– Ata-ananyń bala tárbıesindegi róli erekshe. Sondyqtan áńgimeni osydan bastasaq.
О́mirzaq Ozǵanbaı:
– Shyn máninde, bala tárbıesinde ata-ananyń róli zor. Men buǵan qatysty sózimdi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Áke týraly oı-tolǵaý» atty kitabynan bastaǵym kelip otyr. Bul eńbekti avtordyń ata-ana rýhyn aıalaǵan perzenttik paryzy, jyp-jyly qoshemeti dese bolar. Kitaptyń óne boıynan baıqalatyny: áke Kemel ul-qyzyn jeke úlgisimen tárbıelegen. Soǵystan aýyr jaralanyp kelse de, qınalǵanyn bildirmegen. Tipti demalysqa Almatydan uzap ta barmaǵan. Qoly qalt etse, kitap jazǵan. Qasym sekildi maıdanda sheıit ketken aǵasynyń baýyrmaldyǵy men bilimge degen talabyn, keńestik aýyr jyldardaǵy óz ákesiniń, anasynyń, bópe qaryndasynyń basyndaǵy tragedııany baıandaǵan. Qarapaıymdyq pen tazalyq – áke Kemel men ana Turardyń úlken mektebi dep oılaımyn.
Talaı jaýapty qyzmet atqaryp kele jatqan Qasym-Jomart Kemeluly barlyq bastamasynda elimizdiń ótkenin, búginin, erteńin salmaqtap áreket etetini anyq. Mine, osyndaı jaýapty jumystyń arqaýy – urpaq sabaqtastyǵy.
Ulttyq quryltaı minberinen urpaq tárbıesiniń aıtylýy – kókeıkesti dabyl. Sondyqtan bul eldik iste qoǵam óz jaýapkershiligin tereń túsinýi kerek.
Ádil Ahmetov:
– «Uıada ne kórse, ushqanda sony iledi» degen mátel tegin aıtylmaǵan. Ata-ananyń bala tárbıesindegi róli osy sózben naqyshtalyp tur. Úıde aýyzbirlik bolmasa, ata-ananyń bir-birine degen qarym-qatynasy durys ornamasa, urys-keris oryn alsa, tárbıe quldyraıdy. Balalar kórgenin qaıtalaıdy. «Sen myqty bol, tárbıeli bol» degen qurǵaq aqyldan eshteńe shyqpaıdy. Eń aldymen ata-ananyń ózi tárbıeli bolýy kerek. Ákesi temeki tartyp, sheshesi araq ishse, olardy kórgen bala qandaı bolyp shyǵady? Keıin qaıtalamaı qoımaıdy. Otbasyndaǵy balanyń jetilýi ata-ana tárbıesine tikeleı baılanysty. «Adaldyq týabitken qasıet emes, birte-birte júre qalyptasady» dep júr. Men buǵan kelispeımin. «Tektiden tekti týady, tektilik tuqym qýady» degen qazaqtyń keremet maqaly bar. Atadan balaǵa qanmen beriledi. Ortanyń da úlken yqpaly bar. Jaqsy ortada tárbıelengen bala tekti bolyp ósedi. Biraq genetıkalyq turǵydan qaraǵanda, tektilik – tuqym qýalaıtyn qasıet. Sondyqtan tekti otbasynda tárbıelengen balanyń ózi de tekti. Osyǵan qatty mán berý kerek. «Áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher» deıdi. Joǵarydaǵy sózimniń túıini osy-aq. Demek, mektepte bala tárbıesine qatysty maqal-mátelderdi jattatyp, sanasyna sińirý kerek. Sonda úlken azamat bolyp qalyptasýyna septigin tıgizedi. Salt-dástúrimizdegi adamı qundylyqtarymyz bizdiń maqaldarymyzda túıýli tur. Osy jaǵyna qatty mán bergen jón. Sen bylaı bol degennen góri, synyp saǵaty men tárbıe saǵatynda álgindeı maqal-mátelderdi jattatyp, mán-maǵynasyn ashyp berse, nur ústine nur. Maqal-mátelderdi túısinip ósse, tekti bolady. О́ıtkeni ol ulttyń tárbıesi. Atadan kele jatqan jol. «Anasyn kórip qyzyn al, aıaǵyn kórip asyn ish» deıdi. Anasy nashardyń qyzyn alma dep tur. Ar jaǵynda tyıymdar tur. «Áke turyp ul sóılegennen bez, Sheshe turyp qyz sóılegennen bez» degen de maqal bar. О́mirlik tájirıbesi mol úlkender turǵanda, tilim bar eken dep aldy-artyn oılamaı jastar sóılegen qaıbir jaqsy? Kıeli kitaptarda da kóp mysal bar. Neniń kúná, neniń kúná emestigi Quranda túzýli tur. Meniń ǵylymı jumysym tıymdarmen baılanysty bolǵan soń aıtyp otyrmyn muny. «Áı deıtin ajasy, qoı deıtin qojasy bolmasa», bala betimen ketýi ǵajap emes. Durys jolǵa salatyn – ata-ana.
