Esimi Arqaǵa tarap, abyroıy alysqa jaıylǵan Alpys balýan Bóribaıuly Pavlodar óńirinde 1800-1870 jyldary ómir súrgen. Alyp kúsh ıesi Baıanaýyl dýanynyń túıe balýany retinde Qaraótkeldegi Baqkereı asynda bas júldeni jeńip alǵan. Budan basqa da jıyn-toılarda jeńiske jetip, kúres ónerin jetik meńgerý arqyly jurtshylyqqa erekshe kóńil kúı, ekpindi rýh syılaı bilgen. Alpys balýannyń kenje balasy Kenjetaıdyń kózin kórgender onyń erekshe iri adam bolǵanyn aıtady. Osydan-aq Alpys balýannyń óziniń de qanshalyqty alyp bolǵanyn elestete berińiz.
Alpys Bóribaıulynyń Ertis boıyndaǵy toı-tomalaqtarda kúresken sátteri týraly san túrli áńgime bar. Alǵash ret úlken topqa naǵashy jurtyna – Qanjyǵaly arasyna barǵanda túsipti. Musa Ádepuly degen túıe balýandy jeńip, mereıi ósip, mártebesi artqan. Sodan keıin joly ashylyp, halyqtyń aq batasymen «men» degen balýandardyń jaýrynyn jer ıisketip otyrǵan.
Qaraótkelde kórshiles jatqan Baıanaýyl, Kókshetaý, Atbasar dýandarynyń jıyny ótip, eldiń ıgi-jaqsylary dúbirli dýmanǵa Alpys balýandy da erte barady. Sol jerde úsh dýannyń ústinen qaraıtyn Zilqara qazy ertip kelgen Dúmshe degen balýanmen kúsh synasady. Alpys óziniń súıikti ádisine salyp, Dúmsheni tik kóterip alyp, jerge atyp urady. Qarsylastyń bir qabyrǵasy synyp ketken eken. Sóıtip, Alpys balýannyń asyǵy alshysynan túsedi. Biraq qýanyshy uzaqqa sozylmaıdy. Orys ulyǵynyń aldynda baptap ákelgen balýanynyń jeńilip qalǵanyna namystanǵan «Ataǵy bar, aty bar, zardaby bar, zańy bar» Zilqara Alpysqa «kisi óltirgen ury» dep aıyp taǵyp, Ombynyń túrmesine qamatady. Ol kezde Ombydaǵy general-gýbernatordyń Peschan bekinisine áskerı-ákimshilik basshy etip qoıǵan adamy polkovnık Ivan Gorbachev bolatyn. Al Qazanǵap – aǵa sultan, Dáýek bolys basshysy edi. Qazanǵaptyń aralasýymen I.Gorbachev Alpys balýandy túrmeden bosatyp alady. Alpysqa Adyraý degen jerdi berip, Dáýekke qosady.
Alpys balýanǵa qatysty myna bir áńgimeni de aıtpaı ketýge bolmas. Baıanaýylda ardaqty bir adamǵa as beriledi. Bireýler muny Shorman bıge berilgen as dese, endi biri Úkibaı bıge arnalǵan as ekenin alǵa tartady. Qalaı desek te, Básentıinniń qart bıi Qazanǵap sol jıynǵa Alpys balýandy aparady. Bul balýannyń elýden asyp, egde tartyp qalǵan shaǵy eken. Kúres bastalar kezde eki aq boz at jekken páýeskemen kelgen Shormannyń Musasy jonyn toǵaıdan kelgen jurtqa qarata otyrady. Munysy básentıinderge unamaıdy, álbette. Alpys balýan Musanyń baptap ákelgen dáý qara balýanymen beldesedi. Eki balýan ustasa ketedi. Alpystyń burynǵydaı tegeýrindi emes ekenin baıqap qalǵan Báki Basaruly:
– Musa myrza basymyzdy bıleıdi, kúshimizdi bıleı almaıdy. Soq! – dep aıqaı salady.
Sol kezde namysqa basqan Alpys balýan dáý qarany tik kóterip alyp:
– Al Básentıin balasy, mynany qaıda tastaıyn? – dep gúr etedi.
Báki Basaruly irkilmesten: «Musa myrzanyń aldyna tasta!» dep ún qatady. Alpekeń álgi balýandy jerge alyp uryp, bás báıgeni enshilegen eken.
El ishinde Alpys balýannyń súrinýi týraly da áńgime bar. Birde Qazanǵap bı dýandaǵy saılaýǵa deıin taǵaıyndalatyn dýanbasylyq qyzmetti Tursynbaıdyń Boshtaıynan alý úshin Ombyǵa jolǵa shyǵady. Jolshybaı Básentıinniń úlken bir shańyraǵy sanalatyn Aqtiles Dáýektiń úıine túsedi. Dáýektiń nemere týysy Alpys balýan da sol úıde eken. Keshki qonaqasyǵa bir astaý etti kóterip ákele jatqan Alpekeń aıaq astynan súrinip jyǵylady. Muny kórgen Qazanǵap bı Dáýekke qarap: «Men osy aradan keıin qaıtaıyn. Atan túıeni kótergende súrinbegen Alpysymyz bir astaý etke syr bildirdi. Yrymǵa jaqsy emes, bul saparda jolym bolmas», dep erteńinde attyń basyn keri burypty.
Alpys balýan qazirgi Aqtoǵaı aýdany Jańatap aýylynyń syrt jaǵyndaǵy Dáýek zıraty dep atalatyn úlken qorymǵa jerlengen. Al Alpys balýannyń da, Dáýektiń de jerlengen jerlerin Dáýektiń shóberesi Kereı Ramazanov aqsaqal kórsetken. Kereı aqsaqalǵa bul oryndardy kórsetip, nusqaǵan – Alpys balýannyń urpaǵy Omarǵaly marqum. Alpys balýannyń shóberesi Temirbolat Omarǵalyuly búginde Jańatap aýylynda turady.
Shúkir, babamyzdyń esimi umytylǵan joq. Baıanaýyl óńirinde Alpys balýan asýy bar. Pavlodar jaqtan dańǵyl jolmen kele jatqanda Baıanaýylǵa 3-4 shaqyrymdaı jer qalǵanda oń jaqta Tóleý bulaǵy kezdesedi. Osy bulaqtyń boıymen joǵary qaraı órlep, 5-6 shaqyrymdaı shyqqanda kezdesetin ústirtti adamdar Alpys balýan asýy dep ataıdy. Buǵan qosa jergilikti aqyn Qımadıden Nyǵmanov «Alpys balýan» degen poema jazyp, babamyzdyń esimin kitapqa qaldyrdy.
Mine, tarıhta jaýyryny jer ıiskemegen Alpystaı balýan ótkenin bireý bilse, bireý bilmes. Áıtpese, sheteldiń oıdan shyǵarylǵan keıipkerlerine eliktep júrgen qazirgi jastarǵa úlgi bolarlyq tulǵanyń biri dál osy Alpys Bóribaıuly ekeni daý týǵyzbaıdy. Sondyqtan mundaı marǵasqa tulǵalarymyzben maqtanýǵa, olardy ulyqtaýǵa tıispiz. Osy oraıda Alpys balýannyń esimin ózi jerlengen Aqtoǵaı aýdany Jańatap aýylyndaǵy ortalyq kóshege bergen oryndy dep sanaımyn.
Serik SAMATOV, ólketanýshy
Pavlodar oblysy
