Meniń Áýezovim

Murat Áýezov kim? Ákesi – Muhtar Áýezov, anasy – Fatıma Ǵabıtova. Olardyń kim ekenin túsindirýdiń qajeti joq. Ekeýi de qazaq tarıhymen de, qazaq mádenıetimen tereńnen ıntegrasııalanyp ketken tulǵalar. Anasy kózin ashqan kúnnen bas­tap Alash zııalylarynyń jyrymen aýyzdandy, ákesi Muhtar Alash zııalylarynyń qasiretin janama túrde uqtyrýǵa tyrys­ty. «Tóbesi tesik» balaǵa sonyń ózi de jetkilikti edi. Es bilgen kúnnen bastap taǵdyrdyń osynaý alǵash­qy synyna tótep berdi. Muhtar Áýezovtiń uly degen anyqtamany óz bıiginde alyp júretin salmaqty es bilgen kúnnen bastap óz bolmysynan tapty, keıin ózin-ózi qamshylap júrip jetildirip, erkin oıdyń adamyna, qazaqtyń oıshylyna aınaldy.

Murat Áýezov ózi aıtqandaı, qazaqty saqtap qalar bir ǵana uly kúsh qazaqtyń geninen – dili­nen beriletinin óziniń ómir jolynan baıqady. Táı-táı basqan alǵashqy qadamymnan bastap, Fatımadaı asyl anasynyń «tili jat, dini jat, dili jat elden taıaq­ty jep ediń» degen joldardy ánge qosyp jyrlaǵanyn estip ósti. Mektep jasyna kelgende ákesi Muhtar qazaq mektebine qolynan jetelep alyp keldi. Orysy ormandaı bolyp ketken Almatyda ana tilin meńgerýge mektep baǵdarlamasy azdyq etetinin kónekóz almatylyqtar kúni búginge deıin aıtady. «Máskeýde oqyp júrgende de qazaqsham shamaly edi. Sonda anam Fatıma qazaqtyń júz maqal-mátelin jınap, maǵan salyp jiberipti. Sony jattap úırendim. Keıin ár maqaldyń astaryna úńilip, ornymen qoldana alatyn deńgeıge jettim. Sol kezde ǵana maǵan Abaıdyń tili, ákem Muhtardyń tili bar bolmysy­men jarqyrady. Ǵajap til! Basqa tilderdegi aqyndardyń jyrlary maǵan áser etpeıdi. Qazaq aqyndaryn oqyǵanda janym jadyrap sala beredi. Qazaq tili – uly til. Tilden de, Dinnen de aıyry­lyp qala jazdap, qaıta oral­ǵan kezderimiz boldy, áli de kez­desedi. Al Dilden she?! Odan aıyrylý múmkin emes, tek sol dil saý­ly­ǵy, dil tazalyǵy, dil beriktigi arqy­ly ǵana jeke tulǵa, derbes ult, táýel­siz memleket retinde saq­talyp qaldyq!» deıtin Murat Áýezov.

Onyń eshkimdi qaıtalamaı­tyn dara tulǵasy ákesiniń qany, anasynyń aq sútimen birge dary­ǵanyn ishimiz sezedi. Alǵashqy qadamdarynan-aq óziniń táýelsiz bolmysynyń sıpatyn tanytýyna osy faktorlar áser etkenin syr suhbattarynda talaı ret aıtty. Syrt kóz parasattylyqtyń etalonyndaı qabyldaıtyn Áýezov boıyndaǵy qadir-qasıet, sezi­miniń bolat ózegi, meıirimge to­ly balalyq shaqtan qalandy, ultynyń ótken tarıhy basqa baǵytqa moıyn burǵyzbady, ortasy oıshyldyqqa baýlydy. О́zi aıtqandaı Alash zııalylarynyń taǵdyry kishi Áýezovtiń balalyq shaǵyn urlap aldy.

...Ol qazaqtyń tek halyq retin­degi tarıhyn ǵana emes, onyń kóshpeliler órkenıetiniń tarıhy retinde tutas jáne jan-jaq­ty túsinigin ilespe fragment retinde emes, adamzat ta­rı­hynyń óte mańyzdy jáne orga­nı­kalyq quramdas bóligi retinde qabyldaǵysy keldi. Bul Áýezovtiń kózqarasyn sol kezdegi saıasattyń baǵytyna múldem kereǵar arnaǵa buryp jiberdi. Ákesiniń soń­ǵy kúnderi týraly estelikterinde «Ákem­niń kózin kórgenderdiń bári o dúnıelik bolyp ketti. Reseı zııalylarynyń arasynda fılologter, jazýshylar, jýrnalıs­ter kóp edi. Keıde qyzý pikirtalas­­qa men de aralasyp ketem. Ol kezde­ 2 kýrs stýdentimin. Gegel, Kant­­tyń fılosofııasyna qatysty ból­ti­rik oılarymdy jasyra almaı qalamyn keı sátte. Olar meniń pikirimdi den qoıyp tyńdaıdy. Sol kezde bólmege kirip kelgen «Lıteratýrnaıa gazetanyń» tilshisi Valentına Pankınaǵa meni tanys­tyryp: «Ulymmen birge Gegel týraly pikirlesip otyrmyn» dedi», dep jazdy.

