«Jurtyma osy tartýym,
Bar mende berik ustanym:
Jyǵylmas jalǵyz bar týym,
Ol – meniń Qazaqstanym!», dep jyr jolyn túıindegen eken.
Oraldyq aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Tólegen Aıbergenov jáne halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń ıegeri Ǵaısa-Ǵalı Seıtaqtyń jańa kitaby «Jyǵylmas jalǵyz bar týym» dep atalady eken. Bul jınaqqa qalamgerdiń Otan, týǵan jer, tarıhı tulǵalar týraly óleńderi men dastandary arqaý bolǵan. Aıtar oıy tereń óleńdi árkim jazbaıdy. Ǵaısa-Ǵalı aqyn jýrnalıst retinde elimizdiń tarıhı jáne kórikti mekenderin aralap, júrgen jeriniń aıryqsha qasıetterine kóp mán beredi. Sapar barysynda kórgen-bilgenderin qoıyn dápterine túrtip ala júredi. Sol jerdiń arǵy-bergi shejiresine úńilip, aqyn kózimen zertteý jasaıdy. Sonyń negizinde birden bolmasa da, ýaqyt óte kele, pisip-jetilgen shaqta jyr týatyny sózsiz. Osy kitabynda Aqtóbe, Atyraý, Aqtaý, Qaraǵandy, Kókshetaý, О́skemen, Semeı, Aqjaıyq jáne Ońtústik óńirdiń ózindik erekshelikterin ańǵara bilgen aqyn osy aımaqtyń árqaısysyna jeke jyr arnap, oqyrmannyń jigerin janyp, namysyn qaıraıtyn kesekti sóz, utqyr oı aıta bilgen. Mysaly, О́skemenge arnalǵan jyrynda taý men tasty jaryp aǵyp, uly Ertiske kelip quıatyn Úlbi ózeniniń beınesin:
«Úlgerseń, shirkin, shattanyp kórer baq qandaı!
Úmittiń shoǵyn sóndirmeı Kún de batqandaı.
Úlbirep kelip, ǵashyq qyp ketken arýdaı,
Úlbi de mynaý jaırańdap aǵyp jatqandaı!» dep ádemi sýretteıdi.
«Abaı elinde» atty óleńinde uly aqynnyń qaǵıdattaryn este ustasaq, utarymyz kóp ekenin jazady.
«Qazaǵym – sol baıaǵy qazaǵym ba?
Kórdik pe bul ómirdiń bazaryn da.
Abaılap, ár qadamdy bir basaıyq,
Abaıdyń turǵandaımyz nazarynda», deıdi. Bul tusta eldik, memlekettik máselege óte muqııat qarap, ortaq sheshimdi shyǵararda ár qadamdy asa saqtyqpen jasaýymyz qajet ekenin eske salady.
Ońtústikke barǵan saparynan túıgen oıy «Qazyǵurttyń kemesi» atty óleńde kórinis tapqan.
«Qazaǵymnyń qabaǵyn oń kóremin,
Keleshekke bastaıdy-aý jol degeniń.
...Yrys-quty tıelip baı halqymnyń,
Toqtamaýyn tileımin sol kemeniń!» degen paıymmen aıaqtalady.
Aqynnyń kelesi bir óreli óleńi «Jaıyq qalashyǵy» dep atalady. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Murat Sydyqov bastaǵan ǵalymdardyń úzdiksiz izdenisteriniń nátıjesinde 2001 jyly Oral qalasynan 12 shaqyrymdaı jerden kóne qalashyqtyń orny tabyldy. Bul Jaıyq qalashyǵy XII-XIV ǵasyrlarǵa jatatyndyǵy dáleldengen. Oral qalasynyń bastaýynda Jaıyq qalashyǵy turǵanyn eskerte kele aqyn:
«Keń dalada qorǵan qansha tonaldy,
Qansha buıym birjolata joǵaldy.
...Bul qalashyq qorǵap máńgi turǵandaı,
Segiz ǵasyr tarıhy bar Oraldy», degen ór daýysty estımiz.
Qazaq tarıhy patsha zamanynda da, keńestik kezeńde de ádeıi burmalanǵany anyq. Bodandyq qursaýynan shyǵarmaýdy kózdegender ultymyzdyń qasıettisi men qadirlisin jadynan óshirý maqsatyn ustandy. Jer-sý ataýlary múldem ózgertildi. Aıtalyq, Jaıyq óńirindegi «Saýrkın ıar» degen jer ataýynyń túp negizi qazaqsha ekenin bireý bilse, bireý bilmes. Atalǵan oblystyń Terekti aýdanyndaǵy bıiktigi 40 metrlik, uzyndyǵy bir shaqyrymnan asatyn jardy «Saýrkın ıar» deıdi. Onyń negizgi qazaqsha ataýy Sáýir degen adamnyń esimine baılanysty «Sáýir jary» eken. Jer-sý ataýlaryn kartaǵa túsirýge kelgender qazaqshaǵa tilderi kelmeı, «Saýrkın ıar» dep jazyp jibergen. Bul týraly aqyn «Sáýir jary» atty óleń jazypty. Tabıǵaty sulý sol mekendi alǵash qonystanǵan Sáýir qarııa el-jurttyń qurmetine bólengen adam bolypty. Bul óleńniń sońǵy shýmaǵy:
«Belgili alda talaı jaýyn bary,
Zamannyń qulatpaǵaı daýyldary.
...Eskertkish tabıǵattyń ózi soqqan –
Máńgilik turǵaı endi Sáýir jary!» degen halyqtyń izgi tilegin jetkizip turǵandaı.
Qalamgerdiń jańa jyr kitabynan Taqsaı hanshaıymy jerlengen qorǵan kesheni, 300-den asa oba shoǵyrlanǵan «Segizsaı» qorǵandar kesheni týraly, sondaı-aq batyr Qunyskereıdiń úńgiri jóninde jazǵan jyrlaryn oqýǵa bolady. «Segizsaı» óleńinde aqyn:
«Bar shyǵar bul dalanyń myń jumbaǵy,
Syr búger Qumnyń tósi, Qyrdyń baǵy.
Aqqumnyń eteginde úsh júz oba –
Jatyr ma kóne qala turǵyndary?», dep syr shertedi.
Jınaqtyń ekinshi bólimi «Sher-shyndyq» dep atalady. Onda aqyn qoǵamda oryn alǵan ádiletsizdikti, jaǵympazdyqty syn sadaǵyna alǵan. Jeltoqsan men Jańaózen qasiretteri de aqyn jyryna arqaý boldy.
«Jahandaǵy qazaqtyń bar qaıǵysy
Jańaózenniń turǵandaı janarynda» degen kórikti oılary oqyrmandy tolǵandyratyny sózsiz. Osy maǵynadaǵy óleńderi:
«Elim dep shyrqala ma jańa bir án?
Bilmeımin, kimge senip barady ulan?
...Áıteýir týatyn bir keler Kúnniń
Boldy tek qan kórmesem qabaǵynan!» degen tilekpen támamdalady.
Kitaptyń «Erlerimen el myqty» degen úshinshi bólimi tarıhı tulǵalarǵa arnalǵan. Sonyń ishinde aqynnyń «Ábilqaıyr han», «Syrym bı» atty tarıhı dastandary bar.
Bul kitapty qolyna alǵan adam Ǵaısa-Ǵalı aqynnyń ár óleńinen ádemi oı ıirimderin, tyń teńeýlerdi oqyp, ana tilimizdiń rýhanı baılyǵyna qanyǵa túsedi dep paıymdaımyz.
Ersultan Bekturǵanov,
qoǵam qaıratkeri
ASTANA
