Prezıdentimizdiń bul málimdemesin Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń ujymy úlken yqylaspen qabyldady. Sebebi oqý ordamyzdyń negizgi mıssııasy – túrkitildes memleketter men túrki tekti qaýymdastyq jastaryna bir shańyraq astynda sapaly bilim berip, ınnovasııalyq oqytý men ǵylymı zertteýlerde kóshbasshy bolý. Sondyqtan Memleket basshysynyń «Túrki dáýiri!» – «TURKTIME!» bastamasy ýnıversıtetimizde túrkitildes elder arasyndaǵy ǵylym, bilim, mádenıet jáne sport salalarynda yntymaqty damytý maqsatynda mańyzdy is-sharalar ótkizýge uıytqy boldy. Atap aıtsaq, 2023-2024 oqý jylynyń basynan beri atalǵan baǵytta birqatar aýqymdy is-shara uıymdastyryldy. Onyń alǵashqysy – Túrki áleminiń matematıkalyq qoǵamy (Turkic World Mathematical Society, TWMS) jáne ýnıversıtetimiz uıymdastyrǵan Túrki álemi matematıkteriniń VII Dúnıejúzilik kongresi aıasynda ótti. Kongreske Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi men Túrkistan oblysy ákimdigi qoldaý kórsetti. Bul úlken ǵylymı basqosýǵa álemniń 20 memleketinen 500-den astam matematık ǵalym qatysyp, matematıkanyń 10 ǵylymı baǵyty boıynsha 405 baıandama jasaldy. Túrki álemi mádenıeti degende kóbinese jyr-dastandar, jaýyngerlik salt-sana, ártúrli folklorlyq erekshelikteri bar dástúrler, rýhanı baǵyttaǵy ıdeıalar men oıshyldar oıǵa oralady. Alaıda qazirgi tańdaǵy dıdjıtal mádenıettiń negizin qalaǵan túrki matematıkteri ekenin umytpaǵan abzal. Sondyqtan da matematıka ǵylymyn búkil túrki áleminde nasıhattap, keńinen jaıyp, damytýdy basty maqsat etken zamanymyzdyń Ál-Horezmıleri, Ál-Bırýnıleri, Ulyqbekteri men Alı Qusshylaryn Túrkistannyń tórinde qonaq etý biz úshin zor maqtanysh, úlken abyroı boldy.
Sondaı-aq byltyr «Qorqyt ata: mıf jáne tarıhı shyndyq» atty halyqaralyq sımpozıýmnan keıin «Qazirgi zamanǵy túrkologııa: ǵylymı paradıgmalary jáne pánaralyq sıpaty» taqyrybynda dástúrli H Túrkologııa kongresi ótti. Túrki álemi zııalylary men ǵalymdarynyń basyn qosqan kongress jumysyna Ázerbaıjan, Bosnııa jáne Gersegovına, Iran, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Reseı, Túrikmenstan, Túrkııa, Chılı memleketterinen 168 ókil qatysty. Bul kongress – sońǵy jıyrma jyldan beri eki jylda bir ret ýnıversıtetimiz tarapynan uıymdastyrylatyn eń kólemdi is-sharalardyń biri. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń bastamasymen ótken I Halyqaralyq túrki álemi bıologııa kongresiniń de mańyzy úlken. Túrkııa, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Grekııa, Japonııa, Úndistan syndy jalpy sany 24 elden 150-den astam ǵalym baıandama jasaǵan kongreste Qazaqstan men túrki elderi aýyl sharýashylyǵynyń ótkeni, búgini men erteńi, jergilikti ósimdik túrlerin qorǵaý jáne kóbeıtý joldary, túrki álemindegi qorshaǵan orta men bıologııalyq ártúrli máselesi talqylandy. Búkil álemdi alańdatqan osy mańyzdy máseleler boıynsha ǵalymdar tájirıbe almasyp, oı bólisti.
Al bıyl «Qazaq tili – ǵylym tili: dástúr jáne ınnovasııa» taqyrybynda ótken sımpozıýmǵa 2023 jylǵy úzdik 150 oqytýshy, úzdik 50 ǵalym jáne 80 arnaıy stıpendııa ıegerleri qatysty. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń bastamasymen ótken is-sharaǵa Túrkistan oblysynyń ákimdigi qoldaý bildirip, óńir basshysy Darhan Satybaldy elimizdiń tórt tarapynan kelgen úzdik ǵalymdarymyzǵa iltıpatyn aıamady. Sımpozıým aıasynda oqý ordamyzdyń stýdenttik teatry – «Iаsaýı joly» spektaklin qalyń kórermen nazaryna usyndy. Sondaı-aq ýnıversıtette Qoja Ahmet Iаsaýıdiń týǵanyna 930 jyl tolýyna oraı «Ǵasyr danasy – Qoja Ahmet Iаsaýı» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Orta Azııa jáne kúlli túrki álemine tanymal rýhanı kóshbasshy Iаsaýı murasyn zerttep-zerdeleý, otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń izdenisterin bir arnaǵa toǵystyrý, tulǵanyń danalyq hıkmetteri men ósıetterin oqý júıesine engizýdi basshylyqqa alý, sondaı-aq orta ǵasyrda qalyptasqan aǵartýshylyq qyzmet pen rýhanı tanymdyq muralardyń qundylyqtaryn ashyp kórsetý maqsatyndaǵy konferensııaǵa Iran, О́zbekstan, Túrkııa, Qyrǵyzstan sekildi elderden halyqaralyq sarapshylar qatysty.
