Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Ol dúnıege kelgende Semeı oblysy Abyraly aýdany Qaınar orta mektebiniń 10-synybynda oqıtynmyn. Soǵys endi aıaqtalǵan ýaqyt. Ár otbasy bozdaqtarynan aıyrylyp, qaıǵy jutyp otyrǵan kez. Soltústik Koreıa men Amerıka arasynda soǵys júrip jatty. Keshe ǵana áke-aǵadan aıyrylǵan bizge de tyqyr taıady-aý dep qaýiptendik. О́ıtkeni keńes ókimeti Soltústik Koreıa soǵysyna kóbinese qazaq pen qyrǵyz jastaryn attandyrdy. Mine, sol sebepti soǵystyń toqtaýyn kúnde Alladan tileýshi edik. 1953 jyly 28 shildede radıodan ataqty dıktor Levıtan soǵystyń toqtaǵanyn habarlady. Dál sol kúni otbasymyzda sábı dúnıege kelip, máre-sáre boldyq. Men júgirip baryp, Álıman ájem men Álnásir aǵaıdan súıinshi suradym. Birinshisi – soǵystyń toqtaǵanyna, ekinshisi – náresteniń dúnıege kelýine. Súıinshime sábıdiń atyn Meırambek dep qoıýǵa ruqsat suradym. Ekeýi birden kelisti.
Meırambek úıge meıram ákelse de, elde úlken qýanysh bola qoıǵan joq. Onyń týǵanyna 10 kún bolǵanda ólkemizde sýtegi bombasy synalyp, birer kúnde Abyraly aýdany ortalyǵy – Qaınar halqyn Arqalyq-Taılaq degen jerge kóshirdi. Jylap-syqtaǵan jurtpen birge náreste Meırashym da kóshti. Sol synaqtyń áserin bilý úshin 42 adamdy ajal oǵyna qaldyrdy. Taǵdyrdyń jazýy shyǵar, sonyń saldarynan Meıram inimiz 4 jasynan túsiniksizdeý aýrýǵa ushyrady. Oqýyn oqı júrip jaz aıynda Semeı aýrýhanasynan shyqpady. Jeńgesi Kenjesh Sekenqyzy (marqum jubaıym) jumystan keıin aýrýhanaǵa Meırashqa kúnde baryp turdy. Keshikpeı bul aýrý basqa naýqasqa ulasty.
Bala Meırambek naýqaspen kúresip, qaırat tanytty. Erekshe jigerli, ómir súrýge qushtar qalpynda mektepti úzdik bitirdi. Qýanyshymyz qoınymyzǵa syımaı qýandyq. Meırash maǵan jáne anasy Názıpa jeńgeme (Álnásir aǵa baqıǵa ozǵan): «Qaraǵandy polıtehnıka ınstıtýtynyń kólik-jol fakýltetine túskim keledi», dedi. Men demalys alyp, Qaınardan Qarqaraly arqyly jolǵa shyqtyq. Jol-jónekeı «Qunanbaı» meshitine táý etip, qaınarlyq Beısen degen azamattyń úıine qondyq. Keıinnen Meırashqa «Qunanbaı atańnyń arýaǵy qoldady» deýshi edim. Qaraǵandyda mekteptes dosym Jókebaev Bahtııardyń úıine tústik.
О́ziniń jigeri men tabandylyǵy, ǵajap qabileti, bilimi arqyly eshkimniń kómeginsiz qalaǵan ınstıtýtyna túsip, jaqsy aıaqtap shyqty. Sol jyly taǵy da Degeleń synaǵynyń áseri bolar, denesi qatty da qaldy. Dıplomdy alysymen maǵan habarlasty. Men: «Tez Almatyǵa jet!» dedim. Ol kezde Qarjy mınıstrligine qyzmetke aýysqan edim.
