foto: zhalagash-zharshysy
Taıaýda lýdomanııa týraly qabyldanǵan zań oıynǵa táýeldilikpen kúresýdiń keshendi jospary bastalǵanyn kórsetedi. Degenmen zań talaptaryn kúsheıtýmen qatar, qumar oıyndarǵa qarsy qoǵamdyq ımmýnıtet qalyptastyrý mańyzdy. Almaty qalalyq Psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynyń dırektory Sapar Rahmensheev qumar oıyndarǵa beıimdilik qalaı beleń alatyny men táýeldilikti jeńýge kedergi keltiretin negizgi problemalardy atady.
– Qumar oıyndar óz damýynda úsh kezeńnen ótedi. Alǵashqy kezeń – kóp jaǵdaıda bireýdiń ıtermeleýi arqyly bolady. Mysaly, «birge oınaýǵa» kóndiretin qyzyqty qarsylastyń nemese seriktestiń paıda bolýy. Belgili bir oıynǵa áýestenip, adam qansha utylǵanyn baıqamaıdy, tek óziniń jeńisin kóredi. Bul oǵan qýanysh syılaıdy. Bul kezeńde oıynshy súıikti oıynynan ońaı shyǵa alady. Ekinshi kezeń – oıyn ýaqyty artady. Munyń sebepteri qıyn deńgeıler bolýy múmkin, oıynshy basqa eshqandaı joldy kórmeı, qumaryn tek oıynmen qandyrǵysy keledi. Adam eski dostarymen kezdesý, kınoǵa barý, jaıaý serýendeý sııaqty ómirdiń qýanyshynan birtindep bas tartady. Onyń ornyna ol ýaqytyn kompıýterde, oıyn avtomatynda nemese kazınoda ótkizedi. Úshinshi kezeń – oıyn ómirdiń mánine aınalady. Naýqas óziniń aýrýyn moıyndaı almaıdy, biraq kómeksiz emdelý múmkin emes. Sebebi oıyn onyń álemine enip ketken. Ol únemi ashýlanyp, depressııada júredi, óńi de qashyp ketedi. Barlyq derlik oıynshylar táýeldilikten aryla alatynyna senimdi. Degenmen qumar oıyndarǵa táýeldilikti jeńýdiń eń úlken qadamy osyndaı problema bar ekenin túsinýden bastalady. Eger júıke aýrýlary nemese depressııa paıda bolsa, ýaqtyly dárigermen keńesý kerek. Qumar oıynǵa táýeldilikti emdeý óte qıyn, óıtkeni onyń paıda bolýynyń basty sebebi bastyń tereńinde jatyr jáne fızıkalyq emes. Aýrýdy joıý úshin aldyn alý mańyzdy. Oıyn kezinde adamnyń mıynda esirtkige uqsas áreket bolady. Atap aıtqanda, lázzat gormony endorfın shyǵarylady. Aıyrmashylyq tek esirtki qabyldaý kezinde endorfın hımııalyq reaksııa arqyly shyǵarylady, al oıyn kezinde gormon óz erkimen shyǵarylady,– deıdi Sapar Rahmensheev.
Sarapshylar oıynǵa táýeldiliktiń psıhologııalyq sebepterin otbasyndaǵy laıyqsyz tárbıe, ata-ana men jaqyndarynyń oıyn oınaǵandaryna kýá bolý, jaǵymsyz orta, domıno, karta, monopolııa sekildi oıyndarǵa bala kezden qumar bolý, materıaldyq qundylyqtardy joǵary baǵalaý, baı týystary men tanystaryna degen qyzǵanysh, barlyq máseleni aqsha arqyly sheshýge bolady degen senim qalyptasýymen baılanystyrady. Dertten aıyǵý úshin kásibı kómekten bólek, jaqyn jandardyń qoldaýy asa mańyzdy.
Psıholog Dına Hasenova, oıynǵa táýeldilik kez kelgen adamnyń jeke ómiri men jumysyna, áleýmettik baılanystaryna teris áser etetin kúrdeli másele ekenin aıtady. Onyń aıtýynsha, tirnektep tapqanyn qumar oıynǵa qurban qylǵandardyń deni – jastar.
