Qobyzdy tiriltken tulǵa

Búginde «Qazaq radıo­sy­nyń» altyn qorynda Dáýlet Myqtybaı oryn­daǵan 30-ǵa jýyq qylqobyz kúıi saqtalǵan. Onyń repertýarynda 50-den astam kúı bolǵan desedi. Deı­turǵanmen keńes tusynda ulttyq muraǵa qandaı teperish bolsa, Dáýkeńe de sonyń salqyny tıgen.

Súıek jaǵynan kelsek, Dáýlet Myqtybaı – áıgili qobyzshy Qoılybaıdyń urpaǵy. El arasynda batyr aty shyqqan babasy Bazargeldi Orazuly – Qoılybaıdyń Talshybyq atty qyzynan týady.

Dáýlet Myqtybaı qazirgi Aqmola oblysy Qorǵaljyn aýda­ny Qumkól aýylynda Áýpik bı shańyraǵynda dúnıege kelgen. Áýpik Myqtybaıuly (1870-1953) Saryarqada aýqatty, bilimdi, bedeldi, syıly, ónerge jaqyn, qobyz tartqan besaspap azamat bolǵan. Anasy – Dámesh Sabyndykóldi jaılaǵan Manam Temesh súıeginen. El esteliginde ol kisini de qaıyrymdy, ónerli jan edi desedi.

Áýpik bı bala Dáýletke jasynan Qoılybaı babasynan jetken «Qońyr» atty kúıdi úıretedi. Ulynyń ynta-qabiletin kórip, birte-birte halyq kúılerin meń­gertý aıasyn keńeıtedi.

Dáýlet Myqtybaıdyń ekinshi ustaz aǵasy – asa kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, aqyn Sáken Seıfýllın. Ol Sákennen «Saryarqa», «Áýpildek» kúılerin úırenip, keıingilerge jetkizgen. 1957 jyly Sáken aqtalǵan soń, olardy el arasynda ashyq nasıhattaı bastaǵan. Al 1964 jyly 24 shildede «Qazaq radıosy» taspasyna jazdyrady. Sonymen qatar qobyzshy Sáken Seıfýllın týraly birshama aýyzsha derek jetkizip ketedi.

HH ǵasyrdyń bas shıreginde Qorǵaljyn – Alash azamattary toptasqan jer boldy. Bul óńir – Túrkistan avtonomııasyn qurysqan, M.Shoqaımen birge «Birlik týy» gazetin shyǵarysqan Alash qaıratkeri Haıretdın Bolǵanbaıdyń aýyly. Kónekóz qarııalar Qor­ǵal­jyn basynda Mirjaqyp Dýlat­uly­nyń basqarýymen birneshe Alash basqosýy ótti desedi. Jıyn­ǵa qatysýshylar ishinde Maǵjan Jumabaı, Myr­za­ǵazy Esboluly, Ashat Seıda­lın, Ahmet Birimjanuly, Kárim Toqta­baev, Seıdázim Qadyr­baı­uly, Teljan Shonanuly, Seıil­bek Janaıdaruly, Syzdyq Meshin­baı­uly, Qosymjan Babaquly syndy tulǵalar bolypty.

Alash zııalylary Haıretdın Bolǵanbaıdyń týysy Áýpik bıdiń úıine tústenedi. Mal shalynady. О́ńirdiń aqsaqaldary, atqaminerleri, ónerpazdary jınalady. Ásirese Aqmoladan, Atbasardan ánshi-kúıshi kóptep keledi. Halyq suraýymenen Áýpik Myqtybaıuly Qorqyttyń «Qońyryn», halyqtyń «Aqsaq qulan», «Aqqý», «Aıraýyq», «Sar­jan tóre» kúılerin oryndap, ár týyndynyń ańyz-ápsanasyn qatar jetkizip otyrady. Áńgime men án-kúı qyza kele, shańyraq ıesi túp naǵashysy Qoılybaıdyn qobyzy týraly keńinen tolǵaıdy.

Áýpiktiń tebirenip aıtqan áńgimesi Maǵjan aqynǵa qatty áser etedi. Osy kóńil kúıden keıin «Qoılybaıdyń qobyzy» atty poe­ma jazady.