Bul minez bazbireýler aıtyp júrgendeı elıtarlyq nı­gı­lızmniń dıssıdenti emes. 1950 jyldardyń sońy men 1960 jyl­­dardyń basy memleket tarı­hyn­daǵy qıyn kezeń bolǵany talaı ret aıtyldy. «Sol kezde ult­tyń sózin ustaǵan zııalylarymyz ózin qalaı ustady» degen saýaldyń jaýaby biz úshin áli kúnge deıin jumbaq. 60-jyldary Sáken, Beıimbetter aqtalǵan kezde Shákárim, Maǵjandardyń aqtalmaýy talaıǵa deıin qupııa bolyp keldi. Sol kezde Jazýshylar odaǵynyń kezekti basqosýynda Oljas Súleımenov «Shákárimdi tar qapasqa qamap qoıatyndaı qazaqta aqyn kóp emes edi ǵoı» degen sózi arhıvte saqtalyp qalyp­ty. Al bizdiń búgingi keıipkerimiz ­sol jyldary Máskeýde qazaq ıdeıasyn tý etken «Jas tulpar» bolyp dúbirledi: Máskeýde, Lenıngradta oqyp júrgen qazaq jastary bir-birimen tek qazaqsha sóıleýge tyrysty. Jastar bir-birimen tek ana tilinde tildesti, etnostyq nemese rýlyq tar sheńberde ómir súrmeý keregin, ana tilin basqa mádenıettermen baılanystyratyn kópir retinde qarastyrý kerek degen oıdy ıdeıaǵa aınaldyrdy. Elge oralǵan «jastulparshylar» shet tilderinen otarsyzdaný tájirıbesi týraly materıaldardy alǵash ret aýdara bastaǵan.

«Eń aldymen, sananyń otar­syzdanýy qajet. Kóshpeliler ıdeıa­syn alǵash kóterdik. О́ıtkeni kósh­pelilik – bostandyq ıdeıasy. Bul totalıtarlyq, ımperııalyq júıe­niń sanamyzǵa sińirgen ıdeıa­laryna tosqaýyl boldy, Jel­toqsan rýhynyń boı kóterýine ja­nama túrde sebep boldy», deıdi kishi Áýezov.

Áýezovtiń shyǵarmashylyǵy, azamattyq ustanymy týraly az ja­zyldy. Endi jazylatyn shy­ǵar dep úmittenemin. Onyń azamat­tyq ustanymynyń bastaýynda qan­daı faktorlar turǵany suhbatta­ryn­da tur. «Anam «Jas tulpar­dy» qurmaq bolǵan nıetimizben tanysqan soń ákemniń «Qıly zaman» degen shyǵarmasyn oqyp shyǵýǵa keńes berdi. 1928 jyly jazylǵan shyǵarma qaıta basylýǵa tyıym salynǵan bolatyn. 1963 jyly alǵash ret arab qarpimen basylǵan nusqasymen tanystym. Arab tiline júırik anam onyń mátinin daýystap oqyp bergeni bar. Anama tabıǵat sulýlyq qana bergen joq. Ol keremet ádebıet zertteýshisi boldy, qazaq tarıhynan maǵlumat beretin derekterge beıjaı qaraı almady.

