Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Zertteýdegi boljamdarǵa súıensek, 2084 jyly jer sharyndaǵy halyq sany 10,3 mlrd-qa jetedi. Al 2100 jylǵa qaraı ol 10,2 mlrd-tan sál ǵana az bolady. Sonymen qatar ortasha ómir súrý uzaqtyǵy birte-birte artyp, 21 ǵasyrdyń sońyna qaraı 81,7 jasty quraıdy: erler 80 jastan sál az, áıelder – 84 jas.
Mamandardyń taldaýynsha, 2100 jyly halyq sanynyń eń úlken tabıǵı tómendeýi Qytaı men Úndistanda baıqalýy múmkin. Onda ólim-jitim bir jyldaǵy týý kórsetkishinen 10,5 mln jáne 7,4 mln adamǵa asyp túsedi. Osyǵan qaramastan olar álemdegi halqy eń kóp eki el bolyp qala bermek. Boljam boıynsha 2100 jyly halyq sany Qytaıda 638,6 mln, al Úndistanda 1,51 mlrd adamdy quraıdy.
Halyqtyń eń joǵary tabıǵı ósimi 2100 jylǵa qaraı Kongo, Tanzanııa, Efıopııa jáne Pákistanda bolady. Al halyq sany kelesi memleketterde tómendeıdi: Reseıde 126,4 mln adam (Rosstattyń málimeti boıynsha qazirgi halyq sany 146,2 mln), Germanııada – 70,9 mln adam (qazir 83,8 mln), Ýkraınada – 15,3 mln adam.
Sonymen qatar qazir áıelder orta eseppen 1990 jylmen salystyrǵanda bir balaǵa kem týady. Dúnıejúzi elderiniń jartysynan astamynda týý deńgeıi bir áıelge shaqqanda 2,1 baladan az. Bul halyqtyń tabıǵı ósimin saqtaý úshin qajetti deńgeıden tómen. Qazir Qytaı, Italııa, Ońtústik Koreıa jáne Ispanııa sekildi memleketter «ásire tómen» týý kórsetkishimen betpe-bet kelip otyr. Onda 1 áıelge ómir boıyna 1,4 baladan keledi.
Esepke súıensek, 2024 jyly týý deńgeıi óte tómen 24 elde kelesi 30 jylda bir áıelge 2,1 baladan bolýynyń qaıtalaný yqtımaldyǵy óte tómen (0,1%). 2030 jyldyń sońyna qaraı bul memleketterdegi 15 pen 49 jas aralyǵyndaǵy (reprodýktıvti jas) áıelderdiń úlesi tez tómendep jatqandyqtan, bala týýdy arttyrýǵa baǵyttalǵan saıasattardyń tıimdiligi azaıady.
Sondaı-aq 2070 jyldardyń sońyna qaraı jer betinde 18 jasqa tolmaǵandarǵa qaraǵanda 65 jastan asqan adamdar sany (2,2 mlrd) kóbirek bolmaq. 2030 jyldyń ortasyna qaraı 80 jáne odan joǵary jastaǵy adamdardyń sany 265 mln-ǵa jetýi múmkin. Bul bir jastaǵy nemese odan kishi náresteler sanynan áldeqaıda kóp bolmaq. Tipti halyq sanynyń ósimi joǵary jáne salystyrmaly túrde jas demografııasy bar elderde de aldaǵy 30 jylda 65 jáne odan joǵary jastaǵy adamdardyń sany artady dep kútiledi.
Áıelder orta eseppen erlerge qaraǵanda uzaǵyraq ómir súretindikten, olar barlyq derlik popýlıasııada egde jastaǵy erlerden asyp túsedi. Saıasatkerler zeınetkerlik járdemaqylarǵa teń qoljetimdilikti qamtamasyz etý, áıelderdiń densaýlyǵynyń qajettilikterine basymdyq berý úshin áleýmettik qoldaý júıelerin kúsheıtý arqyly áıelderdiń ómir súrý uzaqtyǵyn qarastyrýy kerek.
Esepte kórsetilgen derekterge mán bersek, 100-ge jýyq elde 20 men 64 jas aralyǵyndaǵy adamdardyń úlesi 2054 jylǵa deıin jalpy halyq sanynan jyldam ósedi. Bul demografııalyq bonýs retinde belgili ekonomıkalyq ósý múmkindigin usynady. Demografııalyq bonýs týý kórsetkishiniń tómendeýi esebinen eńbekke jaramdy halyqtyń úles salmaǵynyń ósýi týyndaǵan kezde paıda bolady. Bul múmkindikti barynsha paıdalaný úshin jaqsy ekonomıkalyq jáne áleýmettik strategııa qajet.
Álem halqynyń 28%-yn quraıtyn 63 el 2024 jylǵa deıin halyq sanynyń shyńyna jetti. Bul topqa Qytaı, Germanııa, Japonııa jáne Reseı kiredi. Atalǵan elderde aldaǵy 30 jylda halyq sany 14%-ǵa azaıady dep kútiledi. 2024 jyly keminde 90 000 halqy bar elder men aımaqtar arasynda 2054 jylǵa qaraı eń úlken quldyraýdy Albanııada, Bosnııa jáne Gersegovınada, Lıtvada, Pýerto-Rıkoda, Moldova Respýblıkasynda baıqaýǵa bolady.
Zertteýde mamandar 2024 jyly álem halqynyń 10%-yn quraıtyn 48 elde halyq sany 2025-2054 jyldar aralyǵynda eń joǵary deńgeıge jetedi dep Brazılııa, Iran, Túrkııa, Vetnam memleketterin atap ótedi. Bul elderde halyq sany aldaǵy 30 jylda 5,3%-ǵa artady. 2054 jylǵa qaraı eń úlken salystyrmaly ósim Býtan, Kolýmbııa, Kıpr, Iranda bolady dep kútiledi.
Qalǵan 126 el men aımaqta popýlıasııa 2054 jylǵa deıin ósýdi jalǵastyryp, 2100 jyldan keıin shyńyna jetýi múmkin. Bul topqa Úndistan, Indonezııa, Nıgerııa, Pákistan, AQSh syndy álemdegi halqy eń kóp elderdiń birnesheýi kiredi. Bul elderde 2054 jylǵa deıin halyq sany 38%-ǵa artady dep kútiledi. Osy elderdiń toǵyzynda (sonyń ishinde Angola, Ortalyq Afrıka, Kongo, Nıger, Somalı bar) halyq sanynyń ósýi 2024 jáne 2054 jyldar aralyǵynda eki ese bolýy múmkin.
Qoryta kelgende, atalǵan esep álem halqynyń demografııalyq ósimi men keleshek damýyna qatysty jan-jaqty taldamalyq materıaldarymen, statıstıkalyq málimetterimen ǵalymdar men mamandar úshin qundy aqparat kózi bolyp otyr.
Marııa JYLQYShIEVA,
Qazaqstan qoǵamdyq damý
ınstıtýtynyń sarapshysy
