Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Osynaý 50 betke jýyq kólemdi, irgeli maqala keıingi jyldary tereńdetilip, aqynnyń basqa da taqyryptardy keń qamtyp tolǵaǵan týyndylaryna da tereń taldaýlar jasaǵan oı-tolǵamdarymen tolyqtyrylyp, 1978 jyly «Jazýshy» baspasynan «Jumbaq jan» degen atpen jeke zertteý eńbegi retinde jarııalandy. Bul kitap jaryq kóre salysymen ádebıet synshylarynyń nazaryna birden ilikti. Basym kópshiligi eńbekti abaıtanýǵa qosylǵan úlken úles, Abaı poezııasyn nasıhattap, onyń kórkemdik qundylyǵyn, Abaı shyǵarmalarynyń tarıhı, rýhanı ornyn tanytýdaǵy bıik beles boldy dep baǵalady. Ásirese abaıtanýshy ǵalymdar, ádebıetshiler tarapynan da jaqsy baǵasyn aldy.
Sol tusta óner adamdarynyń, ıaǵnı áıgili kúıshiler men arqaly aqyndardyń, sal-serilerdiń, tarıhı tulǵalardyń kórkem beınesin qazaq prozasynda sátti beınelep júrgen, óner taqyrybyndaǵy talantty týyndylarymen tanylyp úlgergen Táken Álimqulovtyń bul ádebı-zertteý eńbegi shyn máninde elýinshi jyldar ishinde dúnıege kelgen Abaı týraly kitaptardyń qatarynda shoqtyǵy bıik, jańa beles bolǵan jumys retinde ádil baǵasyn aldy. Búgin, mine, araǵa jetpis jyl salyp osynaý tarıhı mańyzy bar, kerek bolsa abaıtaný tarıhynda da óz ornyn oıyp alǵan irgeli zertteýdiń ózindik qundylyǵyna bir oralyp ótsek, artyq bolmaıdy.
1954 jyly Táken Álimqulov óz zertteýin, ıaǵnı maqalasynyń kiltin neden bastaǵan dep nazar salyp edik, birden baýrap alyp ketti. «Halyq tarıhynda máńgilik umytylmas uly ýaqıǵalardy bastasqan, búkil ult taǵdyryna ortaqtasqan adamdar, shynynda da, ólmek emes. Olar halyqtyń janyna, bolmysyna, tabıǵatyna sińip, óz ómiriniń jalǵasyn keleshek urpaqtan tabady, zaman ozǵan saıyn jańaryp, ulylyǵy óse, tereńdeı túskendeı bolady: ósken zaman tereńdegi qazynany tezirek tanıdy, tezirek arshyp alady. Jeke adamdardyń ulylyǵy zaman ulylyǵyna jarasa túsedi.
Osyndaı halyqtyń júreginde saqtalǵan uly adamdardyń biri Abaı edi. Ol óz halqynyń tarıhy Reseı tarıhymen ulasqan eń bir eleýli kezeńde týdy da, asqan kóregendik jasap, týǵan elin úmiti mol tyń baǵytqa qaraı meńzedi. О́z basy sonyń jolyn, tásilin, saıasat, ekonomıka, mádenıet jaǵynan kenje qalǵan sahara jaǵdaıynda, eń aldymen, ónerden izdedi. Bul salada «adasqannyń aldy jón, arty soqpaq» bolǵan shıyrǵa soqpaı, ombylaı tartyp senimdi tóte jolǵa shyqty».
Osynaý eki abzas sózdiń ózinen-aq Táken Álimqulovtyń Abaıdyń passıonarlyq, renessanstyq tulǵasynyń tarıhı mánin, onyń óner arqyly, ıaǵnı poezııa arqyly ultyn órkenıet jolyna bastap, tutas taǵdyryn halqynyń bolashaǵyna arnaǵanyn dóp basyp aıtyp otyr.
