet, Almaty shet tilder ınstıtýtynyń fransýz bólimin bitirgen. Talaı qazaq klassıgin fransýzsha sóıletti. Esimizde qalǵany Kler Klermonttyń «Vladımır men Zara» atty poemasyn 80-jyldary tupnusqadan qazaqshaǵa aýdarǵany edi. Ǵalekeń qazaqtyń mańdaıyna syımaı ketti... Álgi poemada qazaq ómiri týraly fransýzdyń kózqarasy ádemi sıpattalady.

Egemen Qazaqstan

Muny bir deńiz. Kóbimiz burynǵy keńes odaǵy ortalyǵyndaǵy jáne ózimizdiń basty mýzeılerden bir shaǵyn músindi kórip tańǵalatynbyz. Onyń astynda «Ober A. Kırgız na loshadı. Chýgýn, lıte. Kaslı, 1870-1880-e gody» dep jazylyp turatyn. Tipti bir derekte «1872 jyl» dep naqty kórsetilipti. Shoıyn beıneniń dáldigine, sáttiligine qaıran qalatynbyz. Basyna túlki tymaq, ústine kúpi kıgen qazekeń at ústinde oılanyp keledi.

Bir qyzyǵy, bul eskertkishtiń eki nusqasy bar bolyp shyqty: 1) dástúrli attyń tizginin ustaǵan qalyptaǵysy;

2) at ústinde trýbkamen temeki tartyp kele jatqany. Budan shyǵatyn qorytyndy: avtor qalamen qarym-qatynasy bar dala qazaǵyn eki qalypta beınelegen. Nemese ekinshisi – buıymyn tartymdy etýdiń amaly (dala adamyna trýbka ustatý - tosyn ǵoı)...

Jasalý ýaqytyna kelsek, bul – Álıhan Bókeıhan men Ahmet Baıtursynulynyń bala kúni, Shákárim qajynyń bozbala shaǵy.

Birinshi avtoryn izdedik. Súıegi fransýz Artemıı Ober (1843-1917) – Reseı ımperatorlyq kórkemsýret akademııasynyń múshesi. Ári dáriger, ári sýretshi-skýlptor. Máskeýde, Sankt-Peterborda, Parıjde oqyp-toqyǵan. Ákesi Máskeý teatrlarynyń ákimshisi bolsa, bir baýyry skýlptor retinde tanylǵan. Qysqasy, Eýropaǵa búıregi burǵan bekzat tulǵa. Týyndylarynyń ishinde «Bashqurt bıesi», «Bóri» atty eńbekteri bashqurt jerin aralap, salt-sanasyn túsingeninen habar beredi. Bálkim, álgi shylymdy ózgeshe tartqan jan shekaralas Orynbor qazaǵy ma eken?..

Týyndy mórindegi «Kaslı» – Chelıabidegi shoıyn quıatyn eski zaýyttyń ataýy. Artemıı Ober osy óndirispen tyǵyz baılanysta bolypty. Ońtústik Oralda Kaslı (muny bashqurt aǵaıyn qazdyń kóptigine qarap, «Qazly» dep atasa kerek) jáne Qusa (Qusha/ Kóshá) atty eki zaýyt jumys istepti. Bul óńirdiń de qazaqqa qatysy bar. Sońǵy zaýyt Qusa men Aı ózenderiniń toǵysqan jerinde salynypty. Endeshe, týyndydaǵy at mingen qazaq Chelıabiniki bolýy da múmkin. Etnograftar «Aı ózeni osy attas bashqurt taıpasy nyspysynan shyqqan, onyń tańbasy – aıshyq» dep jazady. Al Qusanyń etımologııasyn «kúshá», «kósh» degennen shyǵarady (qazaq pen bashqurt tili arasynda sh/s dybystary almasady).

Biz úshin mańyzdysy – orys-fransýz mádenı baılanysynyń jýan ortasynda júrgen Artemıı Oberdiń qazaq beınesin somdaǵany. «At ústindegi qazaq» – osyndaı biregeı týyndy.

Aıtýǵan DOSBI