Aýyl – bizdiń birligimiz ben tatýlyǵymyzdyń bastaý alar irgetasy. Al aýyl aqsaqaldary – bizdiń qazynaly qarııalarymyz, qarqaraly halqymyzdyń danalyǵy men ulylyǵynyń uıasy. «Quryshtan quıǵan qudiret» turǵanda jurt ta aýyl halqynyń uıymshyldyǵy úshin alańdamaıtyn edi. Ǵasyrlar boıy. Osy kúnge deıin.
Aqsaqal. Qazaq úshin qasterli de qasıetti, kıeli de kenereli uǵymdardyń biri – osy ataý. Uly dalanyń ulaǵatty perzentteri udaıy aldyndaǵy aǵa býyn ókilderiniń aıtqanymen júrip, aqyl-keńesterin ár kez buljytpaı oryndap otyrǵan. Halqymyzdyń osynaý ulan-ǵaıyr kósilgen keń atyrapty en jaılap, kezinde ózin de, jerin de shetke jibermeı, búgingi kúnge deıin aman jetkizýine osy zańǵar zańǵa udaıy baǵynyp júrgeniniń de ózindik úlesi bar.
Biz – qalaı degende de, este joq eski zamandardan beri aqsaqaldarynyń aldyn kesip ótpegen, úlkeniniń súleı sózderin esh ýaqytta jerge tastamaǵan, olardyń óshpes te ólmes ónegeli ósıetterine uıyǵan ulystyń urpaǵymyz. Iá, qazaq qaı zaman, qaı qoǵamda da óziniń osy saltynan aınymaǵan. Sonyń arqasynda eldiń birligi men berekesine, tatýlyǵy men tutastyǵyna qandaı bir dúleı almaǵaıyp kezeńderde de pálendeı zııandy nuqsan kelmegen, kóp jaǵdaıda bul qaǵıdat jurtymyzdyń tirshilik etýiniń nysanaly nusqasyna aınalǵan. Atam zamannan beri aýzy dýaly qarttarymyz árdaıym eldiń uıytqysy, birliktiń tutqasy bola bilgen. Bylaıǵy kúndelikti turmys tininde de aqsaqaldar aýyl-el, rý men rý arasynda oqta-tekte bolyp jatatyn ártúrli daý-sharlardy ózderi únemi qara qyldy qaq jarǵandaı etip ádil sheship, jurttyń birligin saqtap qalyp turǵan. Qarııalar qaýymy hanǵa jetetindeı datqa deıingi sharýanyń bárin osylaı rettep, basyp tastap otyratyn edi.
«Asyl – tastan, aqyl – bastan» degen naqyl da bizden qalǵan. Osynyń jelisimen óriletin tálimi mol ańyzdy bárimiz de bala jastan estip óstik. Han zamanynan shań beretin bul hıkaıanyń óne boıy qazaqtyń týa bitti dana halyq bolǵanyn aıǵaqtaı túsedi. Bir táýir jeri qazaq «qyryq kisiniń aqyly bar» degen anyqtama berip ketken handarymyzdyń da kópshiligi danalyqtyń uıasy bolǵan dala zańynyń erejelerin berik ustanyp, aqsaqaldar ınstıtýtynyń árdaıym óz sán-saltanatyn saqtap qana qoımaı, onyń keler kúnderge batyl qadamdar basýyna sebepker bolǵan. Tarıh tórkinine kóz júgirtsek, qazaq tórine kóterilgen handar ishinde qazynaly qarııalar arqyly halyqpen etene aralasyp, ony qamqorlyǵyna bólegen sanalylary kóp bolǵan eken. Biz osynyń baıyp-baılamynan keńes kezeńindegi jetpis jylda edáýir aıyrylyp qaldyq. Sondyqtan da keýdesin kópten beri qyjyl keýlep, renish tynshytpasa kerek, qazaqtyń aıryqsha arýaqty aqyndarynyń biri
– Ǵafý Qaıyrbekov keńes bıliginiń qylyshynan qan tamyp turǵan barynsha qaharly kezeńiniń ózinde aqyry «Bir suraq osy kúni men ańǵarǵan, Surap kelem bilikti adamdardan, О́zge jurttyń patshasy jaqsy bolyp, Qazaq hany nelikten jaman bolǵan?» dep taısalmaı bir tógip ótti. Onyń «ózge jurty» kim ekeni belgili, al halqynyń qamyn solardan on ese artyq oılaǵan qazaq handarynyń nege óz eli úshin «jaý» sanalatyny aqyl-esi túzik azamattarǵa sonshalyqty túsinikti bola qoımaǵany aıan edi.
