Berekeli jerden qonaq arylmaıdy

Birer jyl buryn Ortalyq Azııa­nyń Eýrazııa qory seriktes «Shevron» kompanııasymen birge «Baıtaq jer» dep atalatyn jobanyń jos­paryn túzip, úılestire bastaǵan. Eko­tý­rızm, etnotýrızmdi damytýǵa qolaıly aýyl­dardy kópshilikke tanytyp, bıznes-jobasy táýir kásipkerlerge kómek qolyn sozýdy josparlaǵan. Onyń ishinde joba arqyly qarjylaı qoldaý almasa da, oqýdan ótkender kóp bolypty. Bıyl da jobanyń ereje-talaptaryna sáıkes úmit­kerler áýeli kásipkerlikti oqysa, úz­dik dep tanylǵan 9 jobanyń ıesi qordan kómek alǵan. Bul rette paıyzsyz nesıe alyp, týrızmge dendep kiri­se bastaǵan ká­sipkerlerdiń jumy­symen tanysýdyń oraıy keldi.

Sapar barysynda qaladan shamamen ­37 sha­qyrym qashyq jatqan Aqmol aý­lyn­daǵy «Aljır» saıası qýǵyn-súrgin qur­bandarynyń memorıaldy-murajaıyna aıaldap, qazaq zııalylary, áıelderi jaıly ózimizge buryn belgisiz bolǵan tarıhı oqıǵalarǵa qanyqtyq. Kóp kidirmeı osy aýyldyń mańyn­daǵy ulttyq salt-dástúrdi dárip­tep júrgen aqjaýlyqty ana Altynaı Táńirbergenniń etno­aýlyna qaraı bet­tedik. Jolaı jobany úılestirýshi maman­nyń biri, Ortalyq Azııanyń Eýra­zııa qory­nyń ókili Aıjan Jansul­tanovanyń pikirine qulaq túrdik.

«Ortalyq Azııanyń Eýrazııa qory áleýmettik jobalarmen aınalysady. Sonyń ishinde bilim, kásipkerlik, ekologııa jáne basqa da baǵyttar boıynsha jumys isteımiz. Al munaı men tabıǵı gaz shyǵaratyn «Shevron» kompanııasy seriktestermen birlesip áleýmettik jobalarǵa qoldaý kórsetip keledi. Sonyń ishinde «Baıtaq jer» jobasyn aqyldasa kele, Aqmola oblysynda úılestirýdi uı­ǵardyq. Sebebi elordanyń mańyndaǵy aýyldardy kópshilik bile bermeıdi. Biz sol aýyldardy aldymen ózimiz kórip, bilip, kórkine qanyqtyq. Bul bastama kásip­kerlerdi qoldaý arqyly týrızmdi damytýǵa baǵyttalyp otyr. Joba aıasynda aldymen úmitkerlerdi kásipkerlikke oqytyp, sosyn eń myqty degen jobalardy irikteımiz. Byltyr jobanyń birinshi kezeńinde 6 kásipker paıyzsyz nesıe alsa, bıyl etnotýrızm, ekotýrızm, agrotýrızmdi jandandyrýdy oılaǵan 9 úmitkerdiń árqaısysy 1 mln-nan 7 mln teńgege deıin nesıe aldy», dedi A.Jansultanova.

Bul kez jazyqqa shyǵyp, shabyndyqty boılaı aıqush-uıqysh jolǵa tústik. Kóp uzamaı Aqmol irgesindegi etnoaýylǵa jettik. Bizdi kásipker Altynaı Táńirbergen bastaǵan qazaqy naqyshta kıingen analar qarsy aldy. Olardyń biri – ismer, ekinshisi – atbegi, úshinshisi – mergen. Qysqasy, jigittiń boıynan tabylatyn jeti ónerden habary bar, tól ónerdi dáriptep júrgen aqjaýlyqtylar. Mundaǵy kásipti dóńgelete bastaǵan Nurlan men Altynaı birneshe sharýany qatar atqaryp, aýyldyń tynys-tirshiligine enip ketken. Agrotýrızm, etnotýrızmmen aınalysa júrip, mal baǵady, bódene asyraıdy, kıiz úı tigedi. Erli-zaıyptylar qalanyń tirshiliginen jerinip, túbi aýylǵa barýdy oılap júrse de, zaman tynyshta otbasymen birge elden qashyq qonystanyp, týrızmmen aınalysý degendi oılamaǵan da.

