Sherli kóshtiń shejiresi

Mundaı tolǵanys júk­teý bir esepte kınonyń mindeti sekildi. Al teatr­dan shıryqqan drama dámetetinimiz ras... Bul qoıylym «Altaıdan el nege aýdy?» degenge jaýap bermeıdi. Munysy óte quptarlyq. Bul – tarıhı hronologııa emes, kórkem týyndy. Ol shart artyǵymen oryn­dalǵan. Kóńili jaraly, basy qaraly kósh ketip barady. Sah­nada kóshten góri bosqandar kórinis beredi. Árıne, bul – sah­nanyń múmkindigi. Qazir sahnanyń dekorasııalyq, mýzykalyq, teh­nıkalyq múmkindikteri artyp, sóz azaıyp bara jatqandaı kó­rinedi. Kóbine-kóp ıkonografııa men sımvolıka basym. Bul tek osy týyndyǵa ǵana qatysty lepes emes.

Sonymen, sahnada, álde saharada baǵytsyz, baǵdarsyz kósh. Buryn-sońdy kórmegen jat meken. Bar men joqtyń, óli men tiriniń, úmit pen kúdiktiń ara­syndaǵy kep. Abstraksııa. Osy jerde mol drama bar. Tipti shıe­lenisken drama bolýǵa tıis. Má­selen, spektakl barysynda bir áıel: «Áı, Qalıbek, bizdi qaıda qańǵyrtyp barasyń?» deıdi. Qalıbek jaýap bere almaıdy. «Erte kúndi kesh qylmaı júrelik», deıdi bar bolǵany. Taǵy bireýi shyǵyp «Kóshpeımiz, keri qaıtamyz, búıtip qor bol­ǵansha týǵan jerge jetip, tý­ǵan topyraǵymdy qushyp óleıin», dep búlik jasaı ma dep qylpyldap otyrdyq. Tartys bastalmaı jatyp úzilip qalǵandaı. Álde tartys kórermen ishinde. О́ıtkeni kórermen de jartylaı oıynshy degen sóz bar.

Osy rette qoıylym týraly sózdi sál irke turyp, ótkenge shamaly sheginis bereıik. Altaıdan el nege aýdy? Qytaıdyń gomından «saryaıaqtary» alǵash Shyǵys Túrkistan jerine aıaq basqaly qazaqtyń neler marqasqasyn, eldiń quty bolǵan kósemin, ádil bılerin, kózi tirisinde «jaqsy» atanǵan jaı­sańdardyń basyn kesip, basqaǵa aıbat qylyp ilip qoıdy. Áıgili bı, dáýlesker kúıshi Beısenbi, – Bejeńniń uly qara Ospan, tarbaǵataılyq úkir­daı Dámejan, Tıbettegi kórin qazyp, basyn kesip alǵan Bóke batyr, qalyń qarashaǵa pana bolǵan Zýqa batyr, Asylbek pen Jantaılaq sekildi batyrlardyń basyn qorlady. Qatygez Shyń Shy­saı ókimeti talaı egeı er­ler­diń basyn jutty. Toǵyz tań­baly naımannyń quty bolǵan Álimǵazy, Nurtaza úkirdaı, tóre tuqymdy Sháriphan dýtyń, Omar úkirdaı, Shyǵys Túrkistannyń áıgili aqyny Aqyt qajy, Buqat beısi jáne azattyq jolynda atqa qonǵan Esimhan, Ryshan, Ospan batyr, Musa bergen Sulýbaı, Súleımen qatarly batyrlarmen qatar Noǵaıbaı, Zátelbaı, Aqteke sekildi aqylman bıler shahıt keshti. Tek aıtýly tulǵalar ǵana emes, qanshama beı­bit halyq qyryldy. Bul zo­ba­lań tek qazaqqa ǵana emes, mońǵol, uıǵyr, qyr­ǵyz, t.b. halyqtardy sharpydy. Osylaısha, orys-qytaı-moń­ǵol úshtiginiń 1930 jyldary Shyǵys Túrkistandy jan-jaqtan qysymǵa alýy kúsheıe tústi.

Beıbit jatqan bútindeı eldi ushaqpen bombalady. Ásirese Shyń Shysaı ókimetiniń kózdegeni Altaı boldy. Qarap otyrsaq, alapat zulmattyń epısentri Altaı bolǵanyn kóremiz. «Saldym saıran Altaıdyń kún betine» dep mamyrajaı tirlik keship jatqan qazaq bas saýǵalaýdan basqa amaly qalmady. Bas muraty ur­paqty aman alyp qalý edi. Biraq qazaqtyń Elishan, Ryshan bastaǵan qarakók erler ushaq pen zeńbirektiń aldyna maýzermen shyǵyp ta úlken-úlken toıtarys bergeni tarıhtan belgili. Al ekinshi bir kósh Mońǵolııa jerine aıaq bas­ty. Bul kóshtegi eń qaıyrly kósh osy bolsa kerek. Árıne, qıyndyqtar boldy, biraq salystyrmaly túrde alǵanda eń beıbit te baısaldy kósh. Buǵan álbette sol tustaǵy eldi bastaǵan kóshbasshylardyń eptiligi úlken ról atqardy. Oshyń – Ospan batyr men marshal Choıbalsyn kezdesýi, kelissózi, budan bólek qazaq­tardyń tabıǵı jer ıemdený ıkemi, dıplomatııalyq qabileti, kóshti birden bastamaı, júk salyp, mal otarlata júrip kıeli Baı-ólke topyraǵyna qonys tebýin tarıhı turǵyda baı­saldy kósh dep baǵalar edik. Onyń ústine kıiz týyrlyqty mońǵol halqynyń sertine berik, ýádesine opaly, kóshpendiler mádenıeti dala zańyna bas ıetin keńdigi de úlken demeý bolsa kerek. Bir ǵasyr beıbit zaman keship, ondaǵy qazaqtyń teń jarty­synan kóbi atameken qazaq eline qaıta qosyldy.

