Ádiletsizdik qoǵamǵa dendeı enip, tereńdeı berse zor daǵdarystar oryn alýy ábden yqtımal. Sondyqtan ádiletsiz qubylystardy, ahýaldy erekshe nazarda ustaý kerek. Ádiletsizdik oryn alsa boldy, sol salada qoǵamdyq tepe-teńdik pen jarasymdylyq buzyla bastaıdy. Daǵdarystyq qubylystardyń tereńdeı berýiniń qaınar kózi, negizgi sebebi de osynda jatyr.
Jaratqan adamzatqa aqyl, parasat berip, ádiletsizdikke barmaýdy buıyrǵan. Olar – Abaı babamyz aıtqan Allany súıý, adamdy súıý, ádiletti súıý. Osyndaı damýdyń qaınar kózi bolatyn qundylyqtardy basshylyqqa alyp, ómir tájirıbesinde iske asyra almaǵan qoǵamdardyń teris joldardy tańdap, keri ketip jatqanyn álemdik saıası tarıh udaıy dáleldep, kórsetip keledi. Qandaı sosıýmda ádildik buzylady? Kemshilikterdi, qatelikterdi, qaıshylyqtardy jasyrǵan qoǵamda bastalady. Qoǵam, memleket jetken jetistikterin halqymen birge bilip, bóliskeni qatelik emes. Biraq bul – saıası ómirdiń bir jaǵy ǵana. Onyń ekinshi jaǵy – el óz damýy barysynda qandaı máselelerdi sheshe almady, qandaı kemshilikterge jol berip aldy degen másele. Tek pozıtıvterdi aıta berý jaqsylyqqa bastaı bermeıdi. Jańa, sapaly, ádiletti Qazaqstan quramyz desek, eldiń damýyna bóget bolyp otyrǵan ádiletsizdikti dóp tanyp, solardan qutylýdyń batyl da tıimdi joldaryn kórsetýge, aldyn alýǵa, qarastyrýǵa tıispiz.
Keıingi jyldary qoǵamdy osyndaı qubylystardan aryltý, Ádiletti Qazaqstan, ádiletti memleket qurýdyń taǵdyrly mindeti kún tártibine ashyq qoıylyp otyr. Bulaı etpeıinshe daǵdarystan shyǵý múmkin emes. Elimizge túbegeıli jańarý kerek.
Jańa Qazaqstan sheshetin ózekti mindetter aıqyn. Birinshi kezekte el ekonomıkasyn shıkizatqa táýeldilikten aryltyp, ártaraptandyrý saıasatyn batyl iske asyrý qajet. Elimizde óńdeý, tutynys, azyq-túlik taýarlaryn shyǵarmaıynsha, ekonomıka tyǵyryqtan shyǵa almaıdy. Túbegeıli jańa agrosaıasat negizinde halyqtyń 42 paıyzy ómir súrip jatqan aýyldy kórkeıtý tipten mańyzdy. Sapaly et, sút, maı, jún ónimderine álemdik naryq zárý bolyp otyrǵanda agroónerkásip kesheniniń áleýetin paıdalaný zor paıdaǵa keneltedi. Halyqqa jumys, elge azyq ákeledi.
Kelesi áleýmettik-saıası mindet – qalypty, sapaly kadr saıasaty. Bul oraıda jemqorlyqtan qutylý kerek. Resmı málimetterge sensek, 162 adam el baılyǵynyń 50 paıyzdan astamyna ıe bolyp aldy. Olardyń elden shetke shyǵarǵan baılyqtarynyń kólemi eń az sanaǵanda – 400 mlrd dollar. Keıbir sarapshylar tonalǵan baılyq 1 trln dollarǵa jetedi dep eseptep otyr. Munyń saldary eń aldymen halyqtyń narazylyǵyna alyp keldi. Sebebi agroónerkásip kesheni kúıredi, jeńil ónerkásiptiń tutynýshy zattar óndirý salasy qurdymǵa ketti. Tek tabıǵat resýrstary men kómirsýtekti shıkizat óndirý damytylyp, olıgopolııa men olıgarhtardy baıytýmen boldy. Sondyqtan kleptokratııa men olıgopolııany aýyzdyqtaý mańyzdy bola tústi.
