Múgedek dep músirkeme...

Qazaq jetimin jylatpaǵan, kemtaryn kemsitpegen tekti jurt edi. Ýaqyt ozdy, urpaq tozdy. Balapan basyna, turymtaı tusyna ketti. Elimizdegi múmkindigi shekteýli ǵarip jandardyń taǵdyr talqysyna tastalyp, meıirimsizdiktiń qatygez sheńgelinde shyryldaýyn jan-júregimen túısingen Elbasy Nursultan Nazarbaev byltyrǵy Joldaýynyń tutastaı bir bólimin «Kedergisiz keleshek» dep atap, memleketimizdegi atqarýshy bıligi bar, jekemenshik ıeleri bar, aksıonerlik qoǵamy bar – barlyǵyna birdeı tapsyrma berdi: múgedek jandardy músirkep, onyń ámııanyna tıyn-teben tastama, turaqty jumyspen qamty, sonda ǵana olardyń kúńgirt te kúrsinýli kúnderi jaryq ári shýaqty bolady degendi aıtty. Osy sharýaǵa basshylyq jasaýdy, bas-kóz bolýdy ıdeologııalyq kóshbasshy – «Nur Otan» partııasyna mindettedi. Eki aıaqty pendeniń Jasaǵan ıemizden kemtarlyq pen múgedektikti surap almaıtyny shyndyq. Desek te, jer betindegi adamdar qaýymynyń barlyǵynyń birdeı on eki múshesi syńǵyrlap, tórt aıaǵynan teń basyp turýy múmkin de emes. Týabitti kemtarlyqtyń ózi az emes desek, tosynnan soǵar aýrý men dert ataýlary ártúrli soǵystar men zapyrandy zaýaldar adamzatty tipten de bútin qaldyrmaıdy. «Tuıaǵy bútin tulpardyń, qanaty bútin suńqardyń» joq bolatyndyǵy sondyqtan. Sonymen birge, kemtarlyq pen múgedektik ult pen ulysty, memleket pen qoǵamdy tańdamaıtyny taǵy bar. Mynaý baı, mynaý kedeı dep te jiliktemeıdi. Álemde on eki múshesi túgel jurty bar memleketti kúndiz shammen izdep taba almaıtynymyz ras. Alaıda, memleket te, qoǵam da joǵarydaǵy múmkindigi shekteýli jandardyń upaılaryn túgendeýge, solardyń joǵyn joqtap, muńyn muńdaýǵa mindetti. Áıtpese, adamdyǵymyz qaısy! Maldan aıyrmamyz qane! Elbasynyń qaýzap otyrǵany da osy adamshylyq pen meıirimdilik, izgilik pen ımandylyq. Burynnan da múmkindigi shekteýli jandardy nazardan tys qaldyryp kórmegen «Nur Otan» partııasynyń Shyǵys Qazaqstandaǵy oblystyq fılıaly bul izgilikti sharany ári qaraı jalǵastyrýda. Aǵza kemistigi bar jandar degennen shyǵady, kúni keshege deıin partııanyń oblystyq fılıaly tóraǵasynyń birinshi orynbasary qyzmetin atqarǵan, búginde oblys ákiminiń keńesshisi Túsiphan Túsipbekovpen О́skemenniń Zashıta atty telimindegi «Qazaq zaǵıptar qoǵamy» bólimshesine barǵanym bar. Zaǵıp jandar partııaǵa aryzdanypty. О́zdikterinen qarǵa adym jer júrýdiń ózine zar bolyp otyrǵan jandar birneshe márte joǵarydaǵy bılikten, úlken mekemelerden dat suraǵan. – Basty problema – bizderge tapsy­rys­tyń múldem joqtyǵy. Memlekettik satyp alý júıesimen jumys isteımiz. Ten­derlerde únemi utylamyz, sebebi, másele taǵy da qarjyǵa tireledi. Materıaldar qymbat. Olardy satyp alýǵa bizder dármensizbiz. Qaltalylar qaǵyp ketedi, tenderdi. Múmkindik berse, bizder qaǵaz konvertter, tósek-orynnyń aqjaımalaryn, qolǵaptar, jeleńder men aljapqyshtar jáne arnaýly kıimder tigýge tolyq qabilettimiz. О́z kúnimizdi ózderimiz kórýge tolyq múmkindigimiz bar, tek bizderge kásiporyndar men mekemelerden