Álqıssa, Nura jáne Esil ózenderiniń alaptarynda ornalasqan ortaǵasyrlyq qalalardy zertteý HH ǵasyrdyń basynan qolǵa alyna bastaǵan. Sonyń nátıjesinde 1998 jyly arheolog Kemel Aqyshev Altyn Orda dáýirindegi qypshaq qalasynyń ornyn tapty. «Topografııalyq zertteý barysynda Bozoq qalashyǵyna Esilden sý tartylǵanyn ańǵardyq. Kanaldyń uzyndyǵy bes shaqyrymǵa jetedi, eni eki metrden asady. Qalashyqtyń qorǵanys júıesi de jetik bolǵan sekildi, syrtqa shyǵatyn jáne kórshi bólikterge baratyn esik orny bar. Bul jerdiń rýhanı, mádenı oryn bolǵany aıdan anyq», dep aıtqan bolatyn zamanynda arheologtiń ózi. Bul – kóshpelilerde qala mádenıeti bolmaǵan deıtin júıesiz tujyrymdarǵa qarsy dálel.
Qala týraly alǵashqy málimetter topograf, patsha áskeriniń ofıseri I.P. Shangınniń jazbalarynda kezdesedi. Ol bas shtabtyń tapsyrmasymen Arqa dalasynyń jer-sýyn zertteý jumystaryn júrgizgen. Sondaı-aq óz kúndeliginde Aqmoladan alys emes jerde eski qalanyń orny bar ekendigin jazǵan.
Dál sol orynda shamamen 700 jyl buryn ómir súrgen, «Injý» atanyp ketken áıeldiń súıegi tabylǵan. Onyń janynan temir qanjar, naıza sııaqty qarý-jaraqtary, oń qolynyń tusynan kúmis kese tabylǵan. Bul zattar onyń kezinde atqa minip jaýǵa shapqan erjúrek jaýynger bolǵanyn dáleldeıtinin ǵalymdar aıtyp júr.
Is-sharada alǵashqy bolyp quttyqtaý sózin sóılegen Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Mádenıet komıtetiniń tóraǵasy Kúmis Seıitova da kóne mádenıettiń kórkem úlgisin kórsetken Bozoqtyń ulttyq tanymdaǵy orny men qypshaq qyzdarynyń sán-saltanatyn aıryqsha atap ótti.
«Bizdiń basty qundylyǵymyz – babalardyń baı dástúri. Oǵan tereńdegen saıyn halqymyzdyń áıel zatyna asa qurmetpen qaraǵanyn baıqaımyz. Ásirese ony áshekeı buıymdarynyń kóz tartar ásemdigi aıtyp turady. Sholpy men shashbaý – qyz balanyń ar-uıatynyń bederli beınesi. Ony qaıtadan jalpyhalyqtyq qoldanysqa engizý – ult mádenıetiniń jańǵyrǵan kórinisi bolary anyq», dedi ol.
Osy oraıda qurmetti qonaqtardyń ishinde bolǵan folklortanýshy, mıfolog Zıra Naýryzbaevanyń atalǵan áshekeılerge qatysty pikirin usynǵymyz keledi: «Qazaq turmysynda kelinniń jaqyn qurbylary kúıeýiniń qaryndastary bolady. Bul baılanys úılený toıy ústinde-aq bastalyp ketedi. Betashar rásimi kezinde sálem salǵanda shashyndaǵy áshekeıler yńǵaısyz bolmaýy úshin qaıyn sińlileri jeńgesiniń shashbaýyn kóterip, demep turatyn bolǵan. Osydan el ishinde bireýdiń sózin sóılep jaqtassa, namysyn jyrtyssa «shashbaýyn kóterdi» degen tirkes qalyptasqan».
Al Parlament Senatynyń Áleýmettik-mádenı damý jáne ǵylym komıtetiniń múshesi Aıgúl Qapbarova kóne qalany qalypqa keltirýdiń urpaq sanasyna áseri týraly oı sabaqtady. «Qazaq halqynyń salt-dástúrleri óskeleń urpaqty tárbıeleýdiń negizine aınaldy, óıtkeni olarda ǵasyrlyq tájirıbe qalyptasqan. Myńjyldyq boıy bizge jetken qundylyqtardy qurmetteý jáne túsiný, sondaı-aq umytylǵan dástúrlerdi jańǵyrtý halqymyzdyń jalpy tarıhı kontekstegi rólin túsinýge múmkindik beredi», dedi.
Bozoq kýlti tek ǵalymdardyń ǵana emes,shyǵarmashylyq ókilderiniń de nazaryn aýdarǵan. Máselen, jazýshy Shárbaný Beısenova «Bozoq arýy» kitabyn shyǵarsa, kompozıtor jaýynger arýǵa arnalǵan mýzykalyq shyǵarma jazdy. Al qarymdy Qylqalam sheberi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri Kamıl Mýllashev atalǵan taqyrypta «Injý» atty kartınasyn jazyp shyqqan. Onyń bul týyndysy festıvaldyń basty nyshany boldy. «Kartınany salý barysynda qypshaq mádenıeti haqynda jazylǵan eńbekterdi qarastyrdym. Olardyń turmysy, kıim úlgisi men bet-álpetiniń beınesin basty nazarǵa aldym. Turaqty izdenis nátıjesinde osyndaı kartına dúnıege keldi. Bozoq arýynyń boıynan minezin, bekzattyǵyn kórsetkim keldi. Sonymen qatar orta ǵasyrdaǵy qypshaq qalasynyń ozyq mádenıetin kenep keńistiginde kórsetýge tyrystym», dedi avtor.
Quttyqtaý sózderden keıin kórme qonaqtary nazaryna ulttyq áshekeı buıymdarynan defıle usynyldy. Defıle barysynda moıyn-samaı áshekeıleri, syrǵalar, bilezikter men shashbaý, sholpy sekildi burym áshekeıleri kórsetildi.