Qorǵaljyndaǵy Alash azamattarymen kezdesý tarıhı oqıǵaǵa aınalady. Qonaqtar qaıtarda 15 jasar Dáýlet Qorǵaljyn­nan Atbasarǵa deıin birge erip, Alash tulǵalaryna qyzmet kórsete­di. Mirjaqyp Dýlatuly alǵys retinde Dáýlet Áýpikulyna myna óleń shýmaqtaryn arnap, bata beredi:    

«Talaı eldi aralap,

Talaı jerdi saralap,

Biz kelemiz bul kúnde,

Elge úlgi shashqandaı,

Dushpannyń kóńilin basqandaı,

Aıbarly edik ol kúnde.

Tolyqsyǵan zamanǵa,

Qaratylǵan amalǵa,

Elden aýyp kóshken soń,

Ushyrap sapar shekken soń,

Ne demes kók mı nadandar?

Serpilip tuman ashylar,

Qamyqqan kóńil basylar.

Beınetti qansha kórsem de,

Izdeımin jolyn Alashtyń,

Dushpanmenen talastym.

Bermeımiz eldi qorlyqqa,

Kónbeımiz beker zorlyqqa,

Sony kókteý túri bar.

Shyraǵym Dáýlet, sen-daǵy,

Bizdiń jolǵa er-daǵy,

Talaptyń min tulparyn.

Saǵan bolsyn bul nusqa,

Bul nusqany berik usta,

Alǵyrdan týǵan suńqarym.

Túzelmes zaman jaılanyp,

Basqa dáýren aınalyp,

Sonda bizge erersiń,

Ne qyzyqty kórersiń.

Kesheden bergi qyzmet

Etkenińe raqmet,

Qaıyrly bolsyn talabyń!»

20-jyldary Dáýlet Myqty­baı neshe túrli saıa­sı quqaıdy kórdi. 1928-1930 jyldary aǵasy Nyǵ­metjan ekeýi tárkileýge jáne kúsh­tep ujymdastyrýǵa qarsy turady. Osy úshin 1934 jyldyń kúzinde Nyǵmetjan sottalyp, 17 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylady.

Bul ýaqytta bir jaǵynan halyq shyǵarmashylyǵyna da múmkindik berildi. El arasynda ánshilik, kúıshilik ónerimen tanylyp úlgergen daryndy ánshiler – qaraǵandylyq Qalı Baıjanov, qorǵaljyndyq Qosymjan Baba­quly, Dáýlet Myqtybaı 1933 jyly Qaraǵandy oblystyq radıosynda qyzmetke alyndy. Arqanyń erkin júrgen ónerpaz uldary osynda mýzykalyq biligin jetildirip, táńiri syıǵa tartqan kıeli ónerdiń nebir tylsym syryn ıgerdi.

Osynda júrip Qaraǵandymen irgeles Pavlodar, Aqmola oblys­taryna da gastroldik saparmen barǵan Dáýkeń úshin bul kezeń – qylqobyzda oryndaýshylyq sheberin shyńdaǵan shaq bolatyn.

Ulytaý, Baıanaýyl, Jańaarqa, Qarqaraly, Balqash jaqqa barǵan saparlarynda eski ańyzdar men kóne kúılerdi erinbeı jınady. Táttimbet, Janaq, Jaıaý Musa, Shashýbaı Qoshqarbaıuly, Maıasar Japaquly, Jáken Baıtýuly, Ábiken Hasenuly, Begimsal Orynbekuly shyǵar­ma­shylyǵy men óneri oǵan aı­ryq­sha áser etti. Nátıjesinde, Qara­ǵandy radıosynda tuńǵysh ret qylqobyz súıemeldegen mýzyka ­habarlar berdi.

Ol Jańaarqadaǵy Saıdaly Sary Toqanyń aýylynda «Sary dala» atty kúıdi E.Sarbıulynan, Túgisken aýylynda Buralqy Qudaıbergenulynan Yqylastyń «Aıraýyqtyń ashy kúıi», «Shyńy­raý» kúılerin úırendi. Bul kúılerdi Dáýlet Myqtybaı 1964 jyly shilde-tamyz aılarynda «Qazaq radıosyna» jazdyrdy. Qobyz kúıin estigen halyq ǵasyrlardan jetken saryndy túısingendeı edi.

Dáýlet Myqtybaı halyq arasynan «Qambar batyr», «Qazan» (1-nusqa), «Kertolǵaý» (eki túri), «Jo­laý­shynyń qońyr kúıi» (1-tú­ri), «Jolaýshynyń qońyr kúıi» (2-túri) syndy muralardy jınady.

