Moped máselesi ýaıymǵa aınaldy

Keshikken keshendi shara

Mopedter máselesine tómende keńirek toqtalamyz. Aldymen eldegi jalpy jol-kólik oqıǵalaryn sholyp shyqsaq. Jyl ótken saıyn Úkimet deńgeıinde, tıisti mınıstrlikterde joldaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrý maqsatynda keshendi sharalar qabyldanyp-aq jatyr. Alaıda Ishki ister mınıstrliginiń taldaýy kórset­kendeı, olar jetkiliksiz bolyp otyr.

Máselen, osy jyldyń ózinde 10 myńnan asa jol apaty tirkelip, onda 981 adam qaza taýyp, 12 myń­nan astam adam jaraqat alǵan. QR IIM áki­m­shilik polısııa komıtetiniń tór­aǵasy Qaısar Sultanbaevtan jol apaty men odan qaza taýyp, jaraqat alǵandar sanynyń kúrt ósýiniń sebebin suradyq.

– Ol aldymen jol-kólik oqı­ǵa­laryn esepke alý ólshem­deri­niń ózgerýine baılanysty. Bas pro­kýratýranyń jańa talaptaryna sáıkes barlyq jol apaty tirkeledi jáne jol apatynan keıin medısınalyq mekemelerge júgingen adamdar da densaýlyǵyna tıgen zııannyń bar-joǵyna qara­mas­tan esepke alynady. Buǵan deıin esepke, densaýlyǵyna zııan kel­geni medısınalyq rastalǵan jol apattary ǵana tirkeletin.

Sonymen qatar taldaý kór­set­ken­deı, jol júrisi qaýipsizdiginiń jaı-kúıine áser etetin birneshe faktor bar.

Birinshi – joldaǵy tár­tip­tiń tómendigin aıtý­ǵa bo­lady. Polısııa buzý­shy­­­lyqtardy anyqtaý bary­sy­na jarys ótkizbeıdi, biz tek jol qaýipsizdigine áser etetin buzý­shy­lyqtardyń jolyn kesemiz. Degen­men zań buzýshylyqtardyń jyl saıyn ósýi júrgizýshiler tártibiniń jaqsarmaǵanyn, tipti keıbireýleri jol erejelerin júıeli túrde óres­kel buzyp júrgenin kórsetedi.

Máselen, jyl basynan polısııa 6 mln-ǵa jýyq jol erejesin buzý­shylyqty anyqtady, onyń ishinde 238 myń jaıaý júrginshige aıyppul salyndy. 12 myńnan astam júrgizýshi mas kúıinde ustaldy. Qarsy jolaqqa shyǵýdyń 5 myń deregi anyqtaldy. Sotpen 14 myńǵa jýyq júrgizýshi kólik basqarý quqyǵynan aıyryldy. 12 myńnan astam quqyq buzýshy ákimshilik qamaýǵa alyndy, – deıdi komıtet tóraǵasy.

Júrgizýshi daıarlaý isi syn kótermeıdi

Mınıstrlik usynǵan aqpa­ratqa súıensek, jyl basynan beri mas júrgizýshilerdiń kinásinen 178 (+21%) jol apaty oryn alyp, onda 26 (-26%) adam qaza taýyp, 234 (+23%) adam jaraqat alǵan eken.

Bul rette avtomektepterdiń de berip jatqan biliminiń sapa­syzdyǵyn aıtpaı ketýge bolmas. О́ıtkeni alǵash kólik rýlin ustaǵan júrgizýshilerdiń de statıstıkasy syn kótermeıdi. Munyń ar jaǵynda onyń alǵan biliminiń jetkiliksizdigi menmundalaıdy. Sebebi avtomektepterge qoıy­la­tyn talaptardyń tómen bolýy jáne olardyń qyzmetine mem­lekettik baqylaýdyń bolmaýyna baılanysty júrgizýshilerdi daıarlaýdyń sapasy synnan kóz ashpaı tur.

– Júrgizýshilerdi shyn máninde oqytatyn jáne olarǵa jolda ózara syılastyq qaǵıdattaryn úıretetin jekelegen avtomektepter bar, biraq olardyń bolýy jáne áli de jumys isteýi tek basshylary men ujymnyń ynta-jigerine baılanysty. Memleket tarapynan avtomektepterdi ózin-ózi retteýge kóshirý úshin, zańnamany kezeń-kezeńimen álsiretý arqyly osy sala baqylaýdan shyǵyp qalǵanyn moıyn­daımyz. Búginde elde 747 oqý ortalyǵy júrgizýshi oqytyp otyr, – degen QR IIM ákimshilik polısııa komıtetiniń tóraǵasy Qaısar Sultanbaev 2018 jyldan bastap ­avtomektep ashý úshin lısenzııalar men ruqsattar qajet emes ekenin de aıtyp ótti.

