Batyrdyń óshpes erligi

1993 jyly mamyrda bozbala shuǵyl túrde áskerge shaqyrtý aldy. Otan al­dyn­daǵy azamattyq boryshyn Kúr­shim shekara jasaǵynda ótegen ol bala kúngi armanyna osylaı qol jetkizdi. Bir jyl ót­kende Tájikstanda TMD shekarasyn kúzetetin komanda iriktelip jatqanyn estigen Rad­jan tizimge óz erkimen jazyl­dy. Eshteńeden qaımyqqan joq. Kerisinshe, týǵan jerden jyraqta baǵyn bir synaǵysy kelgen Radjan «otty» núktege barýdy ózine mindet sanady.

Áskerı qaqtyǵys oryn ala qalsa, qalaı áreket etý kerek ekenin úıretken táji­rı­beli tálimger ofıserler: «Este saq­tańdar. Bul senderge Pıandj­daǵy shekarada qajet bo­lady», dep eskertken edi. Aýǵanstandaǵy soǵysta talaıdy kórgen tisqaqqan sarbazdar tájik jerinde de ahýal ońaı emes ekenin jaqsy biletin.

Úzdiksiz jattyǵý, júgirý, atys alańyn­daǵy sheberlik sy­naqtarynan keıin Rad­jannyń toby Dýshanbe áýejaıyna taban tiredi. Odan ári – shekara zastavasy ornalasqan Kalaı-Hýmb qystaǵy. Shyǵys Qazaqstan topyraǵynan shyq­qan jıyrma jastaǵy aýyl ba­lasy dál osy jerde shekara shebin qorǵaýǵa tıis.

Onyń ómiri áp-sátte ózgerip, jańa jaǵ­daıdaǵy qyzmet bas­taldy. «Qazbat» dep atalǵan qazaqstandyq bitimgerlerge óz­derine bekitilgen aýmaqty kúzetip, túr­li qaýip-qaterden qor­ǵaý tapsyryldy. Shekara syr­tyndaǵy aýǵan sodyrlaryn bylaı qoıǵanda, el ishindegi tájik klandary da bılikke talasyp, ózara qyryqpyshaq bolyp jatqan. Shekara boıynyń kez kelgen tusynda áskerı qaq­tyǵystar týyndap ketýi múmkin edi.

Onyń ústine Aýǵanstan men Tájikstan arasynda esirtki tasymaly kúsheıip, adam saýdasy da qyzǵan shaq. Kúnniń ystyǵy elý gradýstan asatyn aımaqta bizdiń sarbazdar kelisimshartta kórsetilgendeı úsh emes, alty aı boldy. Sondyqtan qaı-qaı­sysy da úıin qatty saǵyndy. Rad­jan anasyn kóp oıǵa alatyn. Ol ulynyń qaıda ekeninen beıhabar edi. Baratyn jeri týraly tek ápkesine ǵana aıtqan. «Únsiz ketkenim, sizdi sary ýaıym­ǵa salǵanym úshin keshir meni, anashym! – dep Radjan eń ja­qyn adamymen oısha sóı­lesetin. – Kóp uzamaı oralamyn. Shamaly qaldy...».

Sol qaterli kúni zastava ja­ýyngerleri Qazaqstanda óz­de­rin aýystyratyn rota da­­ıynda­lyp jatqanyn bil­di. Endeshe bu­lar­dyń úıge qaıtatyn kúni ja­qyn. Radjan men joldastarynyń kóńili kóterińki. Sarbazdar keshkilik úlken qazan­dy daıyndap, palaý basýǵa kelisken. Alaı­da olar­dyń aldynda úlken taǵdyr synaǵy kútip turǵan edi...

Sol kúni Hakım bandasy­nyń qarýlan­ǵan 200 jaýyngeri Vısharv shatqalyn­daǵy 5 jáne 6-shekara zastavalarynyń tú­ıisken aýmaǵyna basyp kirmek boldy. On júk kóligine mingen olar Kalaı-Hýmb aýdany­nyń ortalyǵy arqyly Horog baǵytyna qaraı júrdi. Bar maqsaty – Aýǵan­stanǵa jetý. Bizdiń jaýyngerler Kalaı-Hýmb qystaǵynan shyǵyp, olar­ǵa oqty qarsha boratty.

Shekaralyq komendatýra gar­nızony «Shaıqasqa!» degen buıryqpen óre kó­terildi. Komendant 5-shekara zastava­synyń jetekshisine sodyrlar kolonnasyn toqtatýdy tapsyrdy. Shekara zas­tavasy­nyń bastyǵy Bezveselnyh ko­lon­­nany toqtatyp, qarsy­las­tarmen kelissóz júrgizýge oryn­basary, leıtenant Vla­dımır Selıýkti jibergen edi. Alaıda olar ofıserdiń ózine tap berip, tutqynǵa aldy. Sóı­tip, sodyrlar kolonnanyń odan ári kedergisiz júrýin talap
etti.

