Jetisý ólkesin jońǵar basqynshylarynan azat etýge qatysqan batyr. Tegi Sýan rýynan shyqqan. Ákesi Aqqabaq elge syıly bı bolǵan». Al tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Hamıt Madanovtyń «Qazaq halqynyń arǵy-bergi tarıhy» atty kitabynda Sataı batyr Uly júzdiń bas batyry ekendigi naqty jazylǵan. On eki tomdyq «Qazaq ensıklopedııasynyń» 11-tomynyń 373-375-betterinde de osy derek aıtylady. 1734 jyly Qazaq eli men Reseıdiń qarym-qatynasy jónindegi hattamaǵa Reseı patshaıymy Anna Ioannovna men Uly júzdiń hany – Jolbarys, bas bıi – Tóle bı, bas batyry – Sataı batyr qolyn qoıyp, mórin basqan. Bul tarıhı qujat ta muraǵatta saqtaýly.
1740 jyly qyryq jastaǵy Sataı batyr qazirgi Panfılov aýdanyndaǵy «Jarkent-Arasan» shıpajaıynan jeti shaqyrym tómen ornalasqan Dolanqara jotasynyń aınalasyndaǵy bes myń jasaǵynyń júzin aldyryp, Qorǵas ózeninen Ilege qaraı túsip, Qazaq eliniń shekara beketinde bolyp, búgingi Penjim aýylynan tórt shaqyrym qashyqtyqtaǵy Shubaraǵash toǵaıyna jetip toqtaıdy. Osynda shaǵyn ǵana júz jasaǵymen túnegen Sataı batyr: «Jasaqtarym, osy jerden ekikúndik qashyqtyqtaǵy meniń bes myń jasaǵym áskerı jattyǵýyn ótkizip jatqan Dolanqaradan senderdi arnaıy jumysqa shuǵyl túrde aldyrdym. Sender aınalasy on kúnniń ishinde Qashama jolyn tastan qashap, Qazankólden alda bolatyn alapat sý tasqynynyń jolyn bekitip, Qorǵas-Arasandy ashtyrýda qajyrlylyqpen eńbek ettińder. Búgin osy Shubaraǵash toǵaıynda dem alyńdar», deıdi.
Osy Shubaraǵash toǵaıyn 1960-1980 jyldary Kalının atyndaǵy ujymshar basshylary túgelimen shaptyryp, aǵashynan qoralar salyp, toǵaıdan ashylǵan jerin júgerili alqapqa aınaldyrǵan.
Álgi oqıǵa bolar aldynda Sataı batyr tús kórip, túsinde Qashama jolyn tastan qashap jasaǵanyn, Qazankólden halyqqa tónip turǵan qaterli apat sý qaýpin, Qorǵas arasanynyń emdik qasıetterin halyqtyń qýanysa paıdalana bastaǵanyn kóripti. Bul kórgen túsi jaıyndaǵy áńgime Sýannyń bolysy Sataı Muqaǵa babalarynyń aıtýymen jetken. Muqa bolys Sataı batyr týraly kórgen túsin qazaqtyń belgili aqyny, ózimen birge qytaıdyń túrmesinde otyrǵan Tańjaryqqa 1945 jyly aıtyp bergen. Tańjaryq ony qytaıdaǵy qazaqtardyń basylymy «Ile gazetine» jazypty. Bul derek «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2023 jylǵy 21 sáýirdegi nómerinde baıandaldy.
Sataı batyrdyń osy Shubaraǵash toǵaıynda júz jasaǵymen bir túnep shyqqanyn qazaqtyń uly ǵalymy Shoqan Ýálıhanov zerttep, surastyryp bilip, naqtylap jazypty. Endi uly ǵalym Shoqan Ýálıhanovtyń «Shyǵys Túrkistanǵa saıahat kúndeligi» atty ǵylymı jazbasyna nazar aýdaraıyq. 1856 jylǵy 2 tamyz kúngi osy jazbasynda Shoqan:
«Úsek ózenine jetip demalaıyq dep aıtty... Shaıdan artyq shól qandyratyn eshnárse joq. Allaǵa shúkir!», dep jazady. Al 1856 jyly 3 tamyz kúni Jarkent qalasyn qaldyryp, kezinde Sataı batyr túnegen Shubaraǵash toǵaıyna saýda kerýenin bastap tike tartady, Penjim aýylynan tórt shaqyrym tómen ornalasqan Shubaraǵash toǵaıyna jetip túneıdi. Osylaısha, uly ǵalym Shoqan Ýálıhanov Sataı batyrdyń erligi men asyl qasıetteri ózime juǵysty bolsa eken dep Shubaraǵashqa túnegen. «Ulylardy ulylar alystan tanıdy» degen dana sóz de osydan shyqsa kerek.