Saırash Ábishqyzy:
– Ata-ana – balanyń alǵashqy mektebi. Olardyń ómir saltynan sanaǵa sińip, boıǵa daryǵan adamshylyq qasıet jas órkendi jaqsylyqqa jeteleıdi. «Otbasy – shaǵyn memleket» degen sóz bar. Ár shańyraqtyń otaǵasy men otanasy ósirgen ul-qyz eseıip, jeke-jeke otaý tigip, áýlet bolǵany – shaǵyn memleket emes pe? Ol – urpaq sabaqtastyǵynyń altyn besigi. Qazirgi ýaqytta otbasy ınstıtýtyn damytý máselesi memlekettik deńgeıge kóterilgeni – asa quptarlyq, qýanarlyq baǵdar. Bul oraıda otbasynan, bilim men tárbıe bastaýynan nár alǵan qarakózderimizdiń azamattyq qalyptasý ótkeli ispetti mekteptiń de atqarar mindeti, kóteretin júgi asa jaýapty. Otbasy men mektep yntymaqtastyǵynyń osal býynǵa aınalǵany qoǵamdy alańdatyp otyrǵany – oryndy. Jas urpaqqa sapaly bilim men tárbıe berý isi – otbasy men mekteptiń qoǵam aldyndaǵy ortaq mindeti. Basqasyn aıtpaǵanda, óte názik sezimtaldyqty, bıik adamgershilikti, joǵary bilimdilikti qajet etetin jasóspirim qyzdar men uldar tárbıesiniń jaýaptylyǵyn kóterý – eń áýeli otbasynyń, odan keıin mektep muǵaliminiń birlese otyryp atqaratyn kıeli paryzy. Mundaı yntymaqtastyq jıi estilip qalatyn ata-ananyń mektepke, mekteptiń ata-anaǵa kóńili tolmaıtyn ártúrli áńgimeniń de jolyn kese alady.
Jánibek Káribjanov:
– Bala tárbıesindegi basty tulǵa – ata-ana. Sondyqtan bala sanasyna adaldyq, meıirimdilik, qaıyrymdylyq, ınabattylyq, ádeptilik jáne eli men jerin súıý sekildi jaqsy qasıetterdi sińirý – áke-shesheden qalyptasady. О́ıtkeni bala kórgenin isteıdi. Ata-ana uly men qyzyna eshteńe aıtpasa da, minezi, sózi, qala berdi, júris-turysy qandaı, sonyń bárin sińirip alady. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» degen naqyl sodan shyqqan sekildi. Qazir bizdiń jasymyzdaǵylardy bala tárbıesi qatty tolǵandyrady. О́z balalarymyz eseıip ketkenimen nemerelerimizdiń keleshegine alańdaımyz. Búginde balaǵa ata-anadan bólek, oǵan ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamy, bilim alatyn mektebi, aralasatyn ortasy da áser etedi. Odan keıin smartfonnyń da yqpaly kúshti. Qysqasy, qazir balanyń tárbıesine, onyń azamat bolyp qalyptasýyna áser tıetin jaqsy da, jaǵymsyz da dúnıe kóp. Degenmen, ata-ana bala tárbıesine basty jaýapty. Eger ol kishkentaı kúninen balasyna obal-saýapty, adaldyqty, tazalyqty, «úlkenge – qurmet, kishige – izet» kórsetý sekildi qasıetti uǵyndyryp ósirse, ol bala jaqsy adam bolyp qalyptasady. Qansha degenmen, bala eseıip ketse de, onyń ata-anadan alǵan tárbıesindegi qateligin qoǵamdyq tárbıede túzetý qıyn. Sondyqtan bala tárbıesiniń negizi ata-anadan qalyptasady. Arqaly aqyn Ǵafý Qaıyrbekov «Ana týraly jyr» atty óleńinde «Eseıip ketsem de, men saǵan sábımin» degen joldar bar. Kez kelgen bala erjetip, qansha jasqa tolsa da, ata-anasyna sábı kórinedi. Bul – óte tereń oı. Shyn máninde, adam qansha jasqa tolsa da, áý bastan áke-sheshesinen alǵan tárbıeden, ónegeden alysqa uzamaıdy. Osy tárbıe adamnyń minez-qulqyn qalyptastyryp qana qoımaı, ol atqarǵan kez kelgen istiń negizi bolady.
