Kúmis syńǵyrlaǵan kún

El úmitin arqalaǵan Demeý

Qaı jaǵynan bezbendegende de Parıj jazǵy Olımpııa oıyndary­nyń on ekin­shi kúni enshimizge buıyrǵan qos kúmis­tiń de salmaǵy zil batpan, desi basym. Áttegen-aı da ishimizde ketti biraq. Demeý Jadyraevtyń 44 jyldan beri qazaq ba­lýandaryna jalynan ustatpaı kele jatqan jazǵy Olımpııa oıyndarynyń altyn júldesin julyp alatyn múmkindigi týyp-aq edi. Nurbek­tiń de tórt jyldan beri taıǵanaqtyq tanytyp, teńselip turǵan qazaq boksynyń rýhyn kóterip, ketken esemizdi bútindeıtin mezeti edi. Bir kem dúnıe...

Aldymen grek-rım kúresinen bu­ıyrǵan kúmis medal jóninde birer sóz. Parıj jazǵy Olımpııa oıyndaryna bul salmaqta Demeý Jadyraev lısen­zııany da bertinde Qyrǵyzstannyń Bishkek qalasynda ótken sońǵy irikteý­de ıelendi. Oqý-jattyǵý jıynyn da joǵary deńgeıde ótkizip, tas-túıin barǵan balýanǵa jazǵy Olımpııa oıyn­darynyń altyny buıyrmaı tur eken. Biraq Demeýdiń at baılaǵan bul bıigi de az olja emes. Tipti bul mejege jetýde talaı «tar jol taıǵaq keshýlerden» ótti. 2021jyly bolǵan Tokıo jaz­ǵy Olımpııa oıyndaryna qatysyp, alǵashqy aınalymda-aq jarys jolynan yǵysqan balýannyń arada ótken úsh jylda býyrqanyp shyǵa keleti­nin kúlli álem kúte qoıǵan joq. Tipti birinshi beldesýinde kolýmbııalyq Haır Aleksıs Kýerony aıqyn utqan­da da jaýyrynshylar ekinshi kezeńde eki dúrkin álem chempıony, Tokıo jazǵy Olımpııa oıyndarynyń kúmis júldegeri, qyrǵyzdyń maqtanyshy Aqjol Mahmudovtyń mysyn basa almaıdy dep te ton pishti. О́zinen 9 jas kishi «qyrǵyz akýlasyna» Jadyraevtyń buǵan deıin de jibergen esesi az emes edi. Qyrǵyz elinde ótken Azııa chem­pıo­natynda jeńildi. Sony maldanǵan sáýegeıler shırek fınalda Demeýdiń Aqjoldy yǵystyrady degenge asa senim arta qoıǵan joq. Al bizdiń oǵlan jerdiń astyn ústine aýdaryp, tarıhı jeńisti julyp aldy. Salqynqandy balýan asyǵyp-aptyqqan joq, baıyppen beldesip, dańqty qarsylasynan aılasyn asyrdy. Jartylaı fınalda álem chempıonatynyń eki dúrkin kúmis júldegeri, Eýropa chempıony ázerbaıjan balýany Sanan Súleımanovty da sansyratyp ketti. Buǵan deıin osy balýanǵa eki ret ese jiberip, jaly jyǵylǵan Jadyraev bul joly minez tanytyp, tegeýrindi qarsylasynan basym tústi. Parıj jazǵy Olımpııa oıyndarynyń fı­nal­dyq beldesýinde jerlesimizdi Japo­nııanyń úmiti, 23 jastaǵy oǵlan Nao Kýsaka kútip turdy. Azııa chempıony, álemdik reıtıngte 77 kg salmaqtyń kóshin bastap turǵan Nao noıan jastyq jigerimen Olımpıadanyń altyn meda­lin ıelendi. Sóz joq, Demeý tarıhı je­ńis­ke jetetin, 44 jyl buryn Jaqsy­lyq Úshkempirov pen Shámil Serikov­tiń Máskeý Olımpııa oıyndarynda altyn medal oljalap, shyńǵa shyqqan jeńi­sin qaıtalaǵan úshinshi qazaq oǵlany atanatyn múmkindikti ýysynan sýsy­typ aldy. Tipti birinshi kezeńde 1 upaı ­alyp, alǵa uzaǵan da edi. Tóreshi japon­nyń qımyly sylbyr dep tórttaǵan­ǵa qoıdy. Demeý úshin eń ońtaıly sát osy edi. Buǵan deıin jazǵy Olımpııa oıyndarynyń júldegeri, álem chempıony degen ataqqa ıe qarsylasta­ryn olaı da, bylaı da buraı aýnatyp, aıqyn jeńgen jerlesimizdiń Kýsakaǵa kelgen­de qolynyń qary talǵandaı kórindi. Ekin­shi kezeńde tipti kútpegen jerden Nao­nyń tuzaǵyna túsip qaldy.