Sataı batyr men Shoqan Ýálıhanov túnegen Shubaraǵash toǵaıy bul kúnde joıylyp ketkenimen, sol toǵaıdyń orny jetpisinshi jyldardan beri júgerli aımaqqa aınalyp, halyqtyń yrys-berekesine zor úles qosýda. Osy Shubaraǵash toǵaıy ornyna ósirilgen «ZPSK» sortty júgerisiniń ár gektarynan 140 sentnerden ónim jınalyp, sol kezdegi Kalının atyndaǵy ujymshardy mıllıoner sharýashylyqqa aınaldyrdy. «At aýnaǵan jerde túk qalady» degen. Ulylar túnegen jer sharýashylyqty mıllıoner atandyrdy.
Shubaraǵashtan boı kótergen Kalının atyndaǵy ujymshardyń 1985 jylǵy eńbek kórsetkishterine muraǵattyń naqty málimetteri de dálel. Aýyl mádenıeti jóninde kóptegen jyly pikir aıtýǵa bolady, Mádenıet úıi, aýrýhana, turmys qajetin óteý kombınatynyń jáne qurylys materıaldary zaýytynyń fılıaly, baılanys bólimshesi, orta mektep, azyq-túlik jáne ónerkásip dúkenderi bar. Mádenıet úıiniń janyndaǵy «Shattyq» ansambliniń ónerine aýdan kórermenderi dán rıza. О́nerli jastardyń talabyn ushtaýǵa sharýashylyq basshylary árqashan qamqorlyq jasap keldi. Mádenıet úıiniń janynda ártúrli úıirme jumys istep keledi. «Shattyq» ansambliniń músheleri H.Amanbaev, T.Srajdınov, I.Musaev, R.Vagapovalar jyl saıyn júgeri jınaý naýqany kezinde qyrmandarda, egin alqabynda bolyp, eńbekshilerge ónerlerin kórsetip keledi. Sondaı-aq osy mańdaǵy Avat, Tómengi Penjim selolarynyń beıneleri de ózgerip keledi. Aýyl turǵyndarynyń alańsyz eńbek etýine, dem alýyna búgingi kún talabyna saı jaǵdaı jasalǵan.
Shoqan «Shyǵys Túrkstanǵa saıahat kúndeligi» degen jazbasynda: «Shynynda da aınalanyń bári qum men tas, tym bolmasa bir tal shóp bolsashy, tipti úı tikkendeı taza orynnyń ózin tóńirekti túgel barlap, qansha izdesek te taba almadyq», deıdi. Al endi búgin aýdanymyz qandaı ózgerdi deseńizshi. Onyń kórikti jerleri, sándi salynǵan qurylystary qanshama.
Sh.Ýálıhanov Aqkent qalasynan shyqqannan keıingi jazbasynda: «…Shahardan shyǵyp alty shaqyrymdaı júrgen soń, túner jerimizge jetip toqtadyq ta, shaı ishýge kiristik. Bizdiń kisilerimiz shahardan, qarbyz, qaýyn, alma satyp ala shyqqan eken, endi solaryn jep rahattanyp otyrdy», deıdi «Shyǵys Túrkistanǵa saıahat kúndeligi jazbasynda».
Sataı batyr men uly ǵalym Shoqan Ýálıhanov túnegen Shubaraǵash búginde tanymastaı ózgerdi. Bizdińshe osy tarıhı orynǵa bir belgi-taqta ornatý qajet.
Sadyq Jumabaı,
Qazaqstan Jýrnalıster
odaǵynyń múshesi