Shalataı Myrzahmetov:
– Barlyq ata-ana ul-qyzynyń aqyldy, ójet, parasatty bolyp ósýin qalaıdy. Qazaqta «bireýdiń ala jibin attama», «uıat, obal bolady» degen taǵylymdy sózder bar. Osy uǵymdardy balaǵa jasynan sińirý kerek. Sonda jas urpaqtyń boıyna qazaqy rýh sińip ósedi. Áli esimde, jasym 13-ke tolyp, birinshi músheldi eńsergenimde, ákem janyna otyrǵyzyp: «Balam, sen endi er jettiń, on úsh jas otaý ıesi» dep jaılap, aptasyna nemese eki aptada bir ret qulaǵyma tárbıelik sózdi quıa bastady. Suraq qoıyp, oı-órisimdi damytýǵa yqpal etti. Sonda ákem aıtatyn: «Balam, jaman adam bolmaıdy, óse kele tárbıesine baılanysty jaman atanady. Erteń óskende qyzmetiń kóterilip, basshylyq qyzmetke kelip jatsań, qaramaǵyńdaǵy adamdarǵa qamqor bol. Olardyń da bala-shaǵasy bar, solardy oıla» deıtin. Muny aıtyp otyrǵan sebebim, árbir ata-ana osylaı ul-qyzymen ashyq sóılesip, tárbıelese, bul erteń olardyń ómirlik ustanymy, kredosy bolady. Joǵary oqý ornyn bitirgennen keıin joldamamen Aqtóbe oblysy Baıǵanın aýdanynda jańadan qurylǵan Abaı keńsharyna bardym. Qurylys sheberi bolyp qyzmetke aralastym. 3-4 aıdan keıin dırektor meni sharaýashylyq qurylysynyń jetekshisi etip taǵaıyndady. Qurylysta basshylyq qyzmette 13 jyl, aýdandyq atqarý komıtetinde 11 jyl istedim. 24 jyl aýdanda basshylyq qyzmet istep júrgende birde-bir adamdy jumystan shyǵarmaýǵa tyrystym. Ásirese qurylysta ashýǵa minip, keıde bir jumysshylardy salǵyrttyǵy úshin jumystan bosatyńdar dep tapsyrma bergende de, túnimen oılanyp, onyń da bala-shaǵasy bar ǵoı dep raıymnan qaıtyp, tańerteń shalǵaıdaǵy basqa qurylys nysanyna jiberetinmin. Bir sózben aıtqanda, ata-ananyń bala tárbıesindegi róli óte joǵary.
– Al ulttyq tárbıeniń bala tárbıesindegi orny týraly ne aıtasyzdar?
Saırash Ábishqyzy:
– Ulttyq tárbıe degen – balamen qazaqsha sóılesý ǵana emes. Ata-analar qazaqtyń tili arqyly onyń diline tereńdeýi qajet. Sonda muhıttyń tereńinen marjan súzgendeı ult boıyndaǵy asyl qazynalar aqtaryla beredi. Qazaqsha sóıleýmen qatar, qazaqsha oılaý kerek, qazaqsha ómir súrý kerek. Babamyzdyń baı dástúri – báıterektiń tamyryndaı. Biz búgingi adaldyq pen eńbekke baǵyttalǵan memlekettik saıasat dástúrimizdi de retteıdi dep senemiz.