Asa qaýiptisi – áleýmettik ádilettiliktiń óreskel buzylýy. Sondyqtan ádiletti Qazaqstan narratıviniń róli arta túsip otyr. Halyqqa ádiletti qoǵam aýadaı qajet. Ashyq aqparattyq zamanda el damyǵan memleketterdiń halyqtary zańǵa baǵynǵan, adam quqyqtary qorǵalatyn, eńbegine qaraı adal jalaqy ala alatyn qoǵamdarda ómir súrip jatqandyǵyn kórip otyr. Qazaqstan halqy da solardaı ómir súrýdi qalaıdy. Qoǵamda latentti, ashyq kórinbeıtin ishki narazylyq bar. Halyqtyń materıaldyq ál-aýqaty jaqsarmasa, áleýmettik narazylyq asqynyp ketýi yqtımal.
Sondyqtan áleýmettik ádilettiliktiń saltanat qurýynyń alǵashqy batyl qadamy retinde ofshorlyq aımaqtarǵa shyǵaryp áketilgen 400 mlrd dollar qarjy elge qaıtarylyp, halyq ıgiligine jumsalýy kerek. Jańa mektepter, aýrýhanalar, sport keshenderi, turǵyn úıler kóptep salynsa quba-qup. Osy sharýa 2-3 jylda ret-retimen iske asyrylsa, el halqynyń jańa Qazaqstan bıligine senimi qalpyna keleri daýsyz. Úkimettiń, Parlamenttiń halyqshyl bolǵany aýadaı qajet. Qoǵamǵa jetispeı turǵany – bılik pen halyqtyń birtutastyǵy. Sondyqtan Jańa Qazaqstan áleýmettik ádilettilik qaǵıdatyn iske asyrý jolynda jańa kadr saıasatyn batyl túrde júrgizýge mindetti. Árıne bul – qıyn mindet, biraq ony sheshpeıinshe ádilettik ornatý qıynǵa soǵyp, elimiz turaqty damý jolyna túse almaıdy.
Konstıtýsııada belgilengen strategııalyq mindet – «demokratııalyq, quqyqtyq, zaıyrly, áleýmettik memleket» ornatý. Al jańa Qazaqstannyń basty baǵyty osy konstıtýsııalyq maqsatty oryndaý sharalary bolmaq. Sonda ǵana halqymyzda áleýmettik optımızm oıanady. Ol bılikpen birlesip, naǵyz damyǵan, demokratııalyq, quqyqtyq qoǵam qurý isine qulshyna kirisetin bolady.
Aıtylǵan oılar belgili bolyp kóringenimen, áli de durys jolǵa qoıylmaı kele jatqan máseleler. Keıingi eki jylda ǵana osy mindetterdi sheshýdiń naqty saıası qadamdary jasala bastady. Máselelerdi erterek sheshýge úsh jyldaı merzimge sozylǵan bılik tranzıti bóget boldy. Qazirgi kezeńde elde naqty demokratııalyq evolıýsııany, ekonomıkalyq reformalar men áleýmettik jańarýdy iske asyrýǵa jol ashyq.
