bolsa, alǵa qoıǵan barlyq mindetter oryndalady
Álemdik ózgeristerge oraı bizdiń jaǵdaıymyzdy baǵamdap alýda, bolashaqta atqarylýǵa tıis mindetterdi belgileýde 2014 jyl Qazaqstan úshin mańyzdy jyl boldy dep esepteımin. Qazaqstan jahandyq problemalardy abyroımen eńsere bildi jáne ózge elderge úlgi kórsetti. Bizdiń Prezıdent árqashanda alǵa strategııalyq kózqaraspen qaraıdy. Eldi synaqqa salyp kóretin qarjy daǵdarysy sııaqty jaǵdaılar bolǵan kezde, árdaıym naqty josparǵa negizdelgen sheshimdi taba biledi.
Bizder Eýrazııa keńistiginde birinshi bolyp júıeli josparlaýdy engizgen el ekenimizdi umytpaýymyz kerek. Keńes Odaǵy ydyraǵan soń, jurttyń bári: «Josparlaý júıesi naryq kezeńine sáıkes kelmeıdi, uzaq merzimdi jospardyń qajeti joq» dep jatqanda, Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev 1997 jyly «Qazaqstan-2030» Strategııasyn usyndy jáne qabyldady. Mine, biz sol keń aýqymdy eldik jospardaǵy mindettemelerdi negizinen oryndadyq. Endi «Qazaqstan-2050» Strategııasyn iske asyrýǵa kiristik.
Memleket basshysyn tańdaýda qazaqstandyqtardyń joly boldy. Ol barlyq jumysyn josparǵa negizdep qurady. Osyndaı pikirdi tek otandastarymyz ǵana emes, shetelderdiń kóptegen saıasatkerleri de, qarapaıym azamattary da jıi aıtatynyn estip júrmiz. Bul – júıeli oılaıtyn adamnyń jetistigi. Iаǵnı, adam birneshe jyl alǵa boljammen qaraı biletin bolsa, ol árqashanda strategııalyq jeńiske jetedi. Sondyqtan da osy kúnge deıin biz strategııaǵa jáne josparǵa sáıkes ómir súrip kelemiz.
2014 jyldyń sońynda Elbasy álemdik ózgeristerge oraı bolýy yqtımal qıyndyqtardyń aldyn alý maqsatynda Qazaqstannyń «Nurly Jol» atty Jańa Ekonomıkalyq Saıasatyn usyndy. Bul Joldaý ekonomıkalyq turǵydan alǵanda buǵan deıin qol jetkizilgen jetistikterge jáne oryndalǵan josparlarǵa negizdelgen. «Eger bir jyldyǵyńdy oılasań – astyq ósir, aldaǵy on jyldyqty oılasań – aǵash otyrǵyz, al 100 jyldyqty oılasań – urpaq tárbıele» degen halyq danalyǵy bar.
Prezıdent óz Joldaýynda óńirlerdi ındýstrııalandyrý, aýyl sharýashylyǵyn damytý, shaǵyn kásipkerliktiń úlesin arttyrý jáne basqa da alǵa qoıǵan mindetterimen birge, ol árqashanda táýelsiz eldiń azamattaryn tárbıeleý men qalyptastyrýdyń mańyzdylyǵyna toqtalady. Eń birinshi adamdar arasynda kelisim bolýǵa tıis. El ishinde tatýlyq pen kelisim bolsa, alǵa qoıǵan barlyq mindetter oryndalady. Osy ustanym Elbasynyń barlyq Joldaýlaryndaǵy negizgi irgetas bolyp otyr.
Joldaý – belgili bir kezeńde atqarylatyn josparlardyń taktıkalyq qujaty. Al strategııalyq baǵdar – «Qazaqstan-2050». Árqashanda adam faktory basty ról atqarady. Bizge táýelsiz eldiń rýhymen tárbıelengen azamattar kerek. Sonda turaqty memleket bolady. Patrıottyq sezimi joǵary, óz Otanyn súıetin jáne aıanbaı eńbek etetin urpaqty qalyptastyrýdyń arqasynda ǵana «Máńgilik El» ıdeıasy júzege asady.
Bul Joldaýdyń jańa jyldan buryn jarııa etilýi, birinshiden, ekonomıkalyq turǵyda tıimdi bolsa, ekinshiden, 2015 jyly atalyp ótetin eleýli mereıtoılardyń mańyzdylyǵy eskerilgen bolýy kerek.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, Qazaqstan halqy Assambleıasy men Konstıtýsııamyzdyń 20 jyldyǵy, Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy jaı tarıhı kezeńder emes. Osy mereıli belesterdi atap ótýdegi maqsat – qazaqstandyqtardyń patrıottyq sezimin arttyrý. Mysaly, Uly Otan soǵysynda eldi qorǵaý úshin KSRO-nyń barlyq turǵyny maıdanda da, tylda da jaýǵa qarsy kúrese bildi. Jalpy, Uly Otan soǵysy halyqtyń birtutastyǵymen tarıhta qaldy.