Kishi Áýezovpen alǵash ret 2006 jyldyń shilińgir shildesin­de kezdesippin. Onymen kezdesý qaı formatta bolsa da, sana­ny sergitetin. Qoǵamdyq sanada aǵartýshylyqtyń, rýhtyń, tip­ti kóshpeliler órkenıetiniń shy­raq­shysy retinde áser qaldy­ra­tyn. Ol meni sol joly da ózine tán, eshkimge uqsamaıtyn bolmy­symen qarsy aldy, suhbat alý barysynda qoıylyp qalǵan oqys suraqtaryma, tipti túıe­den túskendeı saýaldaryma da sa­­byrlylyq tanytty. «Men jazý­shy nemese saıasattanýshy emes, oıshyl, gýmanıst Áýezovpen suh­bat qurǵaly keldim, qazaq qo­ǵa­mynyń barlyq derlik máse­le­sine taza konseptýaldy kóz­qarasty sizdiń pikirlerińizden tap­tym» degen suraǵyma rıza bolyp eshkimge uqsamaıtyn taǵ­dyry ózge baǵytty tańdaýǵa múm­kindik bermegenin aıtty. «Iıa, men oıshylmyn. Taǵdyrdyń maǵan degen urtynyń bir jaǵy maı, bir jaǵy qan boldy. Men bul sa­ýalǵa 1970 jyldardan beri daıyn­myn, biraq saýaldaryńyz­ǵa beriletin jaýaptyń salma­ǵyn siz ıgere alasyz ba?» dep ózime qar­sy saýal qoıdy. О́zgege uqsa­maıtyn oı-tolǵamymen qazaq zııalylary­nyń kóshbasynda tur­ǵanyn, qazaq órkenıetiniń, kósh­peli mádenıet­tiń káýsar bula­ǵyn álemdik órke­nıet arnasyna bu­ryp júrgenin ­zamandastary erte baıqady.

Áýezov bolmysyndaǵy kóp jumbaqtyń keıbir jaýaptary­nyń jańǵyryǵy ár jerde shashylyp, pikirlerinen baıqalyp qalatyn. Bul týraly kóp kez­desý­lerdiń birinde «ákeme qa­dalǵan myltyqtyń dúmi «Abaı joly» jazylǵannan keıin keri buryldy ǵoı. Ákem meni ózi bastan ótken qıyndyqtardyń bárinen saqtandyrǵysy keldi: Balam óz jolyńdy tap. Sen tańdaǵan jol ózgelerden erekshelenip turýǵa tıis deıtin. Ákemniń ózi jáne sózi ómirimniń baǵdarshamyna aınaldy. 1969 jyly Máskeý aspırantýrasynda «Qazaqtyń ulttyq erekshelikteri» taqyrybynda­ǵy dıssertasııamdy qorǵap, elge Máskeý ǵalymdarynyń joǵary baǵasyn alǵan «Kóshpeliler estetıkasy» taqyrybyndaǵy ujym­dyq eńbekti ala keldik. Biraq el­ge kelgen soń Ortalyq komıtet bizdiń «Kóshpeliler estetıkasy» degen zertteýimizdi, Oljas Súleımenovtiń «AZıIа-syn» sy­nap, «eskilikti dáripteıdi» dep she­shim shyǵaryp, ony jarııalaý­ǵa, ­jarııalanyp úlgergenin tarat­paý­ǵa sheshim qabyldapty. Oljas­tyń «AZıIа-sy» taralyp úlger­di, ­al Murat Áýezovtiń «Kóshpe­li­ler estetıkasynyń» barlyq tırajy kóz aldynda órteldi», dep­ti Murat Áýezov bizge bergen suhbatynda.

1960 jyldary qazaqtyń rýhanı keńistiginde M.Áýezov bas­taǵan qazaq jastary Alash ıdeıa­sy men qazaq qoǵamy arasyn jal­ǵastyrýshy altyn arqaýdyń min­detin atqaryp, qoǵamdyq sanadaǵy ushqynnyń jalynǵa aınalýyna ómirin arnady. «Qazaqqa keler qa­ýip qaıdan?» degen suraqqa jaýap izdep, sonyń ózi tapqan jaýabyn ómirlik ustanymǵa aınaldyrdy. Basqa baǵyt kóńiline qonbady.

«Bizdiń halqymyz myń ólip, myń tirilgen. Keıde tabıǵattyń ózi, halyqtyń taǵdyryn syn tezine salǵany úshin olqylyqtyń ornyn talantty urpaqpen óteýge múmkindik berip otyratyn sııaq­ty. Sońymyzdan talantty jas­tar ósip keledi. Men olardyń ta­zalyǵyna jáne adaldyǵyna qyzyǵa qaraımyn. Qazaqtyń bolashaǵy úshin, qazaqtyń sanasyn otar, bodan ult bolǵanyn umyttyrýy úshin biraz sharýanyń basy qaıyry­lyp jatyr», deıdi Áýezov.

Qazaq arasy, Áýezov aıtqan­daı, dáýirge dáýirdiń kózimen qaraıtyn talanttardan kende emes. HHI ǵasyrǵa osy ǵasyrdyń kózimen qaraıtyn adamdar týady, qalyptasady. Ǵasyrlar úndestigin, býyn sabaqtastyǵyn jalǵastyryp turǵan altyn arqaýdy Murat Áýezov bizge amanattap ketti.

ALMATY