Marapattaý rásiminen keıin Olım­pııa oıyndaryndaǵy beldesýine, fınal­dyq tartys týrasynda pikir bildirgen balýan ózine júktelgen jaýapkershilik­tiń tym joǵary bolǵany da kóńilin tolqytyp jibergenin jasyrmady.

«Daıyndyq bári oıdaǵydaı ótti, tas-túıin ázir boldym. Fınaldyq beldesýge deıin bar kúshimdi sarqa kúrestim, sońǵy asýǵa kelgende qaıratymdy kórsete al­maǵanym ókinishti. Buǵan deıin de álem chempıonatynyń fınalynda beldestim, Azııa birinshiligi, basqa da halyqaralyq saıystarda jyǵylsań, ókinish asa qatty qysa qoımaıdy, al Olımpıadanyń dýy, mysy múlde bólek eken. Tegeýrindi balýandardy jyǵyp, fınalǵa jetkennen-aq jankúıerler Olımpıada chempıo­ny dep qabyldap qoıdy ǵoı deımin. О́zimniń ishki býyrqanysymdy basqa­ra almaı qaldym. Marapattaý kezinde «Japonııanyń týy ornynda bizdiń kók baıraǵymyz jelbireýge tıis edi ǵoı» degen ókinish ózegimdi órtegende, ishim alaı-dúleı boldy. Biraq kúmis medal buıyrǵan eken, buǵan da shúkirshilik etemin. Qazaq eline altyn medal tartý etkim kelip edi, amal qansha», dedi Demeý.

Demeýdiń alǵashqy bapkeri Jumahan Turǵanbekov shákirtiniń fınaldyq beldesýine qatysty pikirin aıtty. Qonaev qalasyndaǵy saıabaqta kópshilikpen qatar otyryp beldesýdi tamashalaǵan bilikti maman qazaq oǵlanynyń orasan jetistigine razy ekenin jetkizdi.

«Demeý bala kúninen tórttaǵanda upaı alýǵa samdaǵaı edi. Qarsylasyn ash belinen qapsyra ustap, keýdesinen asyra laqtyrýǵa asyq bolatyn. Japon balýanymen buǵan deıin de beldesip ese jibergen edi, qyr-syryn tereń biledi. О́zine de aıtqanmyn, aqylmen beldesý kerek dep. Ishki sezimdi, tolqynystyń bárin de sabyrmen baıyptap, aqylǵa jeńdirý qajet. Sál asyǵyp ketkendeı kórindi. Kúmis medal da az olja emes. Alaqandaı ǵana Úsharal aýlynan ekin­shi shákirtim jazǵy Olımpııa oıyn­darynyń kúmis medalin oljalady. 2008 jyly Beıjińde shákirtim Nurbaqyt Teńizbaevqa buıyrǵan Olım­pıada medali, mine, araǵa 16 jyl salyp Demeýdiń keýdesinde jarqyrady. Jaratqanǵa sansyz shúkirshilik aıtamyn», dedi bilikti maman.

Beıjiń jazǵy Olımpııa oıyn­dary­nyń kúmis júldegeri, jastar arasynda álem chempıony Nurbaqyt Teńizbaev Parıj kilemi Demeý Jadyraev úshin qutty ekenin qaıyra eske saldy.