Zamanalar kóshinde Abaı tulǵasy bıikteı beredi, bıikteı beredi deıdi. Tap búgingi HHI ǵasyr shyndyǵyn boljap, bilip aıtyp otyrǵandaı. Ádiletti Qazaqstan búgin ulttyq ıdeologııalyq ustanymynyń, ulttyq qundylyqtarynyń eń basty ólshemi, basty baǵyty etip Abaı ilimin, Abaı taǵylymyn, Abaı murasyn tańdap aldy. Abaı danalyǵyn qazirgi urpaqtyń baǵa jetpes baılyǵyna balap otyrmyz. Bolashaqta da osylaı jalǵasa bereri aqıqat.
О́leńniń qadirin tereń sezetin, Abaıdyń árbir sózine qatysty túbine boılaı otyryp oı tarqatatyn, pikir túıetin sýretker qalamger, zerdeli synshy Táken áý degennen uly Abaı júreginiń túbinde nendeı syr, nendeı sher men muń jatyr, mine, osy máseleden bastaǵan...
«Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, uıqy sergek,
Ashýyń – ashyǵan ý, oıyń – kermek.
Muńdasarǵa kisi joq sózdi uǵarlyq,
Kim kóńildi kóterip, bolady ermek?»
degen aqyn júregine júginedi. Qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrynda taǵdyrdyń bar soqqysyna tótep berip, ómirdiń barlyq ashy-tushysyn qatar tatqan, zamannyń yrqyna kónbegen, bar aýyrtpalyǵyn arqalaǵan, dostan da, dushpannan da kóńili qalǵan qaıran aqynnyń endigi júgineri de jalǵyz júregi ekenin sezinesiń...
«Qarashada ómir tur,
Toqtatsań, toqsan kóner me?
Arttaǵy maıda kóńil júr,
Jalynsań, qaıtyp keler me?
Maıdaǵy jurttyń ishi qar,
Báısheshek qarǵa óner me?
Ishinde kimniń oty bar,
Qar jaýsa da, sóner me?»
deıdi aqyn muńaıǵan bir sátinde. О́mirdiń mánin, qunyn, basy men sońyn tereń pálsapalyq oılarmen astarlap, tabıǵat qubylystarymen qatar jarystyra, qabystyra beıneleıtin aqyndyq qoltańba Abaıdyń adam ómiri týraly barlyq óleńinde arqaýy úzilmeıdi.
Aqyn adam ómiriniń barlyq kezeńine óleń arnaǵan. Tańǵalasyń. Jáne sol sezimderiniń, jan tolqyndarynyń barlyǵyn júrek kózinen ótkizedi. Júrek qalaýyna salady.
Abaı nege jumbaq adam? Osyny oılaýǵa shaqyrady aqyn. Al endi Táken óziniń kitabynyń kirispesin, kiltin osynaý júrekten bastalatyn eki jol óleńine syıǵyzǵan. Osynaý asa qundy, qunarly zertteý eńbeginde araǵa jyldar salyp qaıta oralǵanda zertteýshiniń sóz oramdaryna, oılaý júıesine, ǵylymı tujyrymdaryna, tolǵamdaryna tańǵalmasqa áddińiz qalmaıdy.
Alǵashynda aqyndyqtan bastaǵan, eki óleń jınaǵyn shyǵarǵan Táken Abaı taqyrybyna kezdeısoq kelgen joq. Synshylyq jolynyń basynda da qazaqtyń eki uly aqyny týraly irgeli, súıekti eńbekteri turady. Biri – Abaı týraly bolsa, ekinshisi – kezinde ádebıet synynda qubylys bolǵan maqalasy, qazaqtyń arqaly aqyny Qasym Amanjolovtyń poezııasy týraly dúnıesi. Búginge deıin bul maqala da Amanjolov shyǵarmasyn tanýdaǵy úlken belestiń biri bolyp esepteledi.
Demek Táken poezııa janryndaǵy talantty týyndylardy taldaýǵa úlken daıyndyqpen keldi. «Jumbaq jan» zertteýiniń barlyq betiniń, tutas taraýlarynyń mazmuny Abaıdyń osynaý jumbaq syryn ashýǵa, zerdeleýge baǵyttaldy.
Tákenniń Abaı týraly túıip-túıip aıtatyn pikirleri de kesek-kesek. Bir tusta Táken: «Abaı syndy aıryqsha darynnyń, syrshyl, shynshyl sýretkerdiń qoǵam ataýlydan alatyn áseri, baǵdarlaıtyn baıqaýy, túıetin túıini, qazaqsha aıtqanda, jaqsyǵa janasýmen, jamannan jerýmen shektelmeıdi.
Áleýmettik kózqaras pen sýretkerlik shyndyqtyń arasyndaǵy qaıshylyq óz aldyna. Halqynyń ósip-órkendeýin, úlgili el bolýyn tilegen Abaı – qaısar qaıratkerdiń qatarynda názik te ásershil aqyn, qıyn bolmys. Onyń ishki álemi ózi aıtqandaı, jatqan jumbaq. Ol halqyn tanýdan jaza baspasa, ózin tanýǵa kelgende ǵajaıyp qaıshylyqtarǵa urynady. Bul – óte-móte uly sýretkerlerge tán qasıet. Gete men Omar Haııamnyń, Pýshkın men Mıskevıchtiń, prozada Onore de Balzak pen Lev Tolstoıdyń tájirıbesi – osynyń aıǵaǵy», dep tolǵanady.
Táken osylaısha Abaıdy uly tulǵalarǵa, zamannyń uly oıshyldaryna teńeıdi. Oı-zerdesin, bilim aýqymyn, tanym kókjıegin, kisilik, qaıratkerlik sıpatyn zertteýshi birneshe sóılemmen-aq qaıtara qorytyp, eske alady. Aqynnyń san qyrly talantynyń, daryn kúshiniń muhıttaı tereń aǵysyn aınytpaı tanıtyn qalamger kópsózdilikke urynbaıdy.
Árdaıym qysqa qaıyrylatyn tujyrymdary arqyly uly tulǵanyń uly qasıetterin sozbalamaı, dámin ketirmeı syǵymdap, Abaıdyń qandaı deńgeıge, qandaı parasat bıigine kóterilgenin tolǵanyp, tebirene jetkizedi.
Abaıdy hakim, kemeńger, oıshyl ári danyshpan dep tanyǵanda Táken jalań, qyzyl sózge, qurǵaq baılamdarǵa quryq bermeıdi. Abaıdyń óz shyǵarmalaryna arqa súıeıdi, ásirese óleńderine tereń úńiledi. Poemalary men qarasózderine de, aýdarma týyndylaryna da meılinshe naqty toqtalady.
Aqynnyń qalamynan týǵan barlyq týyndylaryn Táken oı eleginen ótkizedi. Áleýmettik taldaýlarǵa da boı urady. Onyń rýhanı izdenisteri qazaq poezııasyn jańa bıikke kótergenin, klassıkalyq úlgilerdi Abaı poezııasynan kóremiz deıdi.
Hakim fılosofııasy da ómirdiń ózinen, adamzat tarıhynda ǵasyrlar boıynda jınaqtalǵan, iriktelgen bilim qorynan nár alatynyn aıtady. Osynaý fılosofııalyq, passıonarlyq tanym Abaı dástúrine de jańalyq alyp keldi. Máńgilik qundylyq – adamzattyq gýmanızm ıdeıasyna tereń boılaǵan poetıkalyq talǵam, aqyndyq ustanym Abaı shyǵarmalarynyń altyn arqaýy bolǵanyn dáleldeıdi. Shyǵarma mátinderi arqyly Táken osylardy da ańǵaryp otyrady. Shegelep jazady.
