Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Júk aǵyny artady
Buryn júk tasymaldaýshylar Aqtaý qalasynyń ishimen júrýge májbúr bolsa, endi teńiz aılaǵyna Jetibaı aýyly arqyly kesip ótedi. Sóıtip, ýaqyt únemdeıdi.
Elimiz ashyq teńizben shektespese de jer kindigi – Eýrazııa keńistiginde, óte qolaıly aýmaqta ornalasqan. Shyǵys pen Batys arasyndaǵy saýda aınalymy sý joldary arqyly aılap saparlasa, qurǵaq jolