Sý sharýashylyǵy salasy boıynsha kásibı standartty qaıta keshendi qaraıtyn sát týdy. Elimizde gıdrotehnıkalyq qurylymdar men sý sharýashylyǵy júıelerin jobalaý, rekonstrýksııalaý, salý jáne paıdalaný jumystaryn júrgizetin básekege qabiletti mamandar býynyn tezdetip daıarlaý – joǵary bilim salasynyń mindeti.
Bul rette Jambyl gıdromelıoratıvtik-qurylys ınstıtýtynyń murageri sanalǵan M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıtetiniń «sý sharýashylyǵy jáne tabıǵatqa úılestirý» ınstıtýtynyń tájirıbesi bar ekeni anyq. Munda bilikti kadrlar shoǵyry qalyptasqan.
Sońǵy sý tasqyny da barshamyzdy oılandyryp tastady. Úkimet sý sharýashylyǵy salasyna kadr ázirleý jumysyn jyldamdatyp, jańa joǵary oqý ornyn ashý jónindegi qaýlyǵa qol qoıdy. Nátıjesinde, Taraz qalasynda sý sharýashylyǵy jáne ırrıgasııa ýnıversıteti oqý-uıymdastyrý jumysyn bastady.
Jańadan qurylyp jatqan ulttyq ýnıversıtettiń qadamy qandaı bolmaq? Qaı baǵyttar boıynsha mamandar daıarlaýǵa kirispek? Tehnıkalyq-materıaldyq bazasy daıyn ba? Elimizdiń barlyq óńirin bilikti mamanmen qamtamasyz etýge qaýqarly ma? Jańa ýnıversıtetke qansha grant bólinip jatyr? M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıtetiniń «sý sharýashylyǵy jáne tabıǵatqa úılestirý» ınstıtýtynyń mamandaryna osy suraqtarmen qaıyrylyp, máseleniń mánisine úńilip qaıttyq.
Jańa ýnıversıtette jumys isteıtin mamandar jantalasyp jumys istep jatyr eken. M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıtetiniń aldy talapkerlerge tolǵan. Kúni keshe ǵana mektep bitirgen túlekter úlken ómirge qadam basýǵa nıetti. Áýdem jerde turǵan «sý sharýashylyǵy jáne ırrıgasııa ýnıversıteti» degen jazý kózge ottaı basylady. Oqýǵa qabyldaý úshin 50-60 ball jınasań jetkilikti eken.
«Biz bul jumysqa jarty jyl buryn jantalasyp kiristik. Biraz buryn Almatydan jáne mınıstrlikten jaýapty azamattar keldi. Ulttyq ýnıversıtettiń ashylýyn sý tasqyny men Prezıdenttiń sózi jedeldetti. Memleket basshysy sý salasynda qalyptasqan problemany sheshý úshin mamandar qajettigin shegelep aıtty. Qolǵa alǵan jumysymyz birneshe aı boıy ilki sátke de toqtaǵan joq. Negizi oqý ordasynyń ashylǵanyna 63 jyldaı ýaqyt boldy ǵoı. Bizdiń ózimiz elý jyldan beri osynda jumys isteımiz. Saladaǵy barlyq máseleni bes saýsaqtaı bilemiz. Qartaıyp qalsaq ta, tájirıbemiz jetkilikti. Jastardy qospaǵanda, biz sekildi on shaqty maman eńbek etip júr. Laboratorııamyz bar. Oqý quralyn jetkilikti etip shyǵardyq», deıdi melıorasııa, agronomııa jáne ekologııa kafedrasynyń professory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Ádeýbaı Seıitqazıev.
Ǵalymnyń aıtýynsha, laboratorııalyq, praktıkalyq sabaqtardy berýge arnalǵan oqý quraldary bakalavr, magıstratýra jáne doktorantýrada oqıtyndardyń barlyǵyna jetedi. Jergilikti avtorlardyń eńbekteri sheteldik ǵalymdardikinen esh kem emes.