Shyn máninde, qazaq tarıhynda erekshe oryn alatyn Kereı, Áz Jánibek, Qasym, Haqnazar, Áz Táýke, Abylaı syndy handardyń qolǵa alynatyn árbir kelesi istiń kóleminde aqsaqaldar qaýymyna ylǵı arqa súıep otyrǵandary haq. Áıtpese, áıgili «Qasym hannyń qasqa joly» da, Áz Táýkeniń «Jeti jarǵysy» da, «Esim hannyń eski joly» da oıda-joqta, kúnderdiń bir kúninde handardyń jeke júıeleriniń jeteginde ózinen ózi jarq etip paıda bola salǵan joq. Týrasyn aıtqanda, bulardyń bári de bıleýshilerdiń óz mańaıyndaǵy kópti kórgen, kóneniń kózi ispettes aqylman aqsaqaldarmen, qabyrǵaly qarttar qaýymymen udaıy aqyldasyp otyrýynyń arqasynda ómirdiń óresinen óris tapqan.
Aqıqatyna kóshkende, bizdiń sherli shejiremizde eldiń táýelsizdigin, bútindigin, birligin, tendigin, baılyǵyn, ar-namysyn oılamaǵan han da, bı de, batyr-baǵlan da bolmady. Elge bir búıirden jaý kelip tıiskende, han óz sarbazdary qatarly qarý-jaraǵyn asynyp, qan maıdanda qasqaıyp qol bastap, tipti arasynda jaý jaǵynyń basshylarymen jekpe-jekterge de shyǵyp júrdi. Sondaı ǵazaýat soǵystarda Buıdash, Mamash, Toǵym, Haqnazar, Táýekel, Salqam Jáńgir, Kenesary syndy handarymyz opat boldy. Demek olar bizdiń elimiz ben jerimizdiń tutastyǵy úshin, bolashaq urpaqtyń baqyty men bostandyǵy jolynda qasyq qandary qalǵansha kúresip ótken. Munyń bári halqymyzdyń birligi men tatýlyǵyn arttyra túsýge óte zor yqpal etti.
Alaıda ashyǵyn aıtqannyń aıyby joq, biz qazir jyldan jyl uzaǵan saıyn osyndaı handardyń aqylshysy da, qolǵanaty da, eńseli eliniń ereni bólek tizgin ustary da bolyp kelgen aıbyndy aqsaqaldardyń búgingi kúnde kórinis berýge tıisti arýaqty urpaqtaryn joǵaltyp bara jatqan sııaqtymyz. Ahýaldyń shynynda janǵa batatyndaı qalypqa jetkendiginen shyǵar, bıylǵy naýryz aıynda Atyraý qalasynda ótken Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda muny Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev uǵymy bar janǵa túsine qoıatyndaı etip aqyryn meńzep ótti.
«Qazaq qaı zamanda da úlkenin syılaǵan, aqsaqaldardyń ataly sózine toqtaǵan. Al aýzy dýaly qarttarymyz árdaıym eldiń uıytqysy bolǵan. «Qarııasy bar eldiń qazynasy bar» degen sóz sodan qalǵan. Biz halqymyzdyń ıgi dástúrleri men qazirgi zamannyń talaptaryn úılestire bilgenimiz abzal. Osy oraıda men Aqsaqaldar keńesiniń jumysyn jandandyrý kerek dep sanaımyn. Shyn máninde, el ishinde jastarǵa aqyl-keńesin aıtyp, durys jol silteıtin danagóı qarııalarymyz az emes. Aqsaqaldarymyz óskeleń urpaqty tárbıeleýge, el birligin saqtaýǵa atsalysyp, ortaq iske zor úles qosary anyq», dedi ol máseleniń mánisin kórsete kelip.