«Týrızmmen aınalysamyz dep múlde oılamappyz. Bes balanyń ata-anasymyz. Olardy qanattandyramyn degenshe ýaqyt zýlap óte berdi. Sodan qaladan qashyp, aýylǵa baramyz, sharýashylyqpen aınalysamyz degen áýeldegi oıdy iske asyrýǵa bekindik. Birer jyldaı sharýashylyqqa jaıly jer izdep, aýyl mańyndaǵy osy 12 gektar aýmaqty satyp aldyq. Aqmol aýlynan 4 shaqyrym, Jańajol aýlynan 3 shaqyrymdaı qashyq qonystandyq. Eki attam jerde Jalaǵash kóli jatyr. «Aljır» memorıaldy-murajaıy da alys emes. О́zimiz osynda kelip, is bastaǵaly ómirdiń mánin tapqandaı boldyq. Áne-mine degenshe 8 jyl óte shyǵypty. Qazir kıiz úı jasaýmen aınalysamyz. «Baıtaq jer» jobasy arqyly alǵan 7 mln teńgege 2 stanok jasap shyǵardyq. Bul – nesıe emes, paıyz­syz berilgen aqsha dep aıtsaq bolady. Endi ýyq, shańyraq, kerege – bárin-bárin ózimiz shyǵaramyz. Etnotýrızmdi qolǵa alyp jatqanymyzǵa da úsh jylǵa shamalady. Týrıster tek byltyr kele bastady. Qonaqtar atqa minip, kıiz úıde damyldap, aýqattanyp, tynyǵyp ketedi. Naq qazir negizgi jumysymyz kıiz úı bolǵan soń, týrızmnen bálendeı tabys taýyp jatyrmyz dep aıta almaımyz. Alǵashqy jyldary kóp sharýany tegin atqardyq, tájirıbe úshin kóp jeńildik jasadyq. Qazir tabys tabý jaǵyn da oılastyryp jatyrmyz. Enoaýylǵa kim kelse de, qushaǵymyz ashyq. Qonaq kelse, marqaıyp qalamyz. Bastysy, etnoaýylda turǵan ózimizge unaıdy. Qaladan qashyq jerde kóńilimiz jaı, uıqymyz tynysh. Biz munymen toqtap qalǵymyz joq, qoldan kelse, el qyzyǵyp jatsa, etnoaýylǵa 20, 50 kıiz úı tigýge bolady. Baılanys jaqsy, sý, jaryq bar. Tipti «IT qalashyq» sekildi erekshe jobalardy iske asyrý týraly usynystar túsip jatyr», deıdi Altynaı.

A.Táńirbergen joldasyna kıiz úı jasaý týraly usynysty bekerden-beker tastamapty. Áýeli naryqta bul kásipti qolǵa alǵan sheberlerdiń joqtyǵyna kóz jetkizip alǵan. Kásipkerler isti qolǵa almas buryn izdenip, eski tehnologııalar­ǵa júginipti. Qalaı degende ertede qazaq­tyń kıiz úıi sapa jaǵynan myqty, be­rik bolǵan. Kásipkerler qarap qalmaı, keıbir tustaryn zamanǵa qaraı ózderinshe jańartqan. Erli-zaıypty bir kıiz úıdiń qańqasyn bir kúnde daıyndaýǵa qaýqar jetedi deıdi. Daıyn bolǵan qańqany ertesine syrlasa, arǵy kúni kebedi. Osydan soń shańyraq pen ýyqty da ózderi ıip ázirleıdi. Kásip ıeleri qazir tek kıizben jumys isteý birshama ýaqyt alatynyn aıtyp qaldy. Sebebi Aqmola tóńireginde kıiz óńdeıtin zaýyt bolmaǵan soń, ónimdi Tarazdan, Qyrǵyzstannan tasymaldaýǵa májbúr. Ári kórshi elden aldyrǵan kıiz otandyq ónimnen sapalyraq kórinedi. Tipti ınemenen shanshı almaıtyndaı berik desedi. Qazir kıiz úı sheberleri aıyna 10 kıiz úı óndirýge qaýqarly eken.