Tipti 2020 jyly olardyń qyz­metine memlekettik baqylaý toqtatylǵan. Iаǵnı sapasyz daıyn­dyq úshin ákimshilik jaýapkershilik alynyp tastalǵan. Bul óz kezeginde oqý úderisiniń kóbinde qaǵaz júzinde ǵana «qanttaı» ekenin kórsetip otyr. Al kóptegen mekteptegi qajet­ti ma­terıaldyq bazanyń joq­tyǵy da óz aldyna bólek áńgi­me. Mine, osyndaı júıesizdiktiń sońy mopedter máselesine jetip, is na­syrǵa shaýyp bara jatqany jasy­ryn emes.

Sondaı-aq komıtet tóraǵasy JKO sanynyń artýyna áser etken ekinshi faktor retinde jol ınfraqurylymynyń jaǵdaıyn atady. О́ıtkeni onsyz jol qaýip­sizdigin qamtamasyz etý múmkin emes. Al taǵy bir faktor retinde alǵa ozyp otyrǵan erekshe másele – qala mańyndaǵy joldardy aıtýǵa bolady. Elimizdegi barlyq tranzıttik lek osy joldar arqyly ótedi eken. Olardyń úlesine jol apatynyń aýyr túrleri jáne adam shyǵynynyń 50%-y tıesili.

Sondaı-aq zańsyz jolaýshy tasymaldaýshylar men temir tulpar sanynyń úzdiksiz ósýi de jaǵdaıdy barǵan saıyn qıyndatyp otyr. Mınıstrliktiń málimetinshe, ótken jyldyń ózinde kólik sany 500 myń­ǵa artyp, qazir olardyń sany el kóleminde 5 mln 350 myńnan asyp otyr eken.

Jastardy jeliktirgen «júırikter»

Rasynda kólik quraldary sany­nyń kúrt ósýiniń jol qaýipsizdigine qatysty keıbir sheshimderdi qaıta qarap, qabyl­dan­ǵan sharalardy qataıtýdy talap etip otyrǵan shaqta «jy­­ǵyl­ǵanǵa judyryq» bolyp moped­ter máselesi qosyldy. Tipti keıingi jyldary elektrsamokattar men mo­pedter máselesi aıtarlyqtaı kúsheıe tústi jáne olardyń jol jaǵdaıyna tıgizetin keri áseri de artyp keledi.

Olardyń sany ortaq joldarda aıtarlyqtaı bilinip, ósý tendensııasy baıqalady. Kúndelikti jol boıynda kórip júrgenimizdeı moped ıeleriniń jol erejelerin saqtamaýy, kóbine olardy bil­meýine baılanysty, al onyń sońy apattarǵa ákelip soǵyp jatyr. Ara­syn­da adam shyǵyny da bar. Bala­sy­nyń kórseqyzarlyǵyna kónip, kó­ńilin jyqqysy kelmegen talaı ata-ananyń ajaly mopedten kel­gen balasyn joqtap, «botalap» qal­­ǵa­­nyn kórgende qosa egilgiń keledi.

Ishki ister mınıstrliginiń soń­ǵy aqparatyna súıensek, osy jyl­dyń jarty jylynda-aq elek­tr­­samo­kattyń qatysýymen 78 jol apaty tirkelgen, 2 adam qaza taýyp, 76 adam jaraqat alǵan. Elektrsamokat júr­gi­zýshileriniń 12 myńnan astam jol erejelerin buzýshylyǵy anyq­tal­ǵan. Byl­tyrǵy alty aılyqta 9 365 ereje buzý faktisi tirkelgen eken.

Al bıylǵy 6 aılyqta moped­ter­diń qatysýymen bolǵan jol apattarynyń kórsetkishi jaǵań­dy ustatady. 542 jol apaty tirkelip, saldarynan 27 adam qaza tapqan, 577 adam jaraqat alypty. Osy 577-niń ishinde múgedek bolyp qalǵandary da joq emes. Jyl basynan beri moped júrgizýshileriniń qatysýymen 31 myńnan astam quqyq buzýshylyq anyqtalypty. Al byltyr 25 030 oqıǵa oryn alǵan. Bul salystyrmaly sıfrlar tek qana memlekettik júıeni, quqyq qorǵaý organdaryn ǵana emes, tutas qoǵamdy alańdatýǵa tıis. Ishki ister mınıstrliginen bul keleńsizdikke qarsy qolǵa alynyp jatqan sharalar jóninde suradyq.

– О́tken jylǵy 30 tamyzda Máji­lis depýtattarymen bir­lesip ázirlengen zań jobasy qa­byl­dandy, onda «elektrsamo­kat» uǵymy, júrip-turý qaǵı­dalary, sondaı-aq olardyń júr­gi­zý­shileriniń quqyqtary men min­detteri bekitilgen.