«Bul bir ótkendi ańsaý emes. Áıtse de ol kezde bári basqasha bolatyn. Jambyl gıdromelıoratıvtik-qurylys ınstıtýty 1998 jylǵa deıin derbes joǵary oqý orny retinde jumys istedi. Sol 1998 jyly oqý ornynan aıyryldyq. Biz burynǵy TarMÝ-ǵa qosyldyq. Besjyldyq oqý tórt jylǵa aýysqannan keıin ınjenerlik negizimiz tómendeı bastady. Bakalavrıat týraly áńgimeniń bastaýy osylaısha bizdiń salaǵa kesirin tıgizdi. Mamandar amaldyń joqtyǵynan syrtqa kete bastady. Derbes ınstıtýt kezinde biz jylyna shamamen 600 adam qabyldaıtynbyz. Ol kezde 3-4 mamandyq qana bar edi ǵoı. Gıdrotehnıgimiz de, mehanıkterimiz de ınjener bop shyǵatyn maman retinde qalyptasatyn. 1998 jyldan keıin kóp másele ózgerdi. Sodan bergi aralyqta bizdiń sala azamattyq qurylystyń bir arnasy retinde ǵana jumys istedi. Úı salatyn qurylysshylar sý qoımalaryn salatyn jaǵdaıǵa deıin jetti. Otyz jyl boıy aıtarlyqtaı qurylys bolǵan joq qoı. Anyǵyraq aıtsaq, ondaılar endi shyǵyp jatyr. Sý tasqyny bizde maman tapshy ekenin aıqyn kórsetip berdi. Prezıdenttiń tikeleı baqylaýǵa alǵanynyń arqasynda bul problemany eńseretin ýaqyt týyp otyr», deıdi melıorasııa jáne agronomııa kafedrasynyń dosenti Qydyraly Musabekov.
Mamandar keltirgen derekke júginsek, jańadan ashylǵan ýnıversıtettiń jeke ǵımaraty bar eken. Gıdrokeshendegi ǵımaratta sabaqtardy ótkizýge qoldan kelgenshe jaǵdaı qarastyrylǵan. Aýdıtorııa jasaqtalǵan. Tájirıbege baratyn oryndar da jetkilikti. Áıtse de mamandardyń aıtýynsha, baıyrǵy keńes odaǵy kezindegideı praktıkaǵa jiberetin úlken oryndar tapshy kórinedi.
«Biz osy kúnge deıin sý sharýashylyǵy boıynsha tórt mamandyqta stýdentterdi oqytyp keldik. Olardyń barlyǵy Ballon konvensııasyna qol qoıylǵan soń, aýyl sharýashylyǵy baǵytyna ótip ketti. Osylaısha, stýdentter jeńildetilgen túrde bilim aldy. Bir sózben aıtqanda, mamandar syzý jumysyn túbegeıli atqarmaıdy. Jobalyq ınstıtýttar joq bolǵan soń, ol jaqta isteı almaıdy. Osy máselelerdi retteý maqsatynda syrttan mamandar shaqyrtyp, barlyq oqý baǵdarlamasynyń jumys josparyn qaıta júıeledik. Baıyrǵy júıe arqyly oqytqan, qarastyrylmaı ketken pánderdi qostyq. Sondaı-aq byltyrdan beri sý sharýashylyǵy baǵytyn engizdik. Munda sý salasynyń qaı baǵyty bolsyn qamtylady. Jańa ýnıversıtet ashylǵan soń, birqatar mamandyq bizge qaıta oralyp otyr. Jalpy on baǵyt, ıaǵnı on mamandyq boıynsha maman daıarlaýǵa qulshynyp otyrmyz», deıdi sý sharýashylyǵy jáne tabıǵatqa úılestirý ınstıtýtynyń dırektory Ǵalııa Omarova.
Birer kún buryn ǵana Úkimet basshysynyń qaýlyǵa qol qoıýymen ashylǵan jańa ýnıversıtetke grantpen oqýǵa túsý salystyrmaly túrde ońaı sekildi. О́ıtkeni UBT-da 50-60 ball jınaǵan talapkerlerdiń de tegin oqýǵa múmkindigi bar. Sondaı-aq mamandar jarty jyl buryn elimizdiń barlyq óńirine arnaıy hat jazyp, qaı óńirge qansha maman qajettigin zerdelep alypty.