Ádil Ahmetov:
– Otyz jyl Sıngapýr úkimetin basqarǵan Lı Kýan Iý deıtin tulǵanyń sózi bar. Ol «memlekettiń ulylyǵyn tek jer kólemi aıqyndaı almaıdy. Ulylyqty judyryqtaı jumylǵan halyqtyń jigeri men birligi, tabandylyǵy men tártibi jáne sol memleketti qutty mekenge aınaldyrǵan ultjandy kóshbasshylardyń sapasy somdaıdy» deıdi. Tereńirek úńilgende, tek kóshbasshyǵa qatysty aıtpaıdy. Qaı halyqtyń ishinde zııaly qaýym kóbirek bolsa, sol memlekettiń keleshegi zor. Zııaly qaýymnyń sapasyna baılanysty. Máselen, kórshi ózbek aǵaıyndarda aqsaqaldyq ınstıtýt jaqsy damyǵan. Aýyldyq jerlerde tentekterdi aqsaqaldar tyıyp ustaıdy. Sol sııaqty, ulttyq dástúr saqtalsa, bári túgendeledi.
Shalataı Myrzahmetov:
– Jalpy, ár etnos ókili óziniń ultyn joǵary sanaıdy. Shamasy ulttyq rýh pen sana sonymen de bıiktese kerek. Marqum ákem «О́ner aldy – qyzyl til» dep, sosyn Abaı atamyzdyń «Adamnyń minezin túzeýge bolmaıdy degen kisiniń tilin keser edim» degen sózin jıi aıtatyn. Sodan keıin ákemniń «Qazaq – sózge toqtaǵan halyq. Biraýyz sózben-aq eldiń, jerdiń taǵdyryn sheshken» degen sózderi de esimde qaldy. «Sondyqtan, balam, sóılegende abaıla. О́ıtkeni aıtylǵan sóz – atylǵan oq. Sóz aıtylǵansha sen onyń egesisiń, aıtylǵan soń egesi bolmaısyń. Ol sóz endi elge taraıdy. Sondyqtan qaı kezde de ózińniń qazaq ekenińdi umytpasań, ózińniń sózińe ege bola bil» deýshi edi. Sondyqtan balaǵa tárbıe bergen kezde sen uly halyqtyń ulanysyń, ýájge turǵan ulttyń balasysyń dep qulaǵyna quıý kerek. Men joǵary qyzmetterde júrgenimde mektep jasynan bastap balalarǵa negizgi pánderge qazaq halqynyń qasıetin, jaqsy minezin úıretetin oı, derek engizý qajettigin kótergenmin. Bul áli de kókeıkesti. Namysqoılyq, sózge turý, sheshendik, qonaqjaılyq, dosqa adaldyq bastaýysh synyptan oqýshylarǵa oqýmen de, tárbıemen de sińse deımiz. Osy iste ata-ananyń, qoǵamnyń jaýapkershiligi aıryqsha.
О́mirzaq Ozǵanbaı:
– Ulttyq tárbıeniń ereksheligi degende, oqyrmanǵa oı salatyn myna ǵıbratty áńgimeni aıtsam deımin. Bir jas jigit áljýaz, jasy jetip qartaıǵan, óńinen ári taıǵan anasyn ertip meıramhanaǵa kelipti. Kóńili qalaǵan ártúrli as mázirine tapsyrys beredi. Aldaryna dám kelip, tamaqtanyp jatqan kezde kári ananyń qoly qaltyryp, qasyǵyndaǵy taǵamdy kóılegine tógip alady. Ony baıqap otyrǵan kópshilik «osyndaı qartaıǵan adamdy meıramhanaǵa ákele me eken?» degendeı jaqtyrmaǵan keıip te tanytady. Biraq balasy suq kózderdi elemesten dereý anasynyń ústin tazartyp, qısaıyp ketken kózáınegin túzep, qobyrap ketken shashyn tártipke keltirip, tamaqtandyrýdy jalǵastyrady. Ábden aýqattanyp alǵannan keıin anasyn jetektep ketip bara jatqanda, kóp ishinen bir salıqaly azamat: «Inim ne tastap kettiń?», deıdi. Jas jigit: «Esh nárse umytpadym», dep jaýap qatady. Sonda beıtanys kisi: «Joq, inim, sen qaldyrǵan zattyń salmaǵy qorǵasyndaı aýyr. Baladan qaıyrym kútip, úmit oty sóne bastaǵan ata-ana júregine jylý berdiń, meıirimi azaıǵan urpaqtyń sanasyna ımandylyq pen ınabattylyq nuryn quıdyń», degen eken.