Prezıdent osy sózdiń láminde qazir elimizdiń barlyq aımaqtarynda bar, biraq jumystary kóbine-kóp formaldy bolyp kele jatqan, sharýasy qaǵaz-hattama toltyrýdyń aınalasynan shyǵa almaı turǵan Aqsaqaldar keńesiniń jumysyn bir júıege keltirip jandandyrý kerektigine arnaıy toqtaldy. «Aqsaqaldar keńesi barlyq aımaqta birdeı belsendi emes. Sondyqtan onyń jumysyn júıelep, jandandyrý kerek» degen tirkes sol tujyrym sorabynan tarqatyldy. «Bálkim, keńesterdi Assambleıanyń janyna toptastyrǵan durys shyǵar. Olardyń bedelin kóterip, mártebesin arttyrý qajet. Budan esh utylmaımyz», degendi de sol sharasyzdyqtan aıtqany anyq.
Ulttyq quryltaı otyrysyndaǵy sózinde Qasym-Jomart Toqaev osy jaılardy júıelep, jiktep, túıindep, taldap jetkizdi. «Biz eldigimizdiń negizin qalap, ony urpaqqa tabystaǵan babalar rýhyna taǵzym etemiz. Alaıda ótkenimen ǵana ómir súretin jurt órkenıetti el bola almaıdy. Ult sapasyn jaqsartamyz desek, bir el bolyp jańa qundylyqtar júıesin qalyptastyrýymyz qajet. Quryltaı eshqashan toı toılap, áńgime-dúken quratyn jıyn bolǵan emes, keleshekte de ondaı bolmaıdy», dedi ol sóziniń álqıssasynda.
«Eń aldymen, halyqtyń bereke-birligin saqtaý eldigimiz úshin asa mańyzdy. Bul týraly únemi aıtyp júrgenimdi bilesizder. Yntymaǵy jarasqan, ortaq maqsatqa uıysqan ult eshqashan utylmaıdy, eshteńeden qur qalmaıdy. Bul iste zııaly qaýym aıryqsha ról atqarady. Ásirese elge sózi ótetin aǵa býynnyń orny bólek. Olar – qazaqtyń qaımaǵy, ulttyń maqtanyshy. Eldiń tutastyǵy zııaly qaýymnyń birliginen bastalady. Iаǵnı aldymen el aǵalarynyń arasynda aýyzbirshilik bolýy kerek. Olar urpaqqa ónege bolatyn kesek áńgime aıtýy qajet», dedi Qasym-Jomart Kemeluly.
Aqsaqaldar keńesi – kúndelikti turmys-tirshilik tininde týyndap jatatyn alýan túrli máselelerdi ortaǵa alyp talqylap, belgili bir uıǵarym jasaıtyn, olardyń meılinshe ózekti kókeıkestilerin resmı oryndar aldyna usynatyn kópshilikti basqarý júıesiniń beıresmı qoǵamdyq uıymy. Shynyn aıtqanda, onyń tarıhy tym tereńde jatyr. Biz joǵaryda aıtyp ótken qazaq handary dáýirinen de áldeqaıda áriden bastaý alady. О́tken tarıh mundaı utymdy uıymdardyń sonaý bizdiń dáýirimizge deıingi birneshe ǵasyr burynǵy ejelgi Grekııa qala-memleketteri zamanynan arna tartatynyn aıǵaqtaıdy. Ertedegi elladalyqtar ony «gerýsııa» dep ataǵan, al onyń quramyna kiretin geronttar Afına túbindegi Aresa tóbeshiginiń basynda «Areopag» degen at alǵan orynda bas qosyp, eldik turǵyda zor mańyzy bar erekshe máselelerdi talqylap, belgili bir sheshimder shyǵaryp turatyn bolǵan. Al «gerýsııa» sózi «aqsaqal, aqsaqaldar keńesi» degen uǵymdy bildirgen.