«Ýnıversıtet ashylady degen áńgime aıtylǵan kezden bastap barlyq oblystyń ákimderine, bilim basqarmalaryna hat jazdyq. Máselen, batystaǵy birneshe oblys áýeli 1-2 maman ǵana qajet ekenin habarlaǵan bolatyn. Alaıda sý tasqyny bolǵannan keıin jaǵdaı ózgerdi. Máselen, bastapqyda Qazaqstan boıynsha 212 maman qajet degen suranys tússe, qazir 450-den asty. Tipti 1-2 maman qajet dep habarlaǵan keıbir óńir qazir 15-20 maman qajettigin aıtyp otyr. Soltústik óńirlerde jaǵdaı múlde basqasha. Olar úshin aýyzsý basty máselege aınalǵany málim. Sondyqtan «eldi mekenderdi aýyzsýmen qamtamasyz etý» degen mamandyqty oqytamyz. Kúndelikti habarlasatyndardyń bir parasy onlaın oqýǵa nıet bildirip jatyr», deıdi Ǵ.Omarova.
Instıtýt dırektorynyń aıtýynsha, sý salasy mamandary tapshylyǵy Qyzylorda oblysynda aıqyn baıqalyp otyr eken. Eń kóp suranys jibergen de dál osy oblystyń bıligi kórinedi. Jalpy, ózge óńirlerden kelip oqıtyn stýdentter az emes. Olarǵa qoldan kelgenshe jaǵdaı qarastyrylǵan. Jataqhana bar.
«О́zimizdiń jańa jataqhanamyz daıyn tur. Odan bólek, stýdent, magıstrant, doktoranttarǵa arnalǵan úsh jataqhana bar. Sondaı-aq jas mamandarǵa qyzmettik páterler qarastyrylmaq. Sonymen qatar tehnopark salynady. Gıdrokeshenniń aýmaǵynda bos jatqan jerge tehnopark qurylysy júrgiziledi degen oıdamyz. Biz ózimizdiń burynnan qalyptasqan tehnıkalyq bazamyzdy saqtap qaldyq. Qazir segiz qondyrǵymyz bar. Ony Ulybrıtanııadan 92 mıllıonǵa ákeldik. Magıstranttar, doktoranttar sonymen jumys istep jatyr. Áıtkenmen bul jetkiliksiz. Biz qazir laboratorııalyq qurylǵylar tolyq jetpegen jaǵdaıda, vırtýaldy laboratorııalarmen jumys isteýge bel býyp otyrmyz», deıdi ınstıtýt dırektory.
Mamandardyń aıtýynsha, sý sharýashylyǵy salasyna talapker tartý – ońaı sharýa emes. О́ıtkeni aýyldarda turatyn halyq sý dese, ketpen ustap, aryq jaǵalap júretin adamdy kóz aldyna elestetedi. Osy kózqarasty ózgertetin kez keldi.
Ǵ.Omarovanyń dereginshe, jańa ýnıversıtetke 210 grant bólingen. Ilgeride el boıynsha 7 JOO-ǵa 238 grant qarastyrylsa, bıyl jańadan qurylǵan ulttyq ýnıversıtettiń ózine 238 grant qarastyrylǵany kóńil qýantady. Áıtse de, mamannyń sózine sensek, osy kúnge deıin bólingen granttardyń 30 paıyzy ǵana ıgerilipti. Árıne, az. Endi osy jumysty retteýge, jańa oqý ornyna stýdent tartýǵa kúsh salý kerek. Aldaǵy ýaqytta mamandarǵa bólinetin bir jolǵy kómek artady, jalaqy kóteriledi degen derek bar. Soǵan qaraǵanda sý sharýashylyǵyna qatysty mamandyqtarǵa qyzyǵýshylyq artýǵa tıis degen boljam bar.
«Qazir biz tek ınstıtýt boıynsha aıta alamyz. Munda 174 maman jumys isteıdi. 27 ǵylym doktory, 42 ǵylym kandıdaty, 11 PhD, qalǵany aǵa oqytýshylar men oqytýshylar. Sheteldik JOO-larmen de birlesip jumys istep jatyrmyz. Olardyń ozyq tehnologııalaryn alyp, jumys barysynda zerdelep júrmiz. Áıtkenmen alys memleketterge qaraǵanda Orta Azııadaǵy eldermen tájirıbe almasqan jón. Bizdiń el úshin sol tıimdi», deıdi Ǵalııa Omarova.
Mamandardyń aıtýynsha, jańa ýnıversıtette jumys isteýge barlyq jaǵdaı qarastyrylyp jatyr. Eń bastysy, qoldaý bar. Alǵashqy jyly stýdentter sanyn 2500-3000-ǵa jetkizý basty jospar bolsa, aldaǵy ýaqytta stýdentterdiń sanyn 4000-ǵa deıin arttyrý kózdelip otyr eken.
Jambyl oblysy