«Balýandarymyz Fransııaǵa atta­narda, Parıj kileminen Demeý olja­syz oralmaıtynyna senimdi ekeni­mizdi aıtyp, tileýlestik bildirdik. 2017 jyly álem chempıonaty Parıjde ótip, Demeý fınalda nemis balýanyna ese jiberip, kúmis júldeger atanyp edi. Endi, mine, jazǵy Olımpııa oıyn­darynyń kúmis medalin oljalady. Bar­sha jankúıer shy­ny kerek, Demeý­den altyn kútti. Onyń fınalǵa deıin ótkergen beldesýleri altyn medal alady degen senimimizdi ny­ǵaıtty. Degen­men kúres bolsyn, basqa sport bolsyn, fınalǵa tek myqtylar shyǵady. Sol myqtynyń arasynda bizdiń Demeý de boldy. Osyndaı tarıhı sátte elimizdiń jetistigimen quttyqtaımyn. Bul jeńisti Demeýdiń elimizge, týǵan aýylymyzǵa syılaǵan úlken syıy dep bilemin», dedi Kegen aýdanynyń ákimi N.Teńizbaev.

Grek-rım kúresinen ulttyq qura­­ma­nyń bas bapkeri Iýrıı Melnıchen­ko Demeý­diń fınaldyq beldesýde ba­ryn sal­ǵanyn, biraq sál aıylyn erte bosatyp bosańdyq tanytqanda japon Kýsaka urymtal sátti ońtaıly paıdalanyp ketkenin jetkizdi.

Parıj jazǵy Olımpııa oıyndaryna grek-rım kúresinen 60 kg salmaq dáre­jesinde Aıdos Sultanǵalı ekinshi aınalymda eki dúrkin álem chempıony qyrǵyz Jolaman Sharshenbekovke ese jiberip, jarysty aıaqtaǵan. 130 kg sal­maqta Álimhan Syzdyqov ta birinshi beldesýinde rýmyn alyby Alın Alek­sýsty jyǵyp, shırek fınalda ázer­baıjan balýany Sabah Sharıatıge ese jiberdi. 87 kg salmaqta Parıj jazǵy Olımpıadasynyń dodasyna qosylǵan Nursultan Tursynov ta ekinshi asýdan asa almady. Ol 8/1 fınalda egıpettik Mohammed Medvallıdi 10:1 esebimen aıqyn jeńgen. Shırek fınaldyq beldesýde eki dúrkin álem chempıony, Tokıo jazǵy Olımpııa oıyndarynyń jeńim­pazy, Ýkraına eliniń namysyn qorǵaǵan kýbalyq Jan Belenıýkke ese jiberdi.

Nar tulǵaly Nurbek

Boksshylar úshin Parıj jazǵy Olım­­pııa oıyndarynyń alamany máre­sine jetti. Elimizdiń erler qura­masy Parıj tórine tóńiregi túgel barǵan. Olımpıadalyq 7 salmaqta jeti jam­poz dodaǵa qosylǵan. Alty oǵlannyń jartylaı fınalǵa jetpeı, atynan aýyp qalǵany az synalmady. Erinbegenniń bári qazaq boksynyń «janazasyn shyǵa­rý­ǵa» asyqty. Basynan alaǵaı da bula­ǵaı kúıdi keship jatqan boks sporty­nyń aınalasyndaǵy daý odan beter órshı túskendeı. Parıj jazǵy Olımpııa ­oıyn­darynda tóreshilerdiń qysas­tyǵy talaı sańlaqtyń saǵyn syndyryp, etegin jasqa toltyrǵany jáne anyq.