Keıinirek, XVIII ǵasyr aýqymynda, 1795 jyly tap osy úlgisimen Fransııada parlamenttiń quramy 250 adamnan turatyn joǵary palatasy – Aqsaqaldar keńesi quryldy. Qazaq qoǵamynda ol óziniń bastaýyn Túrki qaǵanaty dáýirinen, Tonykók ómir súrgen kezeńnen alady. Sońyra olar Qazaq handyǵy tusynda «Han keńesi», «Bıler keńesi» bolyp atalyp, el ishindegi kóptegen kúrdeli isti oılasa otyryp sheshýdiń basty quraldarynyń biri bolyp qalyptasty. Biraq bul qurylymnyń aqsaqaldar keńesinen eleýli aıyrmashylyǵy bar edi. Mysaly, «Han keńesi» men «Bıler keńesi» asa shuǵyl, el basyna qater týǵan shaqtarda bolmasa, basqa kezde kelisim boıynsha belgilengen merzimde ótkizilip otyrǵan. Al Aqsaqaldar keńesi aýyl-aımaqtyń turmystyq, sharýashylyq qajetterine oraı kez kelgen ýaqytta ótkizile bergen. Jalpy, tarıhta qazaq halqy súıek turǵysynan ózindik terrıtorııalyq aýmaq bolyp otyrýy, kóship-qonýy, árbiriniń Aqsaqal keńesi bolýy – aıqyn fakt. Bul ata-atanyń arasyndaǵy sharýashylyq, turmystyq jáne mádenı baılanystar men saýda qarym-qatynasy máselelerin, jer-sý menshikterinde ushyrasyp jatatyn daýly jaǵdaılardy múmkindiginshe beıbit túrde sheshýge muryndyq bolǵan.
Keıingi jyldary bizdiń elimizdiń barlyq aımaǵynda tap osyndaı Aqsaqaldar keńesi qurylyp, jumys isteıdi. Biraq olardyń kópshiligi Memleket basshysy aıtyp ótkendeı, áli kúnge deıin joǵary belsendilik tanyta almaı keledi. Endeshe, bul turǵyda seńniń kóbesin sógip, meılinshe batyl jumys jasaıtyn kez jetti. Osy rette kórshiles О́zbekstan eliniń barlyq ýálaıattarynda tap osyndaı Aqsaqaldar keńesteri qurylyp, barǵan saıyn qarqyndy da utymdy jumystarǵa qol uryp jatqandaryn estip otyrmyz. Tipti sol jaqtarmen aralasyp, tájirıbe almassa da artyqtyq etpes edi.
Qalaı aıtqanda da, qazirgi qazaq qoǵamy mundaı pátýaly da parasatty uıymdardyń qyzmeti men qamqorlyǵyna asa zárý. El ishinde abyz aqsaqaldar talqysyna túsip, taldanýǵa jatatyn, jurtty bir utymdy ıdeıanyń tóńiregine toptastyrýdy qajet etetin máseleler órship tur. Biz shyn máninde qazir óz ultymyz ishinen de ártúrli sebeptermen jáne alýan túrli yqpaldy kúshterdiń qysymymen birneshe bólikke bólinip ketýdiń sál ǵana aldynda turmyz. Osynyń aldyn alyp, ultymyzdyń tutastyǵyn burynǵydaı saqtap qalý jolynda Aqsaqaldar keńesiniń atqaratyn qyzmeti men mindeti de zor. Biraýyz sózben bir qaýym eldi uıytyp, memlekettiń tutastyǵyn qorǵaý – ómirdi kórgen, kóp nárseni kókeıge túıgen, ónegeli isimen úlgi aqsaqaldardyń asyl paryzy.
Murat BAQTIIаRULY,
Senatorlar keńesiniń múshesi,
saıası ǵylymdar
doktory, professor