Saıran Buqanov:
– Negizi, o basta adam balasy shyr etip dúnıege esigin ashqanda, meıli ol nemis, orys nemese qazaq bolsyn, kóz álpeti men túr-túsi ózgeshe bolǵanymen, aqyl-esi men qarym-qabileti, múmkindigi jaǵynan birdeı bolyp jaratylady. Ras, eńbekke beıimdilik, sharýaǵa eptilik, kásibı sheberlik sııaqty qasıetter belgili bir dárejede qanmen keletinin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Biraq ómirge kelgen sábıdiń eńbekqor ıa janaıar jalqaý bolyp qalyptasýy, eń aldymen, ósken ortasyna, qoǵamǵa, úıdegi tárbıege, áke men anaǵa baılanysty. «Áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher» degen sóz osyndaı ómir tájirıbesinen alynǵan. Balany tárbıeleý – ol oǵan aqyl aıtý emes. Qazir kóbimiz osy ekeýin shatastyryp alyp júrmiz. Balaǵa kóp aqyl aıtýdyń qajeti joq. О́ziń durys júrip, izdenip, adal eńbek etseń, shaǵyn ǵana otbasyńnyń sharýashylyǵyna myǵym bola bilseń, qasyńdaǵy bala kórgenin isteıdi. Erteń ol da óziń sııaqty ár istiń ebin biletin eńbekqor, sharýaqor azamat bolyp ósedi. Sondyqtan tabys tabýdyń jalǵyz joly bar ekenin, ol zerdeli bilim men tabandy eńbek ekenin, osy ekeýin ushtastyra bilgen adam ıgi maqsattarǵa jetetinin bala bilip ósýi kerek.
Qazir elge, qoǵamǵa qarata aıtylǵan ádilettilik pen adaldyqtyń kilti – eńbek pen jaýapkershilikte dep sanaımyn.
Jánibek Káribjanov:
– Jalpy, ulttyq tárbıeniń mańyzdy túri – balany jasynan eńbekke baýlý. Buǵan mysaldy óz zamanymnan keltireıin. Bizdiń bala kúnimiz 50-jyldarǵa tap keldi. Soǵystan keıingi kezeń. El eńsesi endi kóterilip kele jatty. Aýylda turamyz. Atam óte eńbekqor edi. Qur qarap otyrmaıtyn. О́zimen meni de ertip júrip, eńbekke baýlydy. Jazda ekeýmiz shalǵymen shóp shabamyz. Atamnyń ózi maǵan yńǵaılap jeńil shalǵy jasap berdi. Qysqa otyn daıyndaımyz. Kún saıyn qudyqtan sý tasyp, baqsha sýaramyn. Aramshóp julamyn. Zamandastarymnyń kóbi osy mektepten ótti. Qarap otyrsańyz, osynyń bári – tárbıe. Árıne, aýyl balalary eńbekke bir taban jaqyn bolyp ósedi. Al qalada ósken órenderdi de eńbeksúıgishtikke tárbıeleýge bolady. Oǵan mysal kóp.
– Adaldyq, eńbeksúıgishtik, jasampazdyq jáne ysyrapshyldyqqa jol bermeý sekildi qasıetti jas urpaq boıyna qalaı sińiremiz?
Saıran Buqanov:
– Qazaqtyń úılený toıy, qudalyǵy, shildehanasy, tusaýkeseri, týǵan kúni bar – áıteýir toıy bitpeıdi. «Toıdan aıyrmasyn» degen halyqtyń jaqsy tilegin men de bir adamdaı túsinemin. Biraq toı kúndelikti sharýańa, sol sharýańdy rettep otyrǵan tártipke zııanyn tıgizbeýge tıis. Iаǵnı toı ótkizetin múmkindik bolý kerek. Sondyqtan toı degende árkimniń kórpesine qaraı kósilgeni abzal. О́zim sharýashylyq basqaryp júrgende talaı kórdim. Naýqannyń qyzyp turǵan shaǵynda «Bir-eki kúnge qalaǵa baryp kelý kerek edi. Qaınym 40-qa, jaqynym 70-ke tolyp jatyr» dep qıyla suranady. «Aınalaıyn-aý, kóziń kórip tur ǵoı, orylmaı jatqan egin anaý. Aýa-raıynyń túri mynaý. Bir-eki kúniń ne? Bizge ár saǵat qymbat qoı. Soǵan barmaı-aq, bylaı telefonmen quttyqtap, jaǵdaıyńdy túsindirýge bolmaı ma?» deseń, qyzmetkerim: «Uıat qoı, aǵa», deıdi. Sharýaǵa degen kózqarasynyń túri