Meırash Semeıdiń áýejaıynan bılet alyp, ushpaqshy bolady. Sol kúni qalyń qar jaýypty. «Jyǵylǵanǵa – judyryq» degendeı, ushaq ushpaı, áýejaıdyń zalynda túneıdi. Mádenıettiligi sonsha, skameıkaǵa aıaǵyndaǵy jańa qysqy etigin sheship jatypty. Oıanǵanda álgi etigi joq, urylar ornyna tápishke tastap ketipti. Ushaqqa deıin sonymen baryp, aýrýyn asqyndyryp alady. Kelisimen Týberkýlez ınstıtýtyna tekserýge apardym. Basshysy aıagózdik professor, kúlli qazaqqa syıly dáriger Aıken Terlikbaev birneshe tekserý qorytyndysynan keıin «naýqastyń ómirin saqtap qalý múmkindigi joq» degen sheshim aıtady. Muny Meırash kezdeısoq estip qoıypty. Ol maǵan: «Aǵa, bosqa áýre bolmańyz. Meniń ómirden úmitim joq. Taǵdyrdyń jazýy bolar. Sizge rahmet. Sóz baılasqan qalyńdyǵym Zarıanyń obalyna qalmaıyn dep, hat ta jazyp jiberdim», dedi. Men: «Meırash, sen ýaıymǵa berilmeıtin azamat ediń ǵoı. Dárigerler temirden shyqqan shımaı jazý boıynsha aıtyp otyr. Men olardyń shatpyraqtaryna senbeımin. О́kpe aýrýy emdeledi. Sen erte ýaıymdap otyrsyń. Saspa, kúıinbe, buryn qandaı sabyrly bolsań, sondaı sabyrly kúıińde júre ber. Jazylasyń. Úılenesiń. Kenjesh jeńgeń ekeýmiz toıyńdy jasaımyz. Kúsh-qýatyń boıyńda. Ýaıymdy qýyp jiber!» dedim. Ol: «Aǵa, rahmet. Meni jubatýyńyz ǵoı. Ana professor «saýyǵý joly joq» degendi tuspaldady», dedi. Men bas dárigerge qaıta baryp, Býrabaıǵa sanatorııge jiberý týraly keńestim. «Onda úmit bar ma?» dedim. Dáriger: «Ázirshe bolǵan emes. Biraq ol jer eki aıdan artyq emdemeıdi. Siz 5-6 aıǵa alsańyz, múmkin úmit bolar» degende, men qatty qýandym.
Bas dáriger úmit otyn jaqqandaı boldy. Meırashym jazylyp ketkendeı qýanyshpen úıge kele: «Meırash, súıinshi. Sen jazylasyń!» dedim. Bul – inim úshin de, ózim úshin de jigerlendirý edi. Meırash senerin de, senbesin de bilmeı, ún-tún joq otyra qaldy. Men: «Men Kókshetaý oblysy qarjy basqarmasy bastyǵynyń orynbasarymen sóılesip, seni Býrabaı sanatorııine 6 aıǵa jibersem, soǵan shydaısyń ba?» dedim. Meırash: «Aǵa, aman qalatyn úmit bolsa, bir jylǵa jiberseńiz de shydaımyn. Jazylýym múmkin be?» dep kúlimsiredi.
Kókshetaýdyń qarjy basqarmasy bastyǵynyń orynbasary jasy 50-den asqan Qaıyrjan Sábıtov degen ótkir, bilimdi, ójet azamat edi. Meniń ótinishime túsinistikpen qarap: «Bolat, balany tez ushaqqa otyrǵyzyp jiber. Qarsy alyp, ózim aparyp ornalastyramyn. О́te jaqsy em jasatamyn» dep qýantty. Men Meırashymdy ýaıymnan qutqardym. Aıtqanyndaı, birinshi Allanyń, ekinshi Qaıyrjan aǵanyń arqasynda Meırashym qulan taza jazyldy. Instıtýt dırektory, bilgir dáriger A.Terlikbaev keıin Meırambekti tekserýden ótkizip, úlken qýanyshqa bóledi. Ol: «Ǵajap! Mynadaı jaǵdaı bolǵan emes. Býrabaıǵa uzaq merzimge jiberse, aýrýdy jeńýge bolady eken» dep, shynaıy qýandy. Maǵan: «Taǵy bir 3 aıǵa jiberesiz be?» dedi. Taǵy da Qaıyrjan aǵanyń kómegimen 3 aı emdelip keldi. Mine, osylaısha Meırash bir ajaldan qaıyrymdy aǵalardyń arqasynda aman qalǵan edi. Bul ári qaraı ómirlik qýanyshqa jalǵasty.