biraz tapsyrys alyp berseńizder eken, – dep basqarma tóraıymy G. Kúzekpaeva kúrsindi. Kúrsindi degenim jaı sóz, óksik pen qolamtaly ókinish bar tóraıymda. Áleý­mettik qamtý ma, tamaq ónerkásibi me, tipti, aýyl sharýashylyǵynyń kez kelgen salasy ma, bizderge báribir, bárinde isteı alamyz, tek jumys taýyp berseńizder boldy, dep shý-shý etisedi ǵaripter. Bizderge meljemdi áleýmettik ótemaqy tóleńder, tuıaǵymyz ben qanatymyz ketilgen múgedek jandarmyz, shańyraǵymyzǵa aspandaǵy aıdy, kóktegi kúndi qondyryńdar, qazanymyzǵa qazy-qarta, jal-jaıa salyp berińder dep órekpip, kókke shapshyp, aıǵa qarap túkirip otyrǵan bir jandy kezdestirmedik. Árıne, odan beri birshama ýaqyt ótti. Qoǵam músheleriniń aryz-ótinishteri de ishinara oryndaldy. Elbasy Joldaýynyń talystaı bir bólimin alyp jatqan «Ke­der­gisiz keleshek» tapsyrmasynyń Shyǵys Qazaqstandaǵy búgingi júrisi kóńil tushy­tar­lyqtaı. Jobanyń tabysty júzege asýyna oblystaǵy partııa fılıaldary tikeleı baqylaý jasap qana qoımaı, onyń qazanynda birge qaınap júr. Máselen, oblystaǵy partııa fılıal­darynyń qoǵamdyq qabyldaý bólimine byltyr 265 múgedek jan bas suqqan kórinedi. О́tinishterdi jilikter bolsaq, olar­dyń basym bóligi – 38,1 paıyzy jumys­qa ornalastyrýdy surasa, jalpy aryz be­rý­shilerdiń 32 paıyzyn áleýmettik máseleler tolǵandyratyn kórinedi. Nesıe alyp, óz bıznesterin ashqysy, jeke kásippen shuǵyldanǵylary keletinderi qanshama. Sonymen birge, múgedek jandar densaýlyq saqtaý mekemeleriniń qyzmetterine, qyzmet kórsetý sapasyna kóńilderi tolmaıtyndaryna da ashynady.     – Bizder bul máselede jergilikti atqarýshy bılikpen tyǵyz baılanys ornatýǵa tyrysamyz. Alaıda, barlyq murattarymyzdyń aıdarynan jel esip tur deýge erte. Problemalar barshylyq. Solardy birsin-birsin boldyrmaý áreketterin jasaý ústindemiz. Máselen, túıini túıinshekke aınalǵan, alaıda, sheshýi asa qıynshylyq týdyrmaıtyn, tek shuǵyldanýdy qajet etetin máseleler júıeli jumysty, memlekettik mekemelermen tyǵyz baılanysta bolýymyzdy talap etedi. Jalpy, oblys boıynsha byltyr 247 múgedek jan jumysqa ornalastyryldy. Olardyń 150-i jekemenshik kásiporyndarda, 97-si memlekettik mekemelerde isteıdi. Mekemeler meıli jekemenshik, meıli memlekettik bolsyn, olardyń basshylarynyń bári birdeı múgedekterdi sanaly túrde jumysqa alyp otyr deý de kúpirshilik. Ishinara «ash páleden qash pále» qaǵıdasymen tirlik etetinderi de bar. Ýaqytsha ornalastyrady da, aıǵaı-shý basylǵan soń ártúrli sebeptermen qosh aıtysady. Mine, osyndaı keleńsizdikterdi boldyrmaý joldaryn da aldyn ala oılastyrý qajet, – deıdi oblystyq fılıaldyń qoǵamdyq qabyldaý bóliminiń meńgerýshisi Sálim Baqtııarov. Árıne, múmkindigi shekteýli jandardyń basym bóligi kez kelgen sharýany shyrq úıirip áketedi deý de ábestik. Sondyqtan da bolar, jańaǵy jumysqa ornalasqandardyń basym bóligi kúzetshi, tiginshi, is júrgizýshi bolyp isteıtin kórinedi. Qalada turatyndarynyń jalaqysy orta eseppen 35-40 myń teńgeni, aýyldaǵylardiki 28-32 myńdy