Bóke batyr bastaǵan eldiń aýa kóshýi jaıly tarıhı derekter de, kórkem shyǵarmalar da jeterlik. Bul – ısi qazaqtyń tarıhyndaǵy eń qaıǵyly kósh. Keıbir derekterge súıensek, kósh alǵash bastalǵanda 30 myńdaı halyq bolsa, 1954 jyly Túrkııaǵa 1 400 adam jetken degen derek bar. Uly kósh jolynda orys-qytaı qyzyl áskerleri 7 ret joıqyn shabýyl jasasa, tıbettikter jáne júnshe tútkileıdi, odan qaldy Bulanaıdyń asýy, Taklamakan shólindegi ashtyq, ártúrli aýrý olardy qynadaı qyrdy. Son­dyqtan bul kósh jaıly birdeńe deýdiń ózi óte qıyn. Tarıhı baǵa berý de aýyr. Tek ózekti úlken ókinish kerneıdi.

Kósh Shyǵys Túrkistannan Erenqabyrǵa taýlaryn bókter­lep, Aqsaı-Gansýdan bosyp, Takla­makan shólinen ótip, Bulanaıdan asyp, Káshmir-Ún­distan-Pákistannan anadoly Túrkııaǵa jetti. Túrikter bos­qyndardy, árıne, qarsy al­dy. Biraq olardyń qylǵany orys-qytaıdyń qýǵynynan kem soqqan joq deýge bolar, óıtkeni túrikter Altaıdan aýǵan elge baýyrlas halyq retinde emes, bosqyn retinde qarady. Onyń aıqyn dáleli aýǵan eldiń aty-jónine túrik tegin jalǵatty. Aty ózgergen halyqtyń zaty bir ǵasyrǵa jetpeı, túbegeıli qu­rýdyń az ǵana aldynda tur. Qazir Túrkııadaǵy kóptegen qazaq jas­tarynyń aty da, zaty da túrik. Tipti keıbireýleri óziniń ata­sy qazaq bolǵanyn jasyrady, uıalady eken. Ǵasyrlyq komplekske dýshar boldy.

Birde belgili jýrnalıst, jazýshy osy kóshtiń kýágeri Hasen О́raltaı: «Osy kóshtiń túbi qaıyrly bolmady», dep keıigen eken. Biraq bul tasqa basylmaǵan sóz bolǵan soń ne deımiz. Biraq ishteı ókingeni baıqalady. Bir sózinde ol: «Bıyl (2005 jyl) Shyńjańdy shyr aınalyp, eki jarym aı júrip qaıttym... El­diń qarny toq, dastarqany mol», dep ondaǵy qazaqtardyń óm­irine qarap, azdaǵan ókinishin bildirgendeı.

Pesa Halıfa Altaıdyń «Al­taıdan aýǵan el» jáne Hasen Oraltaıdyń «Elim-aılap ótken ómir» kitaptarynyń negizinde jazylypty. Osyndaı úlken taǵdyrly, qaıǵyly tarıhty sahna tiline kóshirgen Mıras Ábil zamandasymnyń jumysyn úlken erlikke balaýǵa bolady. Kóshti bastaǵan Qalıbek Hakimniń rólin belgili ártis, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Qýandyq Qystyqbaev, al Halıfa Altaı beınesin daryndy akter Erjan Nurymbet somdady. Bul eki sańlaq ártis týraly áńgime bólek. Ol jáne bir maqalanyń júgi emes. Al talantty kompozıtor Oljas Jaqypbektiń qııalynan týǵan mýzykalyq yrǵaq kórermendi eriksiz eliktiredi. Bir áttegen-aıy, Altaı qazaqtarynyń áni kem túskendeı bolady. Al rejısser Farhad Moldaǵalı bul tarıhı tragedııany óziniń ishki ıntýısııasymen ıgergeni baıqalady. Personalızm fılosofııasy basym. Rejısserdiń qoıylym aldyndaǵy repıtısııasyn da kórdim. «Basty talabym da, óti­nishim de: oınamańyz, qasiret shekpeńiz, sahnada kádýilgi adam bolyńyz, boldy», degen rejısser B.Atabaev qaǵıdasyn berik us­tanatyny qýantady. Muny F.Moldaǵalı jaqsy meńgergen.

Mine, osyndaı tarıhı júk kótergen spektakl Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqqa ábden laıyqty dep sanaımyz.