Qalyńdyǵy Zarıaǵa quda túsýge bas quda retinde naǵashym Nurǵalı Faızýllındi, asa qurmetti aǵamyz Qabyken Qusaıynovty alyp baryp, myń jyldyq dástúrdi jalǵastyrdyq.
Birtindep tirshilik isine kóshtik. Meırashta áskerı bólimshege qyzmetke jibergen joldama bar eken. Men: «Inim, endi sen áskerı bólimshege ótinish jaz. Týbdıspanserdiń anyqtamasyn qosa jolda. Aýrýǵa baılanysty jumystan bosatýlaryn sura» dep, aqyl aıttym. Olardan «Qyzmetten bosatyldy, ári bir jylǵy eńbekaqysy 1200 rýbl tólenedi» degen hat keldi. Oılamaǵan jerden Meırashym jaqsy kıim-keshek, qalaǵan zattaryn (ishinde sırek kitaptar da bar) alyp, úlken qýanyshqa bólendi.
Bul jaǵdaı 1976-1977 jyldary bolǵan edi. 1977 jyly kúzge salym Kenjesh ekeýmiz Qaınarda dúrildetip úılený toıyn ótkizip qaıttyq. Názıpa jeńgemniń qýanyshy sheksiz boldy. Odan keıin Kólik mınıstrligine bas maman bolyp ornalasty. Meırashym tez arada biliminiń arqasynda qyzmette abyroıǵa bólendi. Az ýaqyt ishinde mınıstrliktiń bas basqarmasy bastyǵynyń orynbasarlyǵyna kóterildi. Sol kezdegi mınıstrdiń orynbasarlary maǵan: «Meırambek – óte saýatty, ádiletti, tabandy maman. Ol tek shyndyqtyń jolymen júredi. Biz ony qatty syılaımyz» deıtin.
Aldymen jataqhana, keıin 4 bólmeli úı máselesi de sheshildi. Almas, Muhtar, Anar atty tamasha balalar ómirge keldi. Olardyń tárbıesinde jeńgesi Kenjeshtiń de eńbegi zor. Meırash jeńgesin qurmettep, «Káke» dep ketti. Balalary joǵary dárejeli bilim aldy. Zarıa Almatynyń eń bedeldi mektebinde abyroıly ustaz boldy. Eleýli marapat ta aldy. Búginde qurmetti demalysta. Uldary adal eńbegimen isker azamattarǵa aınaldy.
Meırash keıingi on jylda taǵy da aýyra bastady. Eski aýrý jeńe berdi. Ol úmitsizdik bildirgen joq. Qaırat pen sabyrdyń arqasynda aýrýǵa qarsy tura bildi. Jetpistiń belesine kóterilgen shaǵynda baqıǵa ozdy.
Osy oqıǵany áńgimeleýdegi basty sebep – bizdiń týyp-ósken jerimizdegi talaı taǵdyrdy atom, sýtegi bombasy synaǵy qıǵanyn aıtý edi. Aýdan eshkimniń suraýynsyz tarqatyldy. Japonııada Hırosıma-Nagasakı qyrǵynynan keıin halyqqa keshendi qamqorlyq jasaldy. Áıteýir biz jaqsy adamdardyń arqasynda Meırambekke qol ushyn sozdyq. Ol 24 jasynda ómirmen qoshtasýy múmkin edi. Deıturǵanmen inimiz taǵdyrynyń aýyr kúnderinde de qaırat pen sabyrdy teń ustaı bildi. Alla taǵala em-domnyń, jaqsy peıildiń arqasynda onyń ǵumyryn 46 jylǵa uzartty. Jar súıip, bala-shaǵa órbitýine, qalaǵan qyzmetin jasap, abyroıǵa bólenýine múmkindik týǵyzdy. Osyǵan shúkir deımiz. Aıaýly perzentteri áke jolyn jalǵastyrady, armanyn oryndaıdy dep senemiz.
Bolatbek Násenov,
ólketanýshy-professor