Shyǵystyń jaýhar poezııasy, onyń Abaı dúnıetanymyna qalaısha jaqyn kelgendigi, óz kezeginde Shyǵys poezııasyn Abaıdyń da qalaısha túrlente, tereńdete qabyldaǵanyn naqty óleńderge toqtala otyryp tarqatady.
«Abaı Shyǵys mádenıetin meńgergende talǵampazdyqpen synı qarap meńgerdi. Mahabbat bostandyǵyn, ádiletshildikti, áleýmettik progresti jyrlaıtyn syrshyl poezııaǵa qumartty.
Ol Nızamıdi, Naýaıdi, Hafızdi, Saǵdıdi, Fızýlıdi, Fırdoýsıdi qadir tutty. Bulardyń ishinen Naýaıdiń «Farhad – Shyryny», Fırdoýsıdiń «Shahnamasy», Nızamıdiń «Láıli –Májnúni» qazaq dalasyna keń taraǵan edi.
Parsynyń, arabtyń keıbir mıfologııasynyń uzyn-yrǵasy qarasózge aınalsa, «Tórt dárbish» (Aǵaıyndy tórteý) tárizdi tájiktiń halyq romany ertegige aınalyp ketken edi. Rýdakı, Omar Haııam syndy sańlaq aqyndar erteden-aq álemge áıgili bolsa, shákirt Abaı sıynǵan Hafız uly Getege úlken áser etken-di», dep jazady Táken.
Shyn máninde Shyǵys shaıyrlaryna kóp úńilgen Abaı shyǵarmashylyǵynda Shyǵys saryny men sıýjeti qus jolyndaı saırap jatyr. Ásirese Abaı poemalary, ondaǵy oqıǵalyq, sıýjettik arnalar, baıandaý tásili, keıipkerler shoǵyry – sonyń aıqyn bir dáleli. Abaı ómiriniń sońyna taman jazǵan:
«Aýrý júrek aqyryn soǵady jaı,
Sharshap qalǵan, keýdemde týlaı almaı.
Keıde ystyq qan basyp ketedi ony,
Dóńbekshigen túnderde tynshyǵa almaı», dep keletin óleń joldarynda jabyrqaǵan, sharshaǵan, kóńilin muń basqan jan dúnıesi bir sát kóringenimen, biraq Abaıdyń túńilisin, jazmyshqa jyǵylýyn nemese búkil dúnıeni tárk etip, rýhanı kúızeliske túsken bolmysyn baıqamaımyz degen túıin jasaıdy.
Abaı poezııasyndaǵy bıik rýh, bıik jiger, otty, ótkir kelip otyratyn óleń joldarynyń ishki qýaty ulttyq namysymyz ben bitim-bolmysymyzdan nár alatynyn aıqyn ajyratady. Halyq qasıetin aıshyqtap aldyńǵy qatarǵa shyǵarǵan aqyndyq darynyn joǵary baǵalaıdy.
T.Álimqulov eńbeginiń eń súbeli betterin hakim Abaıdyń ómirbaıanyn, ósken ortasyn, ata-tegin, bilim alǵan belesterin áńgimeleýge arnaıdy. Abaıtanýdyń birneshe kezeńnen turatyn uzaq, jemisti jolyn Muhtar Áýezovtiń shyǵarmashylyq murasyna, dástúrine arqa súıep, ol zerttegen qyrýar dúnıeni, jaryqqa shyǵarǵan eńbekterin attap ketpeı, baǵa jetpes rýhanı baılyqqa úlken iltıpat kórsete otyryp oı tolǵaıdy.
Túıindeı aıtqanda, Tákenniń «Jumbaq jan» atty zertteý eńbegi – búgingi abaıtanýdyń, qazirgi Abaı tulǵasy men fenomeni, Abaı ilimi týraly kóptep jazylyp, aıtylyp jatqan dúnıelerimizdiń bıik tórinde turatyn zerdeli eńbekterdiń biri hám biregeıi.
Qanseıit ÁBDEZULY,
Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń hatshysy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