Sapardyń ekinshi kúni baǵytty ózgertip, Aqmola oblysynyń soltústigin­de­gi Aqkól aýdanyna aıaldadyq. Munda «Baıtaq jer» jobasyna qatysyp, paıyzsyz nesıe alǵan Ǵalııa Iskakovanyń «Aqkól lagýnasy» dep atalatyn shaǵyn demalys aımaǵy bar eken. Osy aýmaq Astanadan shamamen 100 shaqyrym, Býrabaıdan 130 shaqyrymdaı jerde ornalasypty. Eki birdeı ekiqabatty úıdiń biri – 12, ekin­shisi 6 adamǵa shaqtalǵan. Qonaqtar mun­daǵy shaǵyn kólge túsip, balyq aýlasa da óz erki. Velosıpedpen serýendep, orman jaqqa betteýge bolady. Demalys ornynda kásipkerdiń joba arqyly satyp al­ǵan tehnıkalaryn, oıyn alańshasyn, velo­sıpedterin kórdik. Tóńirekti tolyq ja­ryq­tandyrýǵa da qarjyny paıyzsyz alǵan nesıeden jumsapty. Munda kóp kidirmeı, aýdandaǵy Farıda Eleýsizova esim­di kásipkerdiń «Krasnyı gornıak» dep ata­latyn demalys ornyna bettedik. Forel aýlaýǵa sporttyq balyq aýlaý­men aı­nalysatyndar men áýesqoılar kele beredi eken. Otbasymen birge ty­ny­ǵatyndar bar. Kókshetaý, Astana, Qara­ǵan­dy, Petropavldan balyqshylar kóp keledi.

«Forel qymbat balyq sanalady. Munda kásibı balyqshylar jaı kelmeıdi, balyq aýlaýǵa arnalǵan kerek-jaraǵyn túgendep alady. Bolmasa, foreldiń kelisin 6 myń teńgeden satyp ala alasyz. Qonyp qalatyn qonaqtarǵa 4 shaǵyn úı bar. Olardyń sanyn 10-ǵa jetkizýdi kózdep otyrmyz. «Baıtaq jer» jobasyna qatysyp, paıyzsyz 7 mln teńge aldyq. Úsh jyl buryn grant utyp alǵanymyz bar. Sonyń da kómegi kóp tıdi. Forel asyraýdyń mashaqaty kóp. Eń áýeli taza sý kerek. Sosyn ondaǵy temperatýrany baqylamasa bolmaıdy. Bizge qarap forel asyrap, balyqshylardy tartýdy kózdeıtinder bar. Alaıda barlyǵynyń isi alǵa basty dep aıta almaımyz. Sýda ottegi bolmasa, foreldi jiberip kere­gi joq. Forel jyldam júzetin balyq, bir orynda turmaıdy. Biz kúndelikti 40 shaq­ty balyq jibersek, sonyń birin qaldyr­­maı aýlaıtyn balyqshylar kezdesedi. Kásip­ti bastaǵanda shabaq jibergenbiz, biraq oǵan balyqshylar asa qyzyǵa qoıma­dy. Forel jibergende qonaqtar kóbeıdi. Endi bir orynda turalap qalmaı, basta­ǵan isti jalǵastyrýǵa nıettimiz», deıdi kásip­ti úılestirip otyrǵan Alekseı.