«Kompıýterdegi túrli vırtýaldy oıyndarǵa áýestik bala psıhologııasyn buzatynyn esten shyǵarmaǵan jón. Mundaı oıyndar bala sanasyn birte-birte shynaıy ómirden alshaqtatyp, jalǵan túsinikterge jeteleıdi. Eńbekke qulshyný, ortamen aralasý, sportpen shuǵyldaný, jaqyndaryna degen janashyrlyq sezimi odan ajyraı bastaıdy. Eń qaýiptisi oıyn barysyndaǵy tez qol jetkizgen vırtýaldy tabystar ońaı oljaǵa kenelýge degen qushtarlyǵyn oıatyp, bolashaqta lýdomanııaǵa alyp baratyn bástik oıyndarǵa jol ashýy múmkin. Mektep jasyndaǵy balalarynyń oıynqumarlyqqa salynǵanyn aıtyp, qanshama ata-ana aldymyzǵa keledi. Eń ókinishtisi, jyl ótken saıyn bul statıstıka jasaryp barady. Internettegi erkin kósilgen saıttar, jarnamasy jer jarǵan qumar oıyndar bir márte kezdeısoq kirgen balanyń ózin aqyryndap táýeldilikke tartady. Oǵan tótep berýdiń tóte joly – ata-ana tarapynan baqylaýdy kúsheıtý. Internet keńistigi qoqysqa toly. Qolyna ol qoqystyń bárine erkin jol ashatyn smartfon ustatqan ekensiz, oń solyn tanymaǵan, qalaı bursań solaı ıiletin balańyzdyń ár qadamyna jaýapty bolyńyz», deıdi maman.
Almaty qalasy boıynsha Ekonomıkalyq tergeý departamenti jyl saıyn «qumar oıyndarsyz qala» jáne «Stop-oıyn» aýqymdy jedel-aldyn alý is-sharasyn júzege asyryp keledi. Departament 2023 jyly zańsyz oıyn bıznesine qarsy is-qımyl jelisi boıynsha 14 qylmystyq isti tirkegen. Nátıjesinde, 4 oıyn zaly, 1 býkmekerlik keńse, 4 býkmekerlik kassa, 5 jasyryn kazıno, zańsyz oıyn termınaly bar
1 núkteniń joly kesilgen. 1500-den astam oıyn termınaly joıylǵan.
«Osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda zańsyz oıyn bıznesine qarsy kúres salasynda Departamentpen 5 sotqa deıingi tergeý tirkeldi. 4 onlaın-kazıno men bir zańsyz oıyn zalynyń qyzmeti toqtatyldy. «TıkTok», «Instagram» áleýmettik jelilerinde zańsyz qumar oıyndardy uıymdastyrýshylar jaýapqa tartyldy. Sondaı-aq zańsyz oıyn bıznesine qarsy is-qımyl jurtshylyqpen birlesken kúsh-jigermen, onyń ishinde aldyn alý is-sharalaryn júrgizý arqyly kórsetilýi qajet ekenin atap ótken jón. Kásipkerlerdi, qoǵamdyq jáne jastar uıymdarynyń ókilderin, blogerler men BAQ ókilderin bizdiń Departamentpen birlesip zańsyz oıyn bıznesimen kúreske qosylýǵa shaqyramyz. Búgingi tańda biz yntymaqtastyq úshin ashyqpyz jáne óz quzyretimizdiń sheginde kez kelgen dabylǵa jaýap berýge daıynbyz», deıdi Almaty qalasy boıynsha ekonomıkalyq tergep-tekserý departamenti tergeý basqarmasynyń basshysy Sáken Qondybaev.
Psıhologter, jaqyndarynyń boıynan osyndaı jańsaq istiń belgisin baıqaǵan azamattardy esh oılanbastan mamandar kómegine júginýge shaqyrady. Jaman ádetin óz erkimen tastap, oıyndy múldem qoıyp ketetinder de joq emes. Táýeldilik deńgeıine túsip ketkenderge keshendi kómek aýadaı qajet.
ALMATY