osy. Bir jyldary aýylda bir kisi qaryz surap keldi. «Balam áskerge ketetin edi, alys-jaqyn aǵaıyn, ózimniń, ulymnyń dostary bar – barlyǵynyń basyn qosyp, toı jasaǵym keledi. Nesıe alaıyn desem, ózimde de, áıelimde de kredıt bar. Bank bermeı jatyr», dep. «Endi jaǵdaıyńnyń túri mynaý. Balań áskerge ketip bara jatsa, úlken toı jasamaı-aq, bir tabaq et asyp, úlkenderdi úıge shaqyrmaısyń ba? Ulyń úlkenderdiń batasyn alady» desem, bul da «uıat qoı», deıdi. Etegimizden tartyp, ilgeri bastyrmaı turǵan da osy jalǵan uıat. Bir jaqynymyz shaqyrǵan toıymyzǵa kele almaı qalsa, ony jaýdan beter ǵyp alamyz. «Bar jıǵan-tergeniń toıǵa shashylsyn» degen maqal bar bizdiń halyqta. Qazir osy maqal eldiń basty uranyna aınaldy. Tirnektep jıǵan dúnıeni nege toıǵa ǵana shashý kerek? Ony jumsaıtyn basqa ıgilikter bar emes pe? Munyń artynda ne jatyr? Bálenshe bálenbaı qýanyshyna toı jasamady degen sózge qalamyz, kópten uıat bolady, elden qalmaý kerek. «Biz myna adamnan kembiz be?» degen jalǵan namys jatyr. «Biz pálensheden kembiz be?» degendegi baqtalastyq. «Pálenshe» qany bólek, dili basqa alystaǵy bóten bireý emes, kúnde kórip, aralasyp júrgen óz aýyldasy, óz kórshisi, óz jaqyny, óz aǵaıyny. Osylaısha, ózgemen emes, ózimizben ózimiz tartysyp, baqtalasyp, kúndesip kún keshý bar. Qazir bizge jat janynan túńiletindeı shynaıy ulttyq namys kerek. Sol ulttyq namysymyz usaqtalyp, otbasylyq, rýlyq namysqa aınalyp barady. «Ana rýdyń bir atasy kezinde jaýǵa jalǵyz shapqan keremet batyr bolypty, myna rýdyń bir atasy kıeli áýlıe eken...» dep, osyǵan taıly-taıaǵymyz qalmaı qarjy jınap, tas qoıyp, taı shaptyryp, toı jasaý jadaǵaı úrdis bolyp aldy. Biz nege bulaı bolyp kettik? О́ıtkeni bolmashy maqtanyshty ańsaımyz. Ol maqtanyshty qasymyzdan, óz aramyzdan taba almaǵan soń, sol baıaǵy úlkenderden estigen atalarymyz týraly ańyz-qııaldan aqıqat izdep, ony basymyzǵa tý ǵyp kóteremiz. Bul ultty alǵa bastyratyn, urpaqqa durys ónege bolatyn dúnıe emes. Artta qaýlap ósip kele jatqan óskeleń urpaqqa jaqsy ónege qaldyramyn desek, toıǵa shashatyn qarjyny balanyń durys bilim alýyna jumsaıyq. Ony zamanǵa qaýqar kórsete alatyndaı sapaly bilimmen qarýlandyryp, eńbekqor etip tárbıeleıik.
Saırash Ábishqyzy:
– Adamnyń boıynan únemi jaqsy qasıet tabyla bermeıdi ǵoı. Kisilik pen kisápirlik, irilik pen usaqtyq – ómir ózeginde almakezek aınalyp jatqan bolmys sıpattary. Keıde adamnyń dert-merezi qoǵamdyq deńgeıde de keń óris alyp ketetini – aqıqat. Keıingi dáýir dıdarynan ańǵaryp júrgen sondaı jaǵymsyzdaý isterdiń biri – ysyrapshyldyq. Álbette, onyń artynda maqtangershilik tur. Qazir óz rýyn sheginen tys áspettep, qaıbir atasyn ulttyq deńgeıge deıin kótergisi keletinderdiń qarasy kóbeıip jatyr. Qoldan tulǵa jasap, oǵan asta-tók as berý – tarıh aldyndaǵy ádepsizdik. Memleketimizdiń árbir azamaty qolyna baq-dáýlet bitse, onyń eń áýeli halyq ıgiligine jumsalýy keregin seziný qajet. Eldiń jyrtyǵyn jamaıtyn iske jumsalsa, ol – qaıyrly dáýlet. О́z basyna bereke bolyp qaıtyp oralady. Al bir kúndik maqtan men dý-dýman úshin aqshany sarp etý – baryp turǵan bilmestik.