Bokstan ulttyq quramanyń bas bap­­keri laýazymyn úshinshi márte tiz­­gin­de­gen Myrzaǵalı Aıtjanov Pa­­rıj­­­ge jú­rer aldynda úsh medal (1 al­­tyn, ­1 kú­­mis, 1 qola) oljalaýǵa ba­ryn sala­­ty­­nyn aıtqan. Biraq maman­nyń de­geni bol­ǵan joq. Jeti jigittiń tek bi­reýi ǵana senimge selkeý túsirmeı úmit­­­ti aqtady. 80 kg salmaqta jazǵy Olım­pııa oıyn­daryna alǵash qatysqan Nur­bek Oral­baı fınalda ýkraına­lyq Alek­sandr Hıjnıakqa ese jiberip, kúmis medaldy mise tutty. Saltanatty mara­pat­taý rásiminen keıin Nurbek meda­lin moınynan alyp tuǵyrdan kóńil­siz túsip ketti. Ishindegi alaı-dúleı topa­lań­dy qalyń jankúıeri de túsindi. Ult­tyq quramadaǵy boksshylardyń keı­birin tóreshiler bel­den basyp, jeńi­sin urlaǵany da jam­pozdyń janyna batqany anyq. Amal qaı­sy, bes qazy Hıj­nıaktiń desi basym tústi degendi alǵa tartty. «Beker adam taz bolmaıtyny» sekildi ýkraınalyq boksshyny osal deýge kelmeıdi, qashanda shyn myq­tyǵa tusaý joq. Jıyp-tergen táji­­rı­besi jaǵynan da joǵary boldy. 2021 jyly Tokıo jazǵy Olımpııa oıyn­darynyń fınalynda brazılııa­lyq Kon­sesaon sulatyp túsirmegende Hıj­nıak Olımpıada chempıony atanar edi. О́rshe­lene alǵa umtylamyn dep oń­baı soqqy alyp omaqasa qulaǵan. Odan beri ol óziniń osy olqylyǵyn bútin­­dep, qateligin túzeýge baryn salǵanyn ­pash etti. Qanjyǵasynda jazǵy Olımpııa oıyn­­darynyń kúmisi men altyny bar endi.

Álem chempıony Nurbektiń osyndaı qarsylastyń tegeýrinin toıtaryp, baryn sala aıqasýy da – jeńiske para-par is. Jazǵy Olımpııa oıyndarynyń kúmisin boksshylarymyz únemi kósip oljalap jatqan joq. О́ziniń alǵashqy Olımpıadasyna at baılaǵan Nurbek birinshi jekpe-jeginde aýstralııalyq Kallým Pıtersti aıqyn utty. Shırek fınalda ázerbaıjan boksshysy Murat Allahberdıevti yǵystyrdy. Jarty­laı fınalda domınıkandyq Krıstıan Pıanlesti 2:3 nátıjesimen eńsergen. Nurbektiń oljalaǵan kúmis medaliniń mysy altynmen para-par. Qazaqstan táýelsizdigin alǵan 1991 jyldan beri jazǵy Olımpııa oıyndaryna segizin­shi márte qatystyq. Sonyń ishinde alty birdeı alamannan boksshylarymyz altyn medalsyz qaıtqan joq. Tek Tokıo­daǵy (2020) eki qola medaldy mise tutqan soń-aq qazaq boksynyń aına­la­syndaǵy abyń-kúbiń áńgime údeı túsip edi, Parıjden keıin de qyryq atanǵa júk bolar syn aıtylatyny anyq.

Jazǵy Olımpıada oıyndarynan Nurbektiń salmaǵynda olja salǵan oǵ­lan­darymyz sanaýly ǵana. 1996 jyly Atlanta jazǵy Olımpııa oıyndarynda Vasılıı Jırov (81 kg) chempıon atanyp, Olımpıadanyń úzdik boksshysyna beriletin Vel Barker kýbogin ıelendi. 2008 jyly Beıjiń jazǵy Olımpııa ­oıyndarynda Erkebulan Shynálıev ­81 kg salmaqta qola júldeni qanjyǵasyna bókterdi. 2012 jyly London jáne 2016 jyly Rıo jazǵy Olımpııa oıyndarynda Ádilbek Nııazymbetov (81 kg) eki márte kúmis medal enshiledi. Arada ótken 8 jylda Nurbek Oralbaı olqy tusymyzdy bútindep, buıyrmaı turǵan kúmisti tartý etti.

Ulttyq quramanyń bas bapkeri Myr­zaǵalı Aıtjanov Parıjdegi tar­tysty qorytyndylap, boksshylar baryn salǵanyn aıtty.