1930-jyldary halyqtyń ashtyqqa ushyraǵany, qýǵyn-súrginge túskenine qaramastan, eldiń basyna kún týǵanda, bári birigip, dushpanyna qarsy turdy. Jaýdyń óte kúshti tehnıkasy da adamdardyń rýhy aldynda eshteńe isteı almady. Sol soǵysta ákelerimiz Otanǵa, týǵan jerge degen súıispenshiligin, patrıottyq seziminiń jarqyn kórinisin kórsetti. Otandy súıýdegi sol sezimdi biz jas urpaqtyń boıyna sińire bilýimiz qajet jáne jastar soǵys ardagerlerine qurmet kórsetý ózderiniń azamattyq paryzy ekenin bilýge tıis. Jańa jyl qarsańynda barlyq ardagerlerge syılyqtar tabys etilgeni de erekshe qurmettiń bir kórinisi boldy. Budan biz Elbasynyń bala kezinen boıyna sińgen qasıetti kóremiz.
Elbasy aıtqan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótýdiń de máni zor. О́ıtkeni, «Máńgilik El» uǵymy óz tamyryn bizdiń tereń tarıhymyzdan alady. Ulytaýda bergen suhbatynda da ótken tarıhymyzǵa qurmetpen qaraý kerektigin aıqyndap berdi. Biz kóp emespiz, eldiń bar bolǵany 17 mln. turǵyny bar. Birtutas memleket bolý úshin jas urpaqty el tarıhyn qurmetteýge tárbıeleı berýimiz kerek.
Adamdy tárbıeleýde ózindik róli bar úshinshi tutqa – Qazaqstan halqy Assambleıasy. О́zim alǵash qurylǵan kezden beri osy uıymnyń múshesimin. Maǵan QHA-nyń Batys Qazaqstan oblystyq uıymy tóraǵasynyń orynbasary qyzmeti usynyldy. 2007 jyly Májiliske depýtat bolyp saılanǵanǵa deıin qoǵamdyq negizde osy qyzmetti atqardym. Qazir QHA-nyń Parlamenttegi depýtattyq tobynyń múshesimin.
Bul uıymnyń 20 jyldyǵy men úshin úlken mereke. О́ıtkeni, osy uıymnyń músheleri – bizder de jıyrma jyldyń ishinde ózgerdik. Qazaq halqyn tolǵandyratyn máselelerdi, eldik, ulttyq problemalardy qabyldaýymyz ózgerdi, ishki kózqarasymyz jańasha qalyptasty. О́ıtkeni, Assambleıa qoǵamdyq kelisim ınstıtýty ǵana emes, bul – birtutas qazaqstandyqtardyń bilim men tárbıe alǵan ómir mektebi! Osy mektepte oqı júrip, biz bir-birimizge jaqyndaı tústik.
Aıtalyq, 1990-jyldardyń basynda erkindik berilgen soń, árkim óz bolashaǵyn oılap, nemister Germanııaǵa, orystar Reseıge kóshe bastady. Al osynda qalǵan árbir ult ókili ózara uıymdasyp, mektep ashyp, qoǵamdyq birlestikter men mádenı ortalyqtaryn qura bastady. Iаǵnı, árkim óz dástúrim, ana tilim saqtalsa eken dep ózine tartty.
Sony baıqaı bilgen Prezıdent 1995 jyly 1 naýryzda óz Jarlyǵymen Qazaqstan halqy Assambleıasyn quryp, barsha ult pen ulystyń ortalyqtary men birlestikterin bir shańyraqtyń astyna aldy. Sol kezden bastap biz bárimiz de qazaqstandyqtarmyz degen uǵym paıda boldy. Qazir barlyq mádenı birlestikter óziniń «men» degen uǵymyna «biz» degen ortaq uǵym arqyly qaraıdy. Eger «men» degen uǵym alǵa shyǵyp ketse, ártúrli qaıshylyqtar paıda bolady. Sondyqtan «men» men «biz» degen uǵymdardyń arasyndaǵy úılesimdilik ultaralyq kelisimniń tereń túsinigin aıqyndaıdy.
Bastapqyda ár ult dıasporasy tek óz tilim, óz dástúrim degen bolsa, qazirgi kezde túsinikteri ózgerdi. Qazaqstanda turyp, qazaq tilin úırenbese bolmaıtynyn uǵyndy. Mádenı birlestikterde qazaq tili júıeli oqytyla bastady. Memlekettik tildi jetik biletin ózge ult ókilderiniń qatary jyl sanap artyp keledi. Jýrnalıster, telejúrgizýshiler, ánshiler shyǵyp jatyr. Qazaq balabaqshalary men mektepterine óz balalaryn berip jatqan ata-analar da az emes.