О́mirzaq Ozǵanbaı:
– Atyraý qalasynda ótken Ulttyq quryltaı jıynynda jáne budan keıingi birneshe jıynda Memleket basshysy áleýmettik keselder – nashaqorlyqpen, lýdomanııamen, vandalızmmen, ysyrapshyldyqpen kúresý, turmystyq zorlyq-zombylyqqa jol bermeý sııaqty máselelerge erekshe ekpin túsirip, bulardy jańa Qazaqstannyń tárbıe jumysyndaǵy basty kemshilik ekenin ashyq aıtty. Qasıetti dinimizde de Prezıdent aıtqan ysyrapshyldyqqa jol bermeý jıi eske salynady. Onda asta-tók ishim-jem, baǵaly jáne jaǵaly kıimder, qymbat kólik tákapparlyqqa jáne ysyrapshyldyqqa jol ashady delinedi. Eýropa elderinde mıllıarderlerdiń kóshedegi qarapaıym halyqtan esh ereksheligi joq, kıgeni –djınsy shalbar, mingeni – shaǵyn lıtrajdy avtokólik, «baılyq murat emes, kedeılik uıat emes» degen qaǵıdatpen ómir súredi. Alla erekshe dáýlet berip seni synasa, onyń qadirin bilip qajetti mólsherde paıdalanyp, Jaratqan jolyna úles bólip, shúkirshilikti qanaǵat etip, jarly-jaqybaılardy umytpa dep jatady. Dáýlet bitken adamdarda sabyr, qanaǵat, shúkirshilik bolǵany abzal. Álemde jyl saıyn 2,2 mlrd tonna tamaq qoqysqa tógiledi. О́kinishke qaraı, Saıran myrza aıtqandaı, bizde de asta-tók toı jaı qýanyshta da, topyraqty ólim dastarqanynda jıi baıqalady. 2023 jyly Qazaqstanda 4 mıllıon tonnaǵa jýyq turmystyq qaldyqtar shyǵyp, onyń 24 paıyzy ǵana qaıta óńdelgen. 2021 jyly ekologııalyq kodeks kúshine endi. Bul baǵyttaǵy tárbıe jumysy ulanǵaıyr. Balabaqshada, mektepte, joǵarǵy oqý oryndarynda, qoǵamdyq oryndarda uqyptylyqqa, únemdilikke sanany daıyndaý qajet.
Memleket basshysynyń «Áke týraly oı-tolǵaý» atty kitabynan osy áńgimege arqaý bolyp otyrǵan ysyrapshyldyqqa qarsy bir mysal keltireıin. Kemel aǵamyzdy Joǵary Keńes jumysynan bosatyp, «Jalyn» jýrnalynda jarııalanǵan bolashaq romanynyń taraýyn, tutastaı nómirdi joıyp, qaǵazdyń shyǵyny úshin 1000 som tólettirip, otbasy qıyn ekonomıkalyq jaǵdaıda qalǵan kezde Qasym-Jomart Kemeluly 40 som stıpendııasymen MGIMO-ny úzdik – qyzyl dıplomǵa bitirip shyǵady. Bul qajyrly eńbek búgingi jastarǵa da ónege bolsa deımiz. Mańdaı terdiń óteýi sózsiz keledi.
Ádil Ahmetov:
– Qoǵamnyń barlyq salasyndaǵy adamdar adaldyqpen júrse, memleket te gúldenedi. Adal eńbek etken adam eshqashan tártip buzbaıdy. Zańǵa baǵynady. Al aramdyq júrgen jerde kúlli teris nárseler men jamandyqtar etek alady. Ysyrapshyldyq sodan shyǵady. Memleket damýyn jyldamdatatyn adaldyqtyń tamyry otbasyndaǵy tálim-tárbıemen tikeleı baılanysty. Balabaqsha, mektep, eseıgendegi ortasyna qatysty. Sol tárbıe men adaldyq – memlekettiń búgini men keleshegine qyzmet etýshi qubylys, tirek. El damý úshin búkil qoǵam adal bolý kerek. Qazir Prezıdentimiz bastaǵan bizdiń qoǵamnyń maqsaty – adaldyqqa jetý, aramdyqpen (jemqorlyq ta osynyń ishinde) kúres. Túptiń-túbinde bári otbasylyq tárbıedegi adaldyqtan órbıdi. Et jaqyndaryńa ǵana emes, syrt adamdarǵa da adaldyq tanytý shart. Sonda memleket te, qoǵam da qaryshtap damıdy.