1933 jyly Dáýlet Myqtybaı Qarqaralyǵa barady. Ashtan esepsiz qyrylǵan halyqty kórip, tereń qaıǵydan kúı shyǵarady. Halyqtyń kóńil kúıin qobyzǵa túsiredi. Kúıdiń aty – «Zartolǵaý». Bul kúıdi qazir tyńdasańyz da kózińizge jas keledi.

1934 jyly qobyzshy Alma­ty­da ótken Birinshi Búkil­qazaq­standyq ónerpazdar sletine qatysyp, júldeger atanady. Dál osy jıynda mańdaıaldy mýzyka mamandarynyń nazaryna iligip, maqtalady.

1936 jyldyń basynda Daýlet Sabyndykól aýylynyń týmasy Zeınep Sátqyzyna úılenedi. Sol jyly 17-27 mamyr aralyǵynda Máskeý qalasynda ótetin qazaq ádebıeti men óneriniń dekadasyna jalǵyz qobyzshy retinde barý­ǵa joldama alady. Biraq «Pále taban astynda» degen ras eken, qo­byz­­shynyń ústinen domalaq aryz túsedi: «D.Myqtybaev alashordashy Mirjaqyp Dýlatovpen baılanysty bolǵan, týǵan aǵasy Nyǵmetjanmen birge konfıskasııaǵa, kollek­tı­vı­zasııaǵa qarsy shyqqan», degen mazmunda.

 Sóıtip, dekadaǵa barýǵa daıyndalyp júrgen Daýlet Myqtybaı ­23 sáýirde túrmege qamalady. Basty aıyp – «ashtyq týraly aıtyp, halyqty keńes úkimetine qarsy qoıǵany». Tergeýshiler ónerpazdy kóp qınaıdy, uryp-soǵady. «Uzaq jylǵa lagerge ketesiń, ne atylasyń» dep qorqytady. О́lemin dep oılaǵan Dáýlet Myqtybaı tergeýshilerden sońǵy amanaty retinde qobyzyn suraıdy. Qyzyl jaǵalylar «Shalsa, sońǵy ret shalsyn» dep ruqsat beredi. Qoly kıeli aspapqa tıgen Dáýlet sýyq sarynmen qobyzyn sarnatyp, arýaq shaqyrady. Býrasha bula minez kórsetip, shabynyp, ártúrli qımyl jasap, mılısııa qyzmetkerlerin esinen tandyrady. Aıaq astynan topalań tıgendeı kóbisi álsirep qulaı bastaıdy. Ne kerek, emdeýshi de sol sátte ózi bolyp ketedi...

Jurttyń aıtýynsha, qo­byz­­shy kıesinen qoryqqan ter­geý­shiler onyń týǵan jylyn 1905-ten 1912 jylǵa ózgertip, 1936 jyly 20 maý­symda túrmeden bosatady. Biraq saıasat taqyrybyna barmaý týraly qolhat alady. «Zartolǵaýyńnyń» ataýyn ózgert, ne ony umyt!» degen tap­syrmadan soń, kúıdiń atyn ózgertedi. Sonymen qatar túr­mede otyrǵany jóninde tis jarmaý da myqtap aıtylady.

1937 jyly qobyzshy Qara­ǵandy oblysy fılarmonııasyna ártis bolyp ornalasady. Al 1939 jyly Almatyǵa qonys aýdaryp, Jambyl atyndaǵy memlekettik fılarmonııaǵa jeke qobyzshy-oryndaýshy bolyp qabyldanady. Qazaqstannyń túkpir-túkpirin aralap, ujym­men birge konsert beredi.

1941 jyly ónerpaz qara qobyzyn arqalap maıdan dalasyna konserttik brıgadamen barady. Keńes sarbazdary Daýlet Myqtybaı qobyzyn okopta da otyryp tyńdap, rýhtanady. Qobyz daýysyn estigen jaýdyń mysy basylyp, esi shyǵady. Dáýlet Myqtybaı ulttyq mýzyka tarıhynda alǵash ret qobyz aspabyn baıan men balalaıkaǵa qosyp, jańa úndestikti úlken sahnalarǵa shyǵarady.

1941 jyly aýyr jaraqat alady, emdelip, qaıta soǵysqa attanady. 1942 jyldyń kúzinde taǵy da jaralanady. Uzaq emdeledi. Komıssııa sheshimimen soǵys maıdanyna jiberilmeıdi.