Túrkitildes memleketter men elderdegi geografııalyq bilim berý men zertteýlerdiń máselelerin talqylaý, túrkitildes elder geografııasyn oqytýdyń teorııalyq jáne praktıkalyq mańyzyna erekshe mán berý de nazardan tys qalǵan emes. Osy oraıda Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti men Geografııadan Respýblıkalyq ataýly mektep jáne Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýty syndy uıymdarmen birlese ótkizilgen «Túrki álemi I halyqaralyq geografııa kongresinde» túrkitildes geografııalyq uǵymdar men termınderdiń ádistemelik negizderi, tabıǵat resýrstarynyń áleýeti, sharýashylyqta tıimdi paıdalanýdyń ınnovasııalyq tehnologııalary men ádisteri, tabıǵı qoryqtar men rekreasııalyq aımaqtardyń jaǵdaıy jáne halyqaralyq týrızmniń damý áleýeti, sý resýrstaryn jáne qaýipti tabıǵı úderisterdi basqarý baǵyttary qamtyldy. Kongress aıasynda oqý ornymyzdyń bazasynda «XI-XIX ǵǵ. Eýropalyq jáne shyǵys kartalaryndaǵy túrki memleketteri» atty galereıa ashyldy. Al Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi, Túrkistan oblysynyń ákimdigi jáne ýnıversıtetimizdiń uıymdastyrýymen ótken «Altyn Orda jáne onyń muralary» taqyrybyndaǵy halyqaralyq konferensııaǵa Qazaqstan, Ázerbaıjan, Belarýs, Qytaı, Túrkııa, Reseı, О́zbekstan, Mońǵolııa, Egıpet, Qatar, Kýveıttiń belgili ǵalymdary, sarapshylary men jetekshi mamandary qatysyp, «Altyn Orda» atty kitap jáne sýret kórmesimen tanysty. Konferensııaǵa arnaıy kelgen Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymy Bas hatshysynyń orynbasary Djanesh Keın Túrkistan qalasy men túrki áleminiń uly ǵulamasy Qoja Ahmet Iаsaýıdiń halyqaralyq ortadaǵy róli men mańyzyna toqtaldy. Sondaı-aq tarıhy tereńge boılaǵan qazaq dalasynyń ejelden saıası ortada áleýeti joǵary bolǵan memleketterge meken bolǵanyn atap ótti. Sonymen qatar sarapshylar Joshy ulysynyń, Noǵaı Ordasy men Qazaq handyǵynyń rýhanı astanasy bolǵan Saraıshyq qalasy, qazirgi ýaqytta ǵylymı zertteý jumystary júrgizilip jatqan Qyshqala iri saýda-qolóner qalashyǵynyń róli men mańyzyna toqtalyp, jańa arheologııalyq zertteýler negizinde Altyn Orda mádenıetiniń ózara yqpaly men sımbıozyna qatysty zertteýshilerdiń ǵylymı jańalyqtary men ózindik tujyrymdaryna baǵa berdi.
Bıyl mamyrda ýnıversıtetimiz ben Túrkııanyń Van Iýzúndjú Iyl ýnıversıtetiniń uıymdastyrýymen, sondaı-aq Túrkistan oblysy ákimdigi, Qyrǵyzstan-Túrkııa Manas ýnıversıteti jáne Ankara áleýmettik ǵylymdar ýnıversıtetteriniń qoldaýymen «Túrki áleminiń jańarý kezeńindegi ıntellektýaldyq qozǵalystar» atty halyqaralyq sımpozıýmy ótti. Kúlli túrki áleminiń ǵalymdary, zertteýshileri men izdenýshileri bas qosyp, tarıhtyń qoınaýynan búginge deıin jalǵasqan ınnovasııalyq úderistegi dınamıkanyń, ıntellektýaldyq qozǵalystardyń jáne osy sekildi úderisterdiń áleýmettik, mádenı jáne saıası qurylymdarǵa áserin talqylaýdy maqsat etken sımpozıýmda kún tártibindegi ortaq máselelerdiń sheshimderi izdestirilip, ortaq mádenı muramyzdy qorǵaý jáne damytý úshin yntymaqtastyq múmkindikteri zerdelendi. Al Almaty qalasynda ýnıversıtetimizge qarasty Eýrazııa ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń Ulttyq ǵylym akademııasymen birlesip uıymdastyrǵan «Ortalyq Azııanyń tarıhı geografııasy» atty halyqaralyq konferensııasy aımaqtyń tarıhı geografııasynyń kópqyrly beınesin tereń túsinýge jáne tarıhı landshafttar men bilimniń ózara baılanysyn talqylaýǵa baǵyttaldy. Konferensııaǵa Garvard ýnıversıtetiniń Halyqaralyq ister jónindegi vıse-rektory jáne Qytaı men Ishki Azııa tarıhy boıynsha Mark Shvars professory Mark Ellıott arnaıy qatysty. Sonymen qosa AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııa, Japonııa, Qatar, Mońǵolııa, Reseı, Qytaı, Túrkııa, Chehııa jáne Ortalyq Azııa memleketterinen 45 ekspert-ǵalym qatysyp baıandama jasady.