Osy kúni keshtetip Birjan sal aýdanyna jol tarttyq. Uzynnan uzaq jatqan Jókeı kólinen ári asyp, «Baıtaq jer» jobasyna qatysqan kásipker Qanat Tókesbaıdyń «Orman jáne juldyzdar» glempıngine toqtadyq. Munda jobaǵa qatysyp, paıyzsyz nesıe alǵan Elvıra Muqasheva esimdi kásipkermen de júzdestik. Onyń irimshik jasaıtyn shaǵyn kásiporny bar. Kókshetaý qalasynyń turǵyny tutynýshylarǵa sút ónimderiniń 20-dan asa túrin usynady. Kásipker ónimin jaqyn qala, aýdandarǵa jetkizip berýge daıyn. Kerek deseńiz, sút ónimderinen túrli taǵam ázirlep, sheberlik sabaǵyn ótkizýge ázir. Otbasylyq kásipti qolǵa alǵan Qanat Tókesbaıdyń da alǵa qoıyp otyrǵan joba-jospary aýqymdy. Rasymen, glempıngte qonaqtarǵa jaıly jaǵdaı jasalypty. 11 tenhaýs, 3 afreım (shatyry bıik aǵash úı), sosyn syrtqy pishini shar tárizdes dızaıny erekshe úıdi kórdik. Jazyq dala. Orman, ormannyń arǵy jaǵynda Jókeı aýlyna qaraıtyn 40 shaqty tútin bar. Áıgili kompozıtor Birjan sal týǵan meken osy. Sonaýdan Aıýly tóbesi de kórinedi. Muny bizge osy aýyldyń qarııasy Ǵabıt Kýrsanov aıtyp, kórsetti. Demalys orny Astanadan 230 shaqyrym qashyqta ornalasqan. Aýyl shaǵyn bolsa da, jaqyn mańda týrızmdi endi-endi qolǵa alyp jatqan kásipkerler kóbeıip keledi. Birligi jarasqan aýyldastar birine-biri demeý bolyp, qoldan kelse kómek qolyn sozýǵa ázir turady eken.

«Alǵa qoıǵan maqsat-meje kóp. О́ıtkeni 2021 jyly karantınnen keıin osy kásipti bastasaq, búginge deıin tapqan tabysymyzdy túgel bızneske salyp kelemiz. Sol tusta bir aıdyń ishinde birneshe úı turǵyzyp, isti bastap ketemiz, tabys túse beredi dep kelte oılappyz. Apta ótti, aı ótti, qonaq joq. Endi qaıttik, bálkim, kásipti dóńgelete almaspyn, osy jerden toqtatý kerek bolar degen oı mazalady. Sheshingen sýdan taıynbas dep kásipke aqsha sala berdik. Sonyń nátıjesi bolsa kerek, qazir elimizdiń ár aımaǵynan týrıster keletin boldy. Sheteldikterdi de qabyldap jatyrmyz. Árıne, Býrabaı kýrorttyq aımaq bolǵan soń, tabıǵaty, qyzmet kórsetý sapasy sóz joq, keremet. Alaıda ý-shýdan sharshap, bizdiń glempıngke kelgisi keletinder de tabylady. Talǵamǵa talas joq. Jalǵyz ózi kelip, úı jaldap, birneshe kún qona ketetin qonaqtar bolady. Sondaǵysy, qaladaǵy qaınaǵan tirshilikten sharshaıdy ǵoı. Sosyn demalýǵa kelgen adamdy qatty mazalamaǵan jón dep bilemiz. Aýmaqtyń tazalyǵyna, qyzmet kórsetý sapasyna erekshe kóńil bólý kerek. Týrızmge durys qadam jasasaq, sózsiz is alǵa basady, oǵan kúmán joq», deıdi Q.Tókesbaı.

Sapardyń úshinshi kúninde Zerendi aýdanyndaǵy «Kókshetaý» memlekettik ulttyq tabıǵı parkine baryp, «Smolnaıa» shoqysyna órledik. Zerendimen qatar Shalqar, Imantaý, Aıyrtaý aımaqtaryn qamtıtyn ulttyq park Kókshetaý qalasynan 60 shaqyrym ońtústik-batysta ornalasqan. Qalyń qaraǵaı, qaıyń, terekterdiń arasymen shoqyǵa kóterilgende aýyl, ulttyq park alaqandaǵydaı kórinedi. Zerendide týrısterge sapaly qyzmet kórsetetin demalys oryndary barshylyq. Olardyń árqaısysyn túgendep shyǵý múmkin emes te shyǵar. Jyl saıyn táýekelge bel býyp, týrızmmen aınalysatyn kásipkerlerdiń qatary tolyqsa, nur ústine nur. Bul degenińiz Aqmola oblysy­nyń aýmaǵynda týrızmge durys kózqaras qalyptasyp keledi degenge saıady.