Jambyl atyndaǵy Qazaq memlekettik fılarmonııasynda, Qazaq­konsertte jumysyn 1965 jylǵa deıin jalǵastyra beredi. 50-60 jyldardaǵy saıa­sı bir­jaqtylyq qobyzshyǵa da tıedi. «Anaý toptyń, anaý mektep­tiń ókili» dep synaǵandarǵa qasqaıyp: «Men – halyq óneriniń ókilimin», deıdi eken. Qart qobyzshyǵa qysym jasalyp, birneshe ret jumystan qýylady. Qýǵyndy kóp kórgen dosy, akademık-tarıhshy Álkeı Marǵulan oǵan: «Dáýke, olarmen aıtysyp qaıtesiń? Qylqobyzyńdy úndemeı tarta bermeısiń be? Bárin tarıh óz ornyna qoıady», depti.

Qobyzshy 1965 jyly jumys­tan shyǵyp, týǵan jerine oralady. Ýaqytyn bos ótkizbeı, halyq arasynda qobyz sarynymen emdik sharalar ótkizedi. Dástúrli baqsylyq saltymen aýrý adamdy eki ottyń arasynan ótkizip, alaýmen tazartady, alastaıdy. Bul da – Dáýkeń ómiriniń jumbaq, tylsym jaǵy.

Sonymen qabat ol qobyz óne­rin nasıhattaı júrip, Aqmolaǵa ja­qyn ornalasqan Oska­rov selo­syna baryp, ult mýzyka aspap­tary­­nyń atasy atanǵan Qamar Qasymov­pen tanysyp, fab­rıkada jasalǵan alǵashqy qobyz­dardyń sarapshysy retinde aspap­tardy baptaýmen aınalysady.

1971 jyl – Dáýlet Myq­ty­baı ómirindegi betburys kezeń. Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııa rektory, professor Erekeǵalı Rah­ma­dıev ony Almatyǵa qyz­metke shaqyrady. Erekeńniń shaqyrý maqsaty – qobyz klasyn ashý edi. Sol kezde qobyzdan sabaq beretin ustaz bolmaı, konservatorııada qobyz klasy jabylý aldynda turǵan.

Qobyzshynyń el astanasy­na qaıta kelýi osy ónerdiń baǵyn ashty. Ol 1976 jylǵa deıin (qaıt­qan jyly) professor Bolat Sarybaevpen birge 30-ǵa jýyq stýdentke qobyz ónerin úıretip, dáris berdi.

Dáýlet Myqtybaıdyń arqa­synda konservatorııa baǵdar­lamasyna qazaq halqy jáne Qorqyt, Ketbuǵa, Qoılybaı, Janaq, Jaıaý Musa, Yqylas, t.b. tulǵalar kúıleriniń oınaý tásili men erekshelikteri endi.

Qobyzshynyń shákirtteri – elimizdiń maqtanyshtary. Solardyń ishinde áıgili kompozıtor, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń ıegeri, professor Kenjebek Kúmisbekov, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaq ult­tyq óner ýnıversıtetiniń professory Pernebek Momynov, Qazaqstannyń eńbek sińir­gen ártisi Qýanysh Ájmura­tov, Qurmanǵazy konservatorııasy qobyz jáne baıan kafedra­synyń meńgerýshisi, professor Bazarhan Qosbasarov, Q.Baı­seıitova atyndaǵy mýzyka mek­tebiniń oqytýshysy, professor Ábdimanap Jumabekov, t.b. jurtshylyq jaqsy tanıdy.

Bul rette Ábdimanap Juma­bekuly myna bir sózinde dana qobyzshynyń óner tarıhyndaǵy orny men mártebesin dál kórsetip, rýhy aldyndaǵy boryshymyzdy naqty aıqyndaǵan: «Dáýlet Myqtybaev – kóne dástúrdi bizdiń zamanymyzǵa jetkizgen birden-bir qobyzshy. Eger Dáýkeń bolmaǵanda qazaq halqy qanshama injý-marjan, asyl qazynasynan aıyrylyp qalar edi. Osy eńbegi úshin uly qobyzshyǵa qazaq halqy atynan eskertkish ornatý – eldik paryz». Bizdińshe, bul usynys ádiletti Qazaqstannyń maq­sat-mindetimen sáıkes kele­di. Sondyqtan jaqsylyqtan úmit­tenemiz.

Marat ÁBSEMET,

tarıh ǵylymdarynyń doktory,

professor