«Fransııadaǵy bul jazǵy Olımpıa­da biz úshin, ıaǵnı boksshylarymyzǵa óte sátsiz boldy. Jeńilistiń sebebin bi­reýge aýdarmaımyz, buıyrmaǵan eken altyn medal. Kópshilik jigitterdiń fı­zıkalyq daıyndyǵyna qatysty syn aıtyp, sharshap qalatynyn synap jatyr. Boksshylar baryn salyp aıqasty, sharshaǵan joq. Eshqaısysynyń da je­ńisti qoldan beretindeı jigeri jasy­dy deı almaımyn. Degenmen de bul – úlken sabaq. Budan ary qaraı myqty, qaırat­ty bolýǵa qamshylaıdy. Qazaq boksy aıaǵynan nyq turyp, eńsesin tikteıtinine senimdimin», dedi bas bapker.

M.Aıtjanovtyń kúıinetindeıi de bar. Ol ulttyq quramanyń bas bapkeri laýa­zymyn alǵash tizgindep, London jazǵy Olımpııa oıyndaryna bardy. Ult­tyq qurama boksshylary 1 altyn, 1 kúmis, 1 qola medal oljalady. 2016 jyly Brazılııanyń Rıo qala­synda ótken jazǵy Olımpııa doda­synda Aıtja­nov úkilep qosqan boks­shylar 1 altyn, ­2 kúmis, 1 qola medal­ǵa qol jetkiz­di. 2009-2018 jyldary eki olımpıada­lyq sıklda ulttyq qura­many baptaǵan Aıtjanovqa 2023 jyl­dyń qańtar aıynda osy qyzmet taǵy da júk­telgen edi. Nátıjesi – 1 kúmis medal ǵana. Qazaq boksynyń altyn ­býyny kelip, eńkeıgen eńsemizdi tiktep, qashan jarqyraıtyny – ýaqyttyń enshisinde.

Irikteýden asa almady

Parıjdegi kezekti jarys kúninde dodaǵa qosylǵan sportshylarymyz úmit­­ti aqtaı almady. Velotrekten sprınt baǵdarlamasynda irikteý dodasyna qosylǵan Andreı Chýgaı 30-satyǵa orny­ǵyp, qoıý shańnyń ishinde qaldy. Taekvondodan Samırhon Ababakı­rov úshin jerebe aýyr tústi. 58 kg sal­maq dáre­jesinde Olımpıada tartysyna shyq­qan jerlesimiz alǵash­qy aına­lymda-aq ese jiberdi. Tokıo jaz­ǵy Olımpııa oıyndarynyń chempıo­­ny, álem birinshiliginiń jeńimpazy áıgili ıtalııalyq Vıto Dellakvılǵa jol ber­di. Tartysty aıqasta upaı sanymen alda turǵan Samırhon sońǵy 40 sekýnd qalǵanda bosańdyq tanytyp, jeńisti ýysynan sýsytyp aldy.

Baıdarka men kanoe esýde de ázirge enshimizge medal buıyrmaı tur. Ser­geı Emelıanov kanoede 1 000 metrge ja­rys jolyna shyǵyp, óz tobynda 4-oryn­dy qanaǵat tutty. Baıdarkada (1 000 metr) Bekarys Ramatýlla irikteýde joǵa­ry nátıjege qol jetkize almady.

Ázirge Qazaqstan sportshylary Parıj jazǵy Olımpııa oıyndarynan 1 altyn, 3 kúmis, 3 qola medal oljalap, jalpy esepte 28-satyǵa ornyqty.

Erkin kúres balýandary da Olım­pıa­da dodasyn sátsiz bastady. 86 kg sal­maq­ta beldesken álem chempıonatynyń júl­degeri Azamat Dáýletbekov alǵashqy aına­lymda amerıkalyq Aaron Brýksqa 3:4 esebimen jol berdi. 57 kg salmaqta Meı­rambek Qartbaı qyrǵyz balýany Bek­zat Almasulynan asa almaı jeńilis tapty.