Mine, osynyń bári olardyń kózqarasy eldik jáne ortaq maqsatqa qaraı ózgergenin kórsetedi. Qazir kóptegen balalar úsh tildi meńgerý ústinde. Qazaq tilin bilý, qazaq tilinde sóıleý ózge ulttyń balalary úshin mártebe bolyp tur. О́ıtkeni, muny óziniń memlekettik ınstıtýttary arqyly memleket te qoldap otyr.
Biz úderisti jasandy túrde jedeldetý jolyn tańdaǵan joqpyz. Iаǵnı, bireýine jol ashý úshin ekinshisine múldem tyıym salyp tastaǵan bolsaq, kelispeýshilikter týyndar edi. Biz tabysqa birte-birte jetý jolymen júrip kelemiz. Qazaq mektepteri men balabaqshalarynyń sany birte-birte ulǵaıtyldy. Mysaly, buryn iri qalalarda, oblys ortalyqtarynda qazaq mektepteri múldem az boldy jáne olar eski ǵımarattarda ornalasqan-dy. Astana qalasynda jalǵyz №4 mektep bolǵan edi. Qazir qazaq mektepteriniń sany otyzdan asyp ketti.
Búginde kompıýtermen jabdyqtalǵan zamanaýı mektepter salynýda. Sonymen qatar, barlyq oblys ortalyǵynda Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń ashylǵany bilim men ǵylymnyń damýynda úlken serpilis jasady. О́zim Batys Qazaqstan oblysyna issaparmen barǵanda, Oral qalasyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebine kirip shyǵýǵa tyrysamyn.
Biz bir konferensııasyna qatysyp edik, oqýshylar úsh tilde baıandama jasady. Qazaq tilinde bastaıdy, orys tilinde jalǵastyrady jáne aǵylshyn tilinde qorytyndylaıdy. Qaı tilde de erkin sóıleıdi. Men Assambleıa múshelerine osy tájirıbeni úlgi retinde alýdy usyndym.
Osydan jıyrma jyl burynǵy jaǵdaı men qazirgi zaman jer men kókteı! Ol kezde qaladaǵy jalǵyz mektep qazaqtardyń ózine azdyq etetin edi. О́zge ult ókili óz balasyn qazaq mektebine bergisi kelse de, múmkindik joq bolatyn. Al endi qazir balalar qazaq tilin oqý arqyly qazaq halqynyń baı tarıhymen tanysady.
Mysaly, men de ózim úshin úlken súıispenshilikpen qazaq tilin úırenip jatyrmyn. Eń qyzyǵy, qazaq jáne orys tilderindegi kóptegen uqsastyqtardy taýyp, ony meńgerýmen qatar, tildi tereńirek tanyp-bilýge degen qyzyǵýshylyǵym arta tústi. Biri túrki, ekinshisi slavıan tiline jatatyn bolsa da, keıbir sózderdiń tereńine úńilsek, qazaq jáne orys tilderiniń ózara yqpaldasýyn kórýge bolady.
2013 jyly «Rodnık Altaıa: ot Az ı Býkı do Az ı Iа ılı Moıa Evr Az ı Iа» kitabym jaryq kórdi. Men bul kitapty jazýda on jyldaı eńbek ettim. Qazaq jáne orys tilderindegi sózderdiń, jalpy alǵanda, 50-60 paıyzy bir-birine uqsas ekenine kóz jetkizdim. Jalpy, Altaı tilderiniń termınderi kóptegen tilderge engen. Eger bizdiń fılologtar men lıngvıster belsendi jumys istese, Altaı tilderiniń sózderi, belgili bir zattardyń uǵymdary men túsinikteri kóptegen eýropalyq tilderge enip ketkenin kóretini sózsiz. О́ıtkeni, Altaıdan bastalǵan halyqtardyń uly kóshi ózimen birge dybystyq negizdi ala keldi.
Aıtalyq, «el» degen sóz qazaq tilinde halyq, memleket uǵymyn bildiredi. Al orys tilinde «el» qylqan japyraqty shyrsha aǵashynyń ataýy. Marıı El respýblıkasy bar. Ejelde «uly el» degen uǵym bolǵan. Prezıdent usynǵan «Máńgilik El» ıdeıasy da osy uǵymdarmen úndesip jatyr.
Búgingi tańda biz jańarǵan qazaq memlekettiligi ıdeıasy tóńiregine birigip otyrmyz. Prezıdent Joldaýy jańa mindetterdi aıqyndap berdi. Ortaq maqsat jolynda eńbek etken halyqtyń alar asýlary da bıik bolmaq. Joldaýda kózdelgen baǵdarlamalardyń iske asýy Qazaqstandy taǵy bir jańa beleske shyǵaratynyna senemin.
Vıktor KIIаNSKII,
Parlament Májilisiniń depýtaty,
«Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi, QHA múshesi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor.
