SО́Z SOIYL

ÁZIL-OSPAQ, SYN-SYQAQ Múıisti júrgizetin Berik SADYR BIRDE... Birde partızan-jazýshy Qa­sym Qaısenov Sábıt Mu­qa­nov­qa kezigip qalady. Ádettegideı Sábeń shurqyraı amandasady. – Sábe, Ýkraınaǵa ba­ryp qaıt­tym, – deıdi Qa­sym Qaı­se­nov. – Durys. –Fıla­tovtyń aýrý­­hanasynda bolyp qaıttym. – Durys eken. – Aýrýhanada kózime ope­rasııa jasatyp qaıttym. – Durys bolǵan. – Sábe-aý, munyń nesi du­rys, saý kózben baryp, shyny kóz­ben qaıttym ǵoı! – Á, onda durys bolmaǵan eken! – depti sonda Sábeń. *** Bir ortańqol akter Bernard Shoýǵa kelip, teatr dıre­k­to­ryna ózi týraly minezdeme ja­zyp berýdi surapty. Shoý iltı­patpen, asyqpaı otyryp bylaı dep jazypty: “Akterdi ju­mysqa alýǵa keńes beremin. Ol Gamletti, Romeony, Sheı­lokty somdady. Kúısandyqta, fleıtada, sosyn bılıard oınaı alady. Ásirese eń soń­ǵysyn óte jaqsy oı­naıdy”. *** Bir áıel ta­nys jazý­shydan Fran­sýaza Sa­gan­nyń kitabyn oqyǵan-oqy­ma­ǵanyn surapty. – Asy­ǵy­ńyz, oq­yp shyq­qa­nyńyz jón, – depti áıel ony áli oqy­ma­ǵa­nyn estip. – Ro­man­nyń shyqqanyna attaı úsh aı boldy! – Al siz Danteniń “Qudiretti komedııasyn” oqydyńyz ba? – dep qarsy suraq qoıypty ja­zýshy. – “Joq” deısiz be? Asyq­qanyńyz jón. Ol kitaptyń shyq­qanyna 600 jyldan asyp ketti... B.SAǴYRBAI. ASTANA. QARA О́LEŃNIŃ IZIMEN “Qazaqtyń qazynasy qoıdyń júni”, Ol týraly jetedi oıdyń muńy... Teri ılep, jún tútetin kásibińdi – Qazaǵym, qazir nege qoıdyń buny? *** “Jigitter, bar da aspanda, joq ta aspanda”, Sondyqtan qumarlar kóp sol aspanǵa. Zymyrandar damylsyz zýlap jatyr, Zalalyn seziner-aý shoq basqanda. *** “Júk artsa jarasady qara narǵa”, Aýyrdy nege artamyz balalarǵa? Buǵanasy bekimeı bazarda júr, Allanyń salǵanyna shara bar ma. *** “Jylqy ishinde qara kók sylań qaqqan”, Bıkeshter bar bóksesi bulań qaqqan. Jelikken jezókshege tap bolǵansha, Jigitter, onan jaqsy “jylan” baqqan. *** “Kisi emes kisi artynan jamandaǵan”, Qıyn-aı, kisi kóńilin taba almaǵan. Keıbireýde qupııa “kodeks” bar, Ol kádimgi qaǵıda: “saǵan-maǵan”. *** Halqym otyr, qarashy, halqym otyr, Arasynda bireýler shalqyp otyr... О́mir degen ózende endi bireý, Eskegi joq qaıyqta qalqyp otyr. *** Kezdespe bizdiń jaqtyń keltegine, Tóbeles izdep júrgen tentegine. Kezdesseń bizdiń jaqtyń keltegine... Esińdi jınaý qıyn erteńine. *** Aq qalady, qalaı da aq qalady, Aq adamnyń artynda at qalady. Biraq aqqa súıkelse qara kúıe, Qanshama jýǵanyńmen daq qalady. *** “Qara sý, esik aldy jýsan ba eken”, Belimdi endi bekem býsam ba eken. Tezirek “Mersedeske” minip