Shekara zastavasynyń bas­tyǵy ofıserdi qutqaryp, qys­taqtaǵy beıbit halyqtyń ómirine qater tónbes úshin so­dyrlardyń talabyna keli­sip, kolonnanyń júrýine ruq­sat berdi. Biraq leıtenantty bosatqannan keıin de komendant tapsyrmasyn oryndaýdy jalǵastyrdy. Sodyrlardyń izi­ne leıtenant Selıýk basta­ǵan shekarashylar toby tústi. Alageýim shaq jaǵdaıdy kúrde­lendirgenine qaramastan, shekara saqshylary eki topqa bó­linip shaıqasqa daıyndyqty bastap ketti. Selıýk pen Dmıt­rıshenniń basqarýyndaǵy bó­lim týra joldyń ústinde, al teń jartysy aǵa leıtenanttar Fedorov jáne Nejdanovtyń jetekshiligimen joǵary jaqqa, jaqyn mańdaǵy shoqyǵa shyǵýǵa talpyndy. Alaıda olar bul sho­qyda Djýma bandıtiniń pozısııasy baryn bilgen joq.

Kishi serjant Radjan Batyr­hanov tó­mengi jaqta be­ton jol qorshaýy tasasynda qarsy tarapqa qaraı oq atyp turǵan. Ol qaraqshylar to­by­nyń jotany tasalaı kelip biz­diń shekarashylardyń aldyn ora­ǵytyp, tý syrtynan sha­býyldaǵy­sy keletinin baı­qap qaldy. Dereý avtomat­pen oq jaý­dyryp, 5 sodyr­dy jaıratyp saldy. Batyr­hanov qaraqshy­lar tobyn baı­qamaǵanda munyń sońy nemen aıaqtalaryn kim bilsin?

Ol óziniń turǵan jeri qan­sha qaýipti bolsa da artqa she­gingen joq. Batyrhanov­tyń ornalasqan jerin baıqaǵan sodyrlar da oqty qarsha boratty. Radjan artqy ja­ǵynda aǵyp jatqan ózenge qaraı tómenge túsip, ózin aman alyp qalýǵa da múm­kin­digi bar-tyn. Biraq olaı istegen joq. Batyrlyq úlgisin kórsetip, sheginýden bas tartqan kishi serjant sol jerde aıaǵynan jaralandy. Leıtenant Vladımır Selıýk Batyrhanovqa jetip, oq pen ot qursaýynan alyp shyqty. О́kinishke qaraı, keıipkerimiz aıaqtan tıgen oqtyń saldary­nan kóp qan joǵaltyp, sol kúni esin jımaǵan kúıi kóz jumdy.

Radjan Batyrhanov erlik jasady. Ol jol­dastarynyń ómi­rine qaýip tó­nip tur­ǵanyn bilip, qaraqshylardyń naza­­ryn ózine aýdartyp, jaýynger­lik min­det­ke adaldyq tanytty. Shekarashy ózge árip­testeri­niń amandyǵy úshin óz ómirin qurban etti.

Kýágerlerdiń sózinshe, bul shaıqastyń sátti aıaqtalýyna kishi serjant Batyr­hanovtyń jaý tobyna tutqıyldan oq jaý­dyrýy sebep bolǵan. Ol bolmasa, shekarashylardyń je­ńiske jetýi neǵaıbil. Leı­tenant Selıýktiń toby qa­raq­­shylardyń qos qaptaldan ja­sa­ǵan shabýylyna toıta­rys bere almas edi. 20-25 mınýttan keıin jetken rezervtiń ózi tuzaqqa túspesine eshkim kepildik bere almaıdy.

Radjan áskerı tapsyrma­ny oryndaý jolynda aıanyp qal­ǵan joq. Komendatýra rezer­viniń qozǵalysy men ońtaıly oryn tabýyna jol ashty. Al bul Hakım sodyrlarynyń áre­ketine núkte qoıyp, Vısharv shatqalyn aman alyp qaldy. 

Shekarashy kishi serjant R.Batyrhanov Prezıdent Jarlyǵymen TMD-nyń ishki shekarasyn qorǵaýdaǵy batyl­dy­ǵy men erligi úshin II dáre­je­li «Aıbyn» ordenimen marapattaldy. Shyǵys Qazaq­stan oblysynyń Katonqaraǵaı aýyldyq klýbynda bul orden batyrdyń anasyna tabystaldy. Tek Radjannyń onymen amandyqta qaýysha almaǵany ókinishti...

Osy shaıqas nátıjesinde Hakım qaraq­shylarynyń toby talqandalyp, 32-si qaza tap­ty. 1-eýi tutqyndalyp, 50-ge jýy­­ǵy jaralandy. Tájikstan Qorǵanys mınıstrliginiń áske­rı qyzmetshiler quramynan 1994 jyly shildeniń sońyn­da qaraqshylar qolyna túsken ­12 tutqyn (olardyń qataryn­da motoatqyshtar batalony shta­bynyń bastyǵy, podpolkovnık Krpıhýn da bar) bosatyldy. О́kinishke qaraı, kinásiz tórt júrgizýshi men qystaqtyń eki turǵyny qurban boldy.

Kishi serjant Radjan Batyr­hanovtyń erligi el jadyn­da. Batyr-shekarashy tur­ǵan, bilim alǵan aýyldaǵy jal­py bilim beretin mektep, Katon­qaraǵaıdaǵy kóshe jáne Shy­ǵys Qazaqstan oblysyndaǵy shekara jasaǵy búginde onyń esimimen atalady.