Bul sharalar olardyń júrisin retteýge múmkindik berdi, al polısııa­da olarǵa áser etýdiń naqty tetikteri paıda boldy.

Sonymen qatar bul máseleni tek polısııanyń ádisterimen sheshý múm­kin emes. Bizde samokattar úshin qa­ýipsiz jol ınfraqurylymy joq ne­­mese ol endi ǵana quryla bastaǵa­­nyn atap ótkim keledi. Bizdiń derekterimiz boıynsha elimizde velojolaqtar men velo­joldardyń uzyndyǵy 586 km nemese Qazaqstandaǵy joldardyń 0,26%-yn ǵana quraıdy. Bul rette velojoldardyń basym kópshiligi Astana, Almaty jáne Aqmola obly­synyń Býrabaı kentinde ǵana.

Búkil el boıynsha velo­jol­dardyń jyldyq ósimi nebári 123 shaqyrymdy qurap otyr. Sondyq­tan zańdy kúsheıtýmen qatar ákim­dik­terdiń de ınfra­qurylymdy damytý boıynsha sharalar qolǵa alǵany qajet, – deıdi komıtet tóraǵasy Qaısar Ábilekuly.

Bul saladaǵy taǵy bir ózekti máse­leni aıtpaı ketýge bolmas. Búgin­de jurttyń yǵyryn shyǵaryp jiber­gen mopedter, mokıkter jáne ský­ter­lerdiń esebi júrgizilmeıdi eken, al buzýshylyqtar úshin júkteler jaýapkershilik mardymsyz. ÁQBtK-niń 620-baby boıynsha, aıyppul ­
3 AEK, ıaǵnı 11 myń teńge ǵana.

Endigi kezekti Májilis depýtat­tarynyń bastamasymen olardy mindetti memlekettik tirkeýge alyp, A1 sanatyndaǵy júrgizýshi kýáligin berýdi engizý usynylyp otyr. Búgin­de mokıkter men skýterler júri­sin zańnamalyq retteý jáne olar­dy tirkeý jónindegi usynystar Par­la­ment Senatynda qaralyp jatyr.

Eske sala ketsek, Májilistiń mamyr aıyndaǵy kezekti jalpy otyrysynda «Jol júrisi týraly» zańǵa jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske kólik quraldarynyń jekelegen túrleriniń júrýin uıym­das­tyrý jáne jol qaýipsizdigin sıfr­landyrý máseleleri boıynsha engi­zilgen zańnamalyq túzetýler ekin­shi oqylymda qabyldanǵan-dy. Máji­lis­tiń Ekonomıkalyq reforma jáne óńir­lik damý komıtetiniń hatshysy Eka­te­rına Smyshlıaevanyń baıandamasyna zer salsaq, mopedterdi tirkeýdiń jańa talaptary zańǵa qol qoıylǵan soń 6 aıdan keıin kúshine enedi. Bul ýaqyt mopedterdi «zańdastyrý» úshin beri­lip otyr.

Sonymen qatar moped júrgizý­shi­leri jol qozǵalysynyń tolyq­­­qandy qatysýshylarymen teńes­tirilý úshin Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeks­k­e­ tıisti ózgerister engizilmek. Moped­­­terdi basqarý úshin azamat­tar ýákiletti organda mindetti tirkeýden jáne jyl saıynǵy tehnıkalyq baıqaýdan ótedi. Oǵan qosa azamattyq-quqyqtyq jaýap­ker­shiligin mindetti saqtan­dyrýdy rásimdeýi qajet.

Bul rette moped júrgizýshileri de avtokólik júrgizýshileri sııaqty jaýapkershilikke tartylady. Buryn jol qozǵalysy erejelerin buzǵany úshin olar basqa jol qozǵalysyna qatysýshylar sııaqty ÁQBtK-niń 615-babyna sáıkes 2 AEK mólsherin­de aıyppulmen jazalanatyn. Endi ereje qabyldanǵannan keıin avto­kólik júrgizýshileri sekildi moped júrgizýshilerine de barlyq jaýap­kershilik júktelmek.

Mopedke minip alyp, qala kóshe­lerinde delebesi qozyp, jeli­gip júr­gen keı jastardyń kesiri mopedti taqymdap, kásippen aınalysyp júrgen jandarǵa da tıip jatyr. Bul bir qoǵam bolyp kúrmeýin sheshetin kúrdeli máselege aınalyp barady. Májilis qabyldap, Senattyń maquldaýyna usynylǵan zań jobasynda biraz ózgerister qamtylǵan. Bul zań da biraz keleńsizdikti retteý­ge tıis.