alyp, Baılyqtyń artynan kep qýsam ba eken. *** “Aýylym kóship barady ylaı kólge”, Bıýdjettiń belin óte qynaı berme! Bıýdjettiń belin óte qynaı berseń, “Joq-joq!” dep kókejan-aý “jylaı” berme! *** “Baıqaımyn ótken kúnniń belgisi joq”, Belgisi bolmaǵan soń... bergisi joq. Keshegi kósep-kósep “kóship” ketken, Qýlardyń qaıtyp elge kelgisi joq. *** “Anyǵyn ańǵarmaǵan aıypty eter”, Kelimsek kelse bizge baıyp keter. “Uzartyp-qysqartýmen” qarjy únemdep, Qaltasy tolǵannan soń taıyp keter. Qazybek ÁShIRBEKULY. QYZYLORDA. PARA ALMAITYN ADAM Aqalaq aqylǵa kelip, bıznesti bezbendep kórmek bolyp, dúken ashý úshin mursat beretin birden-bir dóıdiń ból­mesine kirip, aldyna jaıǵasty. Jyly júzben jaıdary qabyldaǵan sheneýnikke is-sharasynyń jaı-japsaryn jaıyp salyp, “siz-bizden – shyj-byj artyq” ekenin bile­tin­dik­ten ústel ústine beli býylǵan bir býma teńgeni qoıǵan. Sheneýnik munyń bul qylyǵyna: – Para berip satyp almaq­shysyń á! Bárin aqsha sheshedi dep oılaısyńdar! Jemqorlyq, korrýpsııa jaılaǵan zaman! – dep kózi shatynap zildene sóılegende, Aqalaq: ­ “áı bitken jerim osy eken” dep búgejektep qalǵan. Sheneýnik qasyna taqap kelgende tizesi dirildeı ornynan tura almaı qaldy... Jo-joq, jypylyqtaı sheneýnikke moıyn buryp edi, kókesi kúlimdep bunyń arqa­synan qaǵyp, meıirli júzben qolyn qysty... Usynylǵan jumsaq alaqan men kúlimkóz janardan Aqa­laqtyń tize dirili sap tyıylyp edi, sheneýnik túregelgen qalpy: – Túbimizge osy jetip bitiredi! – dep bastady da, odan ári paranyń kesir-kesapaty jóninde taýsyla aıtyp, bulqan- talqan býsansyn kep... sóıtti de, búgejekteı búrisip qalǵan bunyń eńsesin tiktep qushaǵyna qysty... Keń de kerim qushaqtan bosanyp kórim bolyp tur edi, esik ashylyp eki eńgezerdeı jigit kirip bosaǵaǵa taltaıyp tura qalsyn... Aqalaq alaqtap ornyna baryp jaıǵasqan kókesine qarap edi, ol qaharly qalpy: – Para alýshydan buryn para berýshini tunshyqtyrǵan jón! – dep osy tóńirekte sózin túıdek-túıdek tógiltip baryp esiktegi ekeýge ymdap edi, olar óz adamdary eken, birden lám-lımsiz sheneýnik nusqaǵan, mana Aqalaq usynǵan býma paketti lyp etkizip alyp shyǵa jóneldi. Bul sátte Aqalaq “biraz jerge” baryp kelgen... Kóz aldy bul­dyrap, aldyna temir tor elestep, bitken jerim osy dep opyrylyp qalǵan ony kókesi qoltyqtap turǵyzyp, qolyna is-qaǵazdaryn berip esikke deıin shyǵaryp saldy. Bir sát Aqalaq óz-ózine kelip, qolyndaǵy qaǵazdaryna kóz júgrtip edi, qol da qoıylǵan, mór de basylǵan eken... Kenje ERKIN. ALMATY. ESTIMEGEN ELDE KО́P... Bizder qonaq kútkende – Uıyǵyshpyz-aý sútten de. Qonaqty kútip as beremiz, Jasy úlkenine bas beremiz, Etti týraımyz qııalap Omyrtqa, jambas, tósterden... Árbir qonaq syı alady, Jasy úlkeni turǵanda Tabaqqa birinshi qol salýǵa Jastar jaǵy uıalady, Sabyrsyzdyq tanytý Salt-dástúrimizge qııanat. Al bir eldi mekende – Myna kóz kórdi-aý masqara... Etti julmalap sorpasymen, Sary maıdy tortasymen, Basty tutastaı tanaýymen Dastarhandaǵyny sypyryp Salady eken “paketke” Aıtpaıdy eshkim: “Áketpe”. * * * Tabaqtyń etsiz nany qaldy, Sháı dastarqanynyń shańy qaldy. Aýyzyn ashqan qonaqtyń Aıtshy qandaı sáni qaldy? Bákesh AISIN. QOSTANAI. TIKENEK SО́Z Sıyrdy sıpasań súzedi, jaman adamdy syılasań aınalyp kelip moınyńdy úzedi. *** Adamdar jóninde nashar pikir aıtyp, kópke topyraq shashýǵa áste bolmaıdy, degenmen ómir boıy úndemeı júre berýge taǵy da bolmaıdy! *** Shaıtannyń sýretin salý qorazdyń sýretin salýdan ońaı, óıtkeni shaıtandy eshkim kórgen emes, sondyqtan uqsamaıdy dep eshkim aıta almaıdy. *** Sabaqta: “Bilmeısiń be, tynysh otyr!” Jumysta: “Bilesiń be, bilseń de aralaspa!” *** Araq – as bolmas, Dıplom – bas bolmas. Aýyldyń aıtqyshtary TEZ KETE GО́R Qonaqtardyń ortasyna tabaq tartylyp, et týralyp jatyr. Sóıtip otyrǵanda bir kisi esikten qarapty. Ony úıdegiler “kel, kel” desip, asqa shaqyrady. Ol kisi: “Otyrýǵa ýaqytym joq, ketip bara jatyrmyn, tek “aýyz tıeıin” – dep tabaqqa kelipti de, bir bilem maıdy sylq etkizip jutyp jiberipti. Sonda qonaqtardyń biri: – Oı, shirkin-aı, aýyz tıgeniń mynadaı bolsa, otyryp jegende bizdi ash qaldyratyn ekensiń. Baratyn jerińe tez kete gór, – depti. TYNYShTYǴYŃDY BER Qonaqjaı úı bir kelgen kisini jaqsy syılapty. Shaıǵa qan­dy­ryp, maıly etke toıdyrǵan. So­ńynda jaıly tósek salyp berip, uıyqtaýǵa  jatqanda álgi qonaq: – Á, Qudaı, endi tynysh­ty­ǵyńdy bere gór, – depti. Sonda úı ıesi kúlip: – О́ı, ońbaǵan, saǵan barlyq jaǵ­daıdy jasadyq, endi Tynysh­tyq kerek boldy ma? – depti. Sóıtse, úı ıesiniń áıeliniń aty Tynyshtyq eken. Serjan ShÁKIRAT. AQTAÝ. QAITSEM EKEN, Á? Ýa, halaıyq, sońǵy kezderi mánisim bolmaı júr osy. О́ıtkeni, qaltama ony-muny tabys túspegeli biraz boldy. Tabys bolǵanda aılyqty aıtyp otyrǵan joqpyn, elge bermesek te, ózimiz óıtip-búıtip alyp jatyrmyz ǵoı. Bul qurǵyr úırenip qalǵan soń qıyn eken. Alaqanym dýyldap qyshıdy da turady. Bi­raq túsip jatqan “ta­bys” joq. Ala­qa­nym qyshýyn qoıar emes. Basynda úıretip alǵan ózderi. Men osy sharýa­shylyqqa dı­rektor bolyp kelgende bári aldymda qurdaı jorǵalaıtyn. О́zimniń de túrim susty