Jalǵan aqparat, ótirik maqtanysh, áleýmettik ádilettiliktiń bolmaýy qaýipti máselege alyp keldi. Tamyr-tanystyqqa negizdelgen bılik júıesinde batystyq oqýdan týyndaıtyn qyzmettik modelderdi qoldaný tipten múmkin emes edi. Basqarýshy elıta músheleri de halyqty, jer qoınaýlaryn tonaýǵa kiristi. Halyq ekonomıkadan, qazba baılyqtarynan shettetildi. El halqynyń 70%-y qaryzǵa belshesinen batty. Agrarlyq sektordyń kúıreýi kesirinen myńdaǵan aýyldar ydyrap, qalalar jumyssyz halyqqa toldy. Kesirinen qarapaıym halyqtyń lıýmpendený úderisi kúsheıip ketýi sııaqty aýyr qubylystary, baǵanyń ósýi, ınflıasııanyń kúsheıýi halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń nasharlaı berýinen kórinis tapty. Eldegi ekonomıkalyq ahýaldyń shyndyǵy osyndaı. Osy kúrmeýi qıyn kúrdeli máselelerdi birtindep sheshpeıinshe, ádiletti Qazaqstandy, Konstıtýsııada belgilengen qoǵamdy qurý múmkin emes.
Qazaqstannyń damýyna tejegish bolǵan avtorıtarlyq bılik – saıası-ekonomıkalyq júıedegi qaýipti qubylys. Bul olıgopolııalyq toptyń el baılyǵyn tonaýmen, basqalardyń bıznesin tartyp alýmen aınalysýy, olardyń qunarly jer telimderin menshiktenip jatqanyn kórgen basqarýshy elıta músheleriniń de halyqtyń jer qoınaýlaryn tonaýynan kórinis berdi. Avtorıtarızm qubylysy qoǵamdyq qatynastardyń barlyq salasyna zalaldy yqpalyn júrgizdi. Saıası bılikte olıgarhııaǵa berilgen, oǵan qyzmet etýde aıtqanyn eki etpeıtin kadrlar irikteldi. Halyqshyl, memleketshil, ádilet pen zańdylyqty tý etetin kadrlar bılikten shettetildi. Vertıkaldy bılik júıesiniń kúsheıe berýi jaǵdaıynda zań bıligi men sot bıligi tolyqqandy qyzmet atqara almady. Demokratııalyq, quqyqtyq memleket ornyna avtorıtarlyq memleket ornady. Adam quqyqtary, sóz bostandyǵy eleýli túrde shekteldi. Áleýmettik salada áleýmettik ádilettilik qaǵıdattary óreskel burmalandy. Halyqtyń kedeılenýi, oqý-bilim, ǵylym júıeleriniń álemdik damýdan artta qalýy, densaýlyq salasyn qarjylandyrýdyń nasharlyǵy, jalaqynyń, zeınetaqynyń tómen deńgeıde bolýy – avtorıtarlyq kezeńniń naqty áleýmettik belgileri.
Bir sózben aıtqanda, ádiletsizdiktiń qaýpi jeterlik. Halyqtyń basym kópshiligi olardyń zııandy saldaryn qazir tereń túsindi. Qoǵamda jańarýǵa, tazarýǵa, ádilettilikke umtylýǵa serpilis oıandy. Halyq bolyp ádiletsizdikti saralap, taldap, olardan qutylýdyń tıimdi joldaryna batyl kirissek, bul qaýipten qutyla alamyz. Bul úshin birlik kerek, jalpymemlekettik, jalpyhalyqtyq sharalar qajet. Memleket basshysy Ulttyq quryltaıda atap aıtqandaı, «Ult jylnamasy eldi biriktiretin faktor bolýǵa tıis. О́tken zamandy orynsyz qazbalaý jaqsylyq ákelmeıdi, onyń paıdasynan góri, zııany kóp. «О́speıtin eldiń balasy ónbeıtin daýdy qýady» dep beker aıtpaǵan. О́tken is ótti, endi ony eshkim ózgerte almaıdy. Ýaqyt eń ádil tóreshi ekenin umytpaıyq. Bizge bitpeıtin daý-damaı emes, myzǵymas yntymaq pen birlik kerek. Qazirgi tarıhı kezeńde halqymyzdyń sózi de, isi de – bir bolýy qajet».
Saıyn BORBASOV,
saıası ǵylymdar doktory, professor