quraıdy. Múmkindigi shekteýli jandardy áıteýir jumysqa ornalastyrý kerek eken dep san men paıyz qýalap ketýdiń túbi jaqsylyqqa aparmaıdy. Olarǵa jumys taýyp bergen ekenbiz, onda máselege keshendi túrde qaraý kerek. Jumys orny men álgi azamattyń turǵylyqty jeriniń araqashyqtyǵy, tasymaldaıtyn kólik túri, alatyn jalaqysy, shyǵatyn shyǵyny, barlyǵyn shyǵaryp tastaǵannan keıingi otbasylyq bıýdjetke kiretin kirisi, mine, osylardyń barlyǵyn esepteý qajet. Biz osylardy shotqa qaǵyp kórdik. Máselen, júrip-turý kóligine múmkindigi shekteýli jan 4-8 myń teńge, turǵyn úıge (otyny, sýy, jylýy, jaryǵy) 6-10 myń, qysyp ishken kúnniń ózinde tamaqqa, em-dárige, taǵy da basqa qajettilikterge 10-13 myń teńge shyǵarady eken. Bul ber jaǵy. Áıtpese, qazirgi ınflıasııa jańaǵy esebimizdi tas-talqan etetini ras. Mine, osylardyń barlyǵyn esepteı kele, bizder mynadaı toqtamǵa keldik. Elbasy aıtpaqshy, múmkindigi shekteýli jandardyń ómir súrý deńgeıin kóterýdiń ýaqyty shynynda da jetipti. Muratqa jetý úshin eń aldymen zeınetaqy kólemin arttyrý kerek. Kúndelikti tirlikke qajetti taýarlar men azyq-túlikterdi áleýmettik qoljetimdi baǵalarmen satý qajet. Múgedek, zaǵıp jandardy shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi, kommersııalyq kásiporyndar, aýylsharýashylyq qurylymdary qamqorlyǵyna alsa durys bolar edi. «Kedergisiz keleshek» – ýaqytynda qolǵa alynǵan joba. Bul turǵyda oblysymyzdyń О́skemen, Semeı qalalarynda, Borodýlıha, Jarma, Zyrıan, Katonqaraǵaı, Úrjar, Shemonaıha aýdandarynda júıeli sharýalar kesheni júzege asyrylýda. Joǵaryda jumysqa ornalastyrylǵandardyń basym bóligi osy aýdandar men qalalardan. Degenmen, múgedekterdi jumysqa ornalastyrýǵa kedergiler de joq emes. Aıtalyq, burnaǵy jyly tólqujattanǵan 594 memlekettik nysannyń 273-i múmkindigi shekteýli jandardyń júrip-turýyna laıyqtanbaǵan. Byltyrǵy 203 nysannyń 149-yn qaıtara jasaqtaý qajet. Múgedekterdiń júrip-turýyna jaǵdaı týǵyzýdy tek memlekettik nysandardan ǵana emes, jekemenshik kásiporyndardan da talap etý kúsheıtilýde. Bul jerde álgi ǵımarattarǵa kirip-shyǵýǵa ekpin túsiriledi. Tek júrip-turýda ǵana emes, bul jobanyń búgingi tańdaǵy problemalary shashetekten. Olardy tizbelep jatý artyq. Alaıda, olardy sheshý úshin, meniń oıymsha, mynadaı keshendi sharalar júzege asýy kerek: múmkindigi shekteýli jandardyń elektrondy eńbek bırjasyn jáne de jumys isteýge tilek bildirýshi múgedekter jaıly málimetterdiń bazasyn jasaqtaý kerek. Sonymen birge, múgedekterdi ekinshi kásipke oqytatyn mekemelerdiń mekenjaıy týraly elektrondy aqparat bolýy shart. Múmkindigi shekteýli jandardy jumysqa ornalastyrǵan mekemeler ártúrli joldarmen madaqtalsa, marapattalsa, múgedekterdi tasıtyn taksılerdiń sanyn arttyrsa, taǵy da birshama sharalar júzege assa, bul jobanyń tasy órge domalaıtyny, eń negizgisi, onsyz da taǵdyry aıamaǵan óksikti jandardyń kóz jastary qurǵaıtyny shyndyq, – deıdi Túsiphan Túsipbekov. Álibek QAŃTARBAI, jýrnalıst. Shyǵys Qazaqstan oblysy.