ǵoı. Sonan jumys júrip bersin. Men ózi uıqy degendi bilmeıtin adammyn, ózgelerdiń de uıqysyn qa­shyr­dym. Maman­dardy qul­­qyn sáriden egis­tikke, fermaǵa qýa­myn. Keshke bir ara­lap tekserip qoıamyn. “Bastyq keshke kele qoımas”, – dep ju­mys­tyń aıaǵyna qaraı jutyp alǵan bir-eki erkinsigen mamannyń qu­ıryǵyna shala baı­lap qoıdym. Bir-ekeýi jumystan ketti. Sóı­tip, ne kerek, temirdeı tártip ornaǵan. Kóp uzamaı bireýden bosaǵan eki bólmeli qorjyn­tamǵa eki kórpe, eki jasty­ǵymyzdy, azdaǵan ydys-aıaǵymyzdy alyp, Erketaı jeńge­le­rińiz ekeýmiz kóship keldik. Qansha degenmen qazaq emespiz be, kóship kelisimen erýlikke shaqyrý bastal­dy. Alǵash esik ashqyzǵan ózimniń óndiris jónindegi orynbasarym boldy. Dastarhanda qustyń sútinen basqanyń bári bar. Úıi kirseń – shyqqysyz. Sabazyń munsha dúnıe-múlikti qashan jınap úlgerdi eken! Iship-jep, demalyp qaıttyq. Keteraıaq tostyń sóıler aldynda orynbasarym maǵan bir jylqy ata­dy, áıelime púlish kamzol kıgizdi. О́miri eshkimnen eshteńe alyp, ne berip kórmegen, ishken-jegenge máz basym ań-tańmyn. Sypaıylap rahmetimdi aıtyp, bas tartqan bo­lyp edim, qazaqtyń jol-jora­l­ǵysyn aıtyp meni “ılik­tirdi”. Onyń ústine áıelim qara sannan shym­shyp alǵan. Qudaı biledi bar ǵoı, bir túıir etin julyp alǵandaı ashydy. Qoıshy ne kerek, aldyq qoı. Osyndaı úrdispen araǵa apta aralatyp basbýhtyń, bas ınje­nerdiń, bas ekonomıstiń, bas agronomnyń, zavfermeniń, brı­ga­dırdiń... úılerinde qonaqta bolyp qaıttyq. Bári de qur qaıtarǵan joq. Biri at, biri sıyr, biri soǵym, biri taǵy birdeńe atap jatty. Eń tómeni – qoı. Árqaısysynyń kástóm-shalbary taǵy bar. Áıelime kıgizgen beshpent, kóılekter men oramalǵa shıfoner toldy. Qazaqpyz ǵoı, bir aınalym shaqyrys bitkennen soń, “syıǵa –syı, syraǵa – bal, ári esik kórseteıik” dep biz de sha­qyr­dyq. Árqaısysyn jekelep bólip jat­padyq, túgel sha­qyr­dyq. Eki bólmeli úıimiz qonaqqa toly. Biz de solardan kór­ge­ni­mizdi istep, dastarhandy qaı­qaıttyq. Iship-jem mol. Bári shetinen sóılep jatyr. Árqaı­sysy sóziniń aıaǵynda qonys jaıly bolsyn aıtyp, “mynaý garnıtýr, mynaý shı­fo­ner, mynaý, mynaý...” dep birdeńe usynady. Almaıyn deseń uıat, azsyndy dep ókpelep qalýy múm­kin. Konvertterdi qaltama toǵyta berdim. Odan bólek kilem, palas, ydys-aıaq degen qanshama! Qoıshy ne kerek, úı dúnıege toldy. Osynsha dúnıe-múlik qurqyltaıdyń uıasyndaı eki bólmege qaıdan syısyn, “amal joq” jazǵa qaraı jańa úı salǵyzýǵa týra kelgeni. Onda da aqylshylardyń “bastyqtyń úıi aýyldaǵy eń eńseli úı bolýy kerek” degen aqylymen