Jalpy, joǵaryda aıtyp ótken 10 ǵylymı-tanymdyq is-sharaǵa 30 elden 2 500-den astam ǵalym, onyń ishinde 850 sheteldik sarapshy kelip qatysty. Osylaısha, Túrki áleminiń týrıstik astanasy mártebesine ıe bolǵan Túrkistan qalasynda ǵylym týrızminiń damýyna da oqý ordamyz úlken úles qosty. Osynaý mańyzdy ǵylymı kezdesýlerdi qorytyndylap, aldaǵy ýaqytta osy baǵyttar boıynsha jumysty jalǵastyrý maqsatymen maýsymda oqý ornymyz ben Qyrǵyzstan-Túrkııa Manas ýnıversıteti arasyndaǵy ortaq senat májilisi ótti. Bishkek qalasynda ótken basqosýda mańyzdy taqyryptar talqylandy. Eki halyqaralyq ýnıversıtettiń oqytýshy-professorlarynyń arasyndaǵy ortaq ǵylymı zertteý jumystary týraly máseleler qarastyryldy. Sonymen qatar qos oqý orda bilimgerleriniń akademııalyq almasý men sport, óner jáne mádenı alańdarda ortaq is-sharalardy uıymdastyrý máseleleri qozǵaldy.
Túrki álemindegi biregeı joǵary oqý orny – Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde búginde álemniń 17 eliniń jastary men 30 ult pen ulys ókilderi bilim alady. Osy oraıda túrki álemin bilim, ǵylym, mádenıet jáne rýhanııat arnalary arqyly biriktirgen Ahmet Iаsaýı ýnıversıtetiniń ıdeologııalyq mańyzy zor. Basqasha aıtsaq, bizdiń oqý ordamyzda bilim alǵan túrki áleminiń jastary óz elinde qazaq eliniń mádenıeti men órkenıetin, bárinen buryn dostyq nıetimizdi aparyp taratar desek, túrki áleminiń túkpir-túkpirinen kelgen bul jas órender – Túrkistanymyzdy túrki áleminiń máńgilik astanasy etip turar uly túrki mádenıeti men órkenıetiniń ókilderi hám elshileri.
Sondyqtan da ýnıversıtetimizdegi túrkitildes halyqtary jastarynyń dostyǵyn nyǵaıtý maqsatynda túrkitildes elderdiń ataýly kúnderi, memlekettik merekeleri, belgili tulǵalaryna qatysty is-sharalar da úzdiksiz ótedi. Mysaly, Túrkistan qalasynda ótken Túrki memleketteri uıymynyń stýdent sportshylary arasyndaǵy II Túrki ýnıversıadasynda Túrkııa, Ázerbaıjan, О́zbekstan, Majarstan, Qyrǵyzstan jáne Qazaqstannan 500-ge jýyq sportshy shahmat, ústel tennısi, voleıbol, dzıýdo, fýtzal, grek-rım kúresi, erkin kúres syndy sport túrleri boıynsha saıystarǵa qatysty. Sondaı-aq Túrkııa Respýblıkasy kúnine arnalǵan merekelik konsert, Ahysqa túrikteriniń qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý keshi, «Hodjaly tragedııasyna» arnalǵan kesh, qyrǵyz halqynyń «Aq qalpaq» kúnine arnalǵan merekelik is-shara, «Túrki tarlany men Begim sulýy» atty túrki jastarynyń dástúrli baıqaýy, «Ulystyń uly kúni – Naýryz meıramy» bastaǵan kóptegen kólemdi is-shara atqaryldy.
Kez kelgen áleýmettik, ulttyq, trans-ulttyq bastama kólemdi ǵylymı oı men tolǵanysty kerek etedi. «Túrki dáýiri!» – «Turktime!» – bolashaqty baǵdarlaıtyn, óshkendi jaǵyp, umyt bolǵandy tiriltetin, aımaqtaǵy barlyq el men ultqa tıimdi, beıbitshilik pen dostyqqa negizdelgen ıdeıa. Bul ıdeıany el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń álemge pash etýi túrki áleminiń eń mańyzdy tarıhı tulǵalarynyń biri – Qoja Ahmet Iаsaýıdiń atymen atalatyn halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti retinde bizge úlken shabyt syılady jáne bir jyldyń ishinde kóptegen ıntellektýaldyq qozǵalystarǵa kúsh-qýat berdi. О́ıtkeni uly ıdeıalarǵa qyzmet etý – zamanaýı ýnıversıtettiń negizgi mindeti.
Janar TEMIRBEKOVA,
Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń rektory
TÚRKISTAN
