Sapasyz joldyń sarsańy

Bıyl mamyr aıynda Pre­zı­dent jol sapasyna qatys­ty taǵy da syn aıtyp, buǵan salany jaılaǵan sybaılas jemqorlyq sebep bolyp otyr­ǵa­nyn jetkizdi. «Jol sapasynyń nashar­ly­ǵy­na qatys­ty halyqtyń narazylyǵy oryndy. Onyń sebebi kóp. Eń bastysy – salany jemqorlyq jaılaǵan. Úkimet pen Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigine jol qurylysyndaǵy sybaılas jemqorlyqty joıý jóninde tapsyrma berildi. Memleket bóletin qarjynyń barlyǵy talan-tarajǵa túspeı, tek qana qurylysqa jumsalýy kerek. Bul qazir basym mindet», degen bolatyn.

Jýyrda Sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy is-qımyl agent­ti­giniń jarty­jyl­dyq jumysyn qorytyndylaǵan keńeıtilgen otyrysta qyzmet basshysy Ashat Jumaǵalı jol salasyndaǵy sybaılas jemqorlyq qaterlerine syrtqy taldaý bastalǵanyn ha­bar­lady. Al budan qandaı ná­tı­je shyqpaq?

Agenttik taratqan málimet­ter­ge qara­ǵanda, birinshi kezekte jol qury­lysyn josparlaýdan bastap jumys­tar­dy qabyldaýǵa deıingi barlyq úde­ris zerdelenip, jemqorlyq normalary, múddeler qaıshylyǵy men olqylyqtar turǵysynan normatıvtik-quqyqtyq aktiler, qurylys normalary jáne ere­jeleri qaıta qaralmaq. О́ıt­keni quqyq qoldaný tájirı­besi kórsetkendeı, jobalaý-smetalyq qujattama qunyn orynsyz arttyrý, sapasyz materıaldardy, jabdyqtar men tehnologııalardy paıdalaný sekildi jaıttar kóp. Jol salýǵa jumysty tolyq kólemde oryndaýǵa qaýqarsyz úlestes jáne senimsiz kompanııalar tartylady. Keıingi úsh jarym jylda Sybaılas jem­qorlyqqa qarsy is-qımyl agent­tigi 65 jemqorlyq quqyq buzý­shylyqty tirkep, olardyń kel­tir­gen zalaly shamamen 9 mlrd teńgeni qu­raǵan.

«Jumystyń ekinshi baǵyty boıynsha jol qurylystaryna monıtorıng júrgiziledi. Búkil el boıynsha 217 ýchas­ke qamtyldy, olarǵa 2 trln teńgeden astam qarjy bólindi. Agenttiktiń erekshe baqylaýynda 12 aýqymdy joba bar. Olardyń árqaısysyna jergilikti jerlerde jumysty úılestiretin ja­ýapty adamdar bekitilgen. Barlyq óńir­de monıtorıngtik toptar qurylyp, quramyna qoǵam belsendileri, sondaı-aq osy saladaǵy sarapshylar kirdi» delingen agenttik habarynda.

Monıtorıngtik toptardyń reıdteri barysynda birqatar zań buzýshylyq anyqtalǵan. Atap aıtqanda, 15 óńirde qajetsiz, qaıtalama jumystardy isteý, smetany asyra baǵalaý sekildi jem­qorlyq jaıttary tirkelip otyr. Olar­dyń memleketke keltirgen shyǵyny – shamamen 6,9 mlrd teńge.

Mysaly, 2 shildede Batys Qazaqstan oblysynyń «Bar­bas­taý – Aqjaıyq – Inder» avtojoly qurylysyn tekserý úshin arnaıy barǵan monıtorıngtik top joldyń keı jerleriniń shógýi, iri túıirshikti asfalt jabynynyń bu­zylýy, keı jerde jol betiniń shytynaýy sekildi kemshilikterdi baıqady. Bunyń bári joldyń tez buzylýyna jáne turǵyn­dardyń narazylyǵyna sebep bolary haq.

Osyǵan oraı qurylysty júrgizip jatqan JShS bas mer­digerine anyq­tal­ǵan kemshi­lik­terdi joıý mindetteldi. Ol úshin barlyq aqaýly ýchaskedegi asfalt­beton jabyndysyn frezerleý, jańa asfaltbeton jabyndysyn salý sekildi jumystardy qaıta isteý qajet.

Sonymen qatar Ulytaý, Abaı, Je­tisý, Batys Qazaqstan, Shyǵys Qazaq­stan, Almaty, Aqmola, Qaraǵan­dy, Atyraý, Jambyl jáne basqa da oblystar men qalalarda osyndaı kemshilikter anyq­taldy. О́ńirlerdegi monıto­rıng­tik toptar barlyq jol qu­ry­­lystary men jóndeý ju­my­sy aıaqtalǵansha aı saıyn reıdter júrgizip turady.

Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy is-qımyl agenttiginiń máli­me­tinshe, saladaǵy para­qor­lyq­tyń týyndaýyna sebepshi fak­torlardyń taǵy biri – salyn­ǵan nemese jóndelgen jolǵa beriletin kepildik mer­zi­miniń azdyǵy. Qazir ol 2 nemese 3 jyldy quraıdy. Tipti keıde jańadan jóndelgen joldardyń bir jylǵa jetpeı qırap jatatyny da jasyryn emes. Endi agenttiktiń usynysymen jańa joldardy salǵannan keıin jáne qaıta jańartý jumystary júr­gizilgennen keıin kepildik merzimin 84 aıǵa (7 jyl) deıin, al ortasha jóndeý úshin – 60 aıǵa (5 jyl) deıin ulǵaıtý týraly sheshim qabyldandy. Bul shara joldardy jóndeý jáne salý sapasyn arttyrýǵa, mer­­digerlerdiń jaýapkershiligin art­tyrýǵa baǵyttalǵan. Sondaı-aq kepil­dik merzimin ulǵaıtý jol jumys­ta­ryn neǵurlym muqııat oryn­daýǵa jáne jem­qor­lyq táýekelderin azaıtýǵa yqpal etýge tıis.

Jol salasynda jemqorlyq qyl­­mys­tarynyń jaılap ket­kenin zańnan at­taǵany úshin jaýapkershilikke tartylyp, sottalyp jatqan adamdardan da kórýge bolady. Smetany ádeıi kóp etip kórsetedi de, sosyn bólingen qarajattyń bir bóligin jymqyrý oqıǵalary azaımaı tur. Máselen, jýyr­da Shymkent qalasynyń qyl­mystyq ister jónindegi aýdan­aralyq soty Turan aýdany ákimi apparatynyń «Turan» KMM bas býhgalteri M.Asanova men Tóle bı aýdanynyń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary bóliminiń «Jaryq-Jol» KMM bas býhgal­teri K.Besbaevaǵa qatysty úkim shyǵardy.

Olar avtomobıl jolda­ry­nyń ju­mysyna bólingen bıýdjet qara­jatyn jymqyrǵany jáne talan-tarajǵa salǵany úshin kináli dep tanyldy. Asanova men Besbaeva jalǵan býhgalterlik qu­jattar negizinde úlestes kásiporyndarǵa qarajatty zań­syz aýdarýdy júzege asyrǵan, sondaı-aq 2023 jyldyń aqpan-jeltoqsan aılarynda naqty jumys istemegen adamdarǵa jalaqyny júıeli túrde aýdaryp otyrǵan. Jymqyrylǵan qarajat pen keltirilgen jalpy shyǵynnyń jalpy somasy – 99 mln teńge.

Sot úkimimen Asanova men Besbaevaǵa sáı­kesinshe 8 jáne 7 jyl mer­­zimge bas bos­tan­dy­ǵy­nan aıyrý jazasy taǵaıyn­daldy jáne ómir boıy mem­le­ket­tik mekemede qyzmet atqarý quqy­ǵynan aıyryldy. Úkim sot­talǵan­dar­dyń ujymdary aldynda jarııalandy. Bul – basqalarǵa eskertý ári keleshekte jemqorlyqtyń aldyn alý úshin qajetti shara.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, jol sapasyn baqylaıtyn monıtorıngtik toptar elimizdiń barlyq aımaǵynda reıdter júrgizip, Memleket basshysy alǵa qoıǵan tapsyrmalardyń oryndalý aıasynda jumys júrgizip jatyr. Jol qurylysy sapasyn ashyq jáne turaqty baqylaýǵa arnalǵan top jýyr­da Almaty oblysyndaǵy «Qonaev – Kúrti», «Kúrti – Býrylbaıtal» jol nysandaryna shyǵyp, «Shamalǵan» aınalma jolyn tekserdi. Bul nysandar 2024 jáne 2025 jyldary paıdalanýǵa berilýge tıis. Jobalardyń quny shamamen 25-ten 46 mlrd teńge aralyǵanda. Nysandarǵa merdiger uıymdardyń 775 qyzmetkeri men 314 tehnıkasy jumyl­dy­rylǵan.

Monıtorıng barysynda jumys toby bas merdigerlermen birlesip, júr­giziletin jumystar men materıal­dar­­dyń sapasyn, sondaı-aq olardyń sme­talyq qujattamaǵa sáıkestigin tekserdi. Buryn «Qurty – Býrylbaıtal» nysanynda sapasyz oryndalǵan 1,7 mlrd teńgeniń (jalpy quny – 29,9 mlrd teńge) jumysy anyqtalǵan. Osyǵan baılanys­ty tapsyrys berýshige aqparattyq hat joldandy, anyq­­talǵan buzýshylyqtar jo­ıy­la­dy. Jumys toby aı saıyn basqa da nysandarda osyndaı tekserýler júrgizip otyrmaq.