kishigirim keńsedeı záýlim saraı salynǵan. Onyń qonys­toıynda túsken jıhaz, dúnıe-múlikti atama, sum­dyq! Qalta taǵy konvertke toldy. Qoıshy ne kerek, qazir sol han saraıynda turyp ja­tyr­myz. Biraq soń­ǵy kezderi jumys qo­jy­rap ketti. Mamandar qı­qańdap erkinsıtin sııaqty. Ur­saıyn deseń, alǵanyń esińe túsedi. Sonsoń eskertýmen shek­telesiń. Sońǵy kezderi sábsim bolmaı barady. Bári betimen ketken. Kórsetkish quldyrady. Aýdan­nan kúnde estıtinim – urys. Bir-eki ret te sógis al­dym. Sodan bir jınalysta qa­har­yma minip birazyn sil­kilep almaqshy bolǵanmyn. Sóıt­sem, áý basta qurdaı jor­ǵa­laǵandardyń minezderi ózgergen. Sál daýys kótere bas­tasań boldy, bireýleri jyl­qysha kisinep, bireýleri sıyrsha móńirep, bireýleri qoısha mańyrap shyǵa keledi. Munysy bergenderin eskertkeni eken ǵoı. Úndeı almaı qalam. О́zderi burynǵydaı ony-muny “syı­lyq” usynýdy da qoıǵan qazir. Endi oılanyp otyrmyn: “Qaıtsem eken, á?” Qazir árkim óz komandasyn quryp jatyr. Men de qaıtadan óz koman­dam­dy quryp, mamandardy jańalap alsam ba eken? Sonda qyzmetke jańadan kelgender nemese burynǵylardyń ishinde ornynda qalǵandar qarap qal­mas. Myna alaqannyń qyshýy beker emes. Qoı, tez iske kiri­seıin. Sóıteıin de ala­qannyń qyshýyn qan­dy­raıyn! Áıtpese qası-qası qo­tyr bolyp keter. Osym durys shyǵar, á?!” Bolat JAPPARULY. TARAZ. DÁRIGERLIK TUShPARA “Jedel járdem” dárigeri sha­qy­rý­men kelip, azamatty qarap bolyp: – Ákeı, jaǵ­daı­y­ńyz qıyn... –  dep qalady. – Qalaı, qıyn bol­­ǵanda jumaqqa at­ta­na­myn ba? – dep naý­qas ta mysqyl­daı­dy. – Áı qaıdam... – Ne, tozaqtan bir-aq shyǵamyn ba?.. – Odan da ári... – Sonda qaısysy?! – Sizdi týra qazir tegin em­deı­tin aýrýhanaǵa aparyp ótkizemiz... * * * Kóz dárigeri qabyldaýyndaǵy kisige: – Siz jaqynda kózáıneksiz oqıtyn bolasyz, – deıdi. – Shynymen be?! Bunyńyz ǵajap boldy! Kózáınekpen áreń-páreń oqýshy edim, kózáınekti endi kımeımin be? – Kımeısiz. Tek oqýdy saý­saqpen ǵana oqısyz... *** – Tisińizdi julǵanym úshin 3000 teńge tó­leısiz, – deı­di tis dá­rigeri qabyl­­da­ýyn­daǵy  kisige. – Ke­shi­ri­ńiz, bi­raq buǵan deıin siz ár tiske únemi 1000 teńgeden alýshy edińiz ǵoı! – Solaıy solaı, biraq sizdiń jańaǵy jan túrshiger aıǵaıyńyzdyń kesirinen esik aldyndaǵy eki klıentimnen aıyrylyp qaldym. *** Dáriger naýqasqa: – Kıimderińizdi alyp, úıge qaıtýǵa jınala berińiz, siz búgin aýrýhanadan shyǵasyz. Atańyz ben ájeńizge sálem aıtarsyz. – Ne aıtyp tursyz? Olar baıaǵyda-aq o dúnıelik bolǵan! – Sony aıtyp turmyn ǵoı, sálem aıtyńyz dep...