Shalataı Myrzahmetov:
– Meniń túsinigimshe, árbir ult urpaǵynyń adal bop ósýin qalaıdy. Kishkentaı kezimizde aýyldyń qara shaldary: «Balam, bireýdiń ala jibin attama!» dep kóp aıtyp otyrýshy edi, jaryqtyqtar. Osy sóz qarap otyrsaq, adaldyqqa aparady eken. Iаǵnı bireýdiń zatyna, múlkine qol suqpa, kóz alartpa degen sóz ǵoı. Kezinde keńestik qoǵamda ómir súrdik. Keıin naryqtyq ekonomıka keldi. Álemdik qaýymdastyqtyń bir múshesi bolý úshin de osy qurylymǵa kóshtik. Bir kezderi men 8 jyldaı «Jibek joly» ámbebap taýar bırjasy dep atalatyn basqarmany basqardym. Sol kezde ózimizdiń tikeleı mindetimizden bólek bir-birin aldap soqqan qazaq kásipkerlerin jarastyryp, kelistirýmen ýaqytymyz ketetin. Oǵan dúnıetanym, kózqarasymyz ol kezde áli daıyn bolmaǵandyqtan, solaı bolǵan shyǵar dep oılaımyn. Sol ýaqytta Ulybrıtanııanyń áıgili Lıverpýl bırjasynda is-tájirıbe taǵylymdamasynan óttim. Olarda isker azamattardyń kodeksi 8 baptan turady. Sonyń ishinde eń birinshi bapta «Isker azamattar adal bolý kerek» dep jazylǵan. El alǵa basý úshin birinshi kezekte azamattar adal bolýy qajet. Bizdińshe, Memleket basshysynyń Quryltaıda qoǵamdy azdyratyn keselderden saqtandyrýy jáne osyny
tyıatyn zańdardy qabyldaýǵa muryndyq bolýy urpaq tárbıesine tikeleı qatysty. Adaldyqtyń, tálim-tárbıeniń eń jarqyn kórinisi qazaqtyń salt-dástúri men mádenıetinde, rýhynda tur. Sol úshin qazaqtyń danalyǵyn úıretetin mektep baǵdarlamasynda arnaıy sabaq bolýy kerek. О́ıtkeni jasynda tyńdaǵan dúnıeni bala eshqashan umytpaıdy. «Qanaǵat qaryn toıǵyzar, qanaǵatsyzdyq jalǵyz atyn soıǵyzar» degen biraýyz sózben babalarymyz ysyrapshyldyqtyń jaǵymsyz ekenin sıpattap berdi.
Jánibek Káribjanov:
– Adaldyq – adamnyń ar-uıaty, namysy. Adal azamattyń ary taza. Ondaı adamnyń týǵan-týysynyń, dostarynyń, tipti otbasynyń aldynda ary taza. Eshkimge de búgejektemeı týra qaraıdy. Marqum ákem «Adal adam azbaıdy» dep aıtýshy edi. Shynynda da, adal adamnyń aty aryp, tony tozǵanyn kórgen joqpyn. О́ıtkeni adal azamat qandaı qoǵamda ómir súrse de syıly. El onyń azamattyǵyn, adaldyǵyn, tazalyǵyn úlgi tutady. Qurmetteıdi. Prezıdentimiz júıeli aıtyp, iske asyryp kele jatqan adal azamat, adal eńbek, adal qoǵam qaǵıdaty el ishindegi jat qylyqtardy, masyldyq pen jónsizdikti meılinshe azaıtýǵa baǵyttalǵan. Árıne, osynyń bári urpaq tárbıesine sát saıyn jaýapty bolýdy talap etedi. Eń bastysy, qoǵam da osyny qalap otyr.
Dóńgelek ústeldi daıyndaǵandar –
Azamat Esenjol,
Jánibek Álıman,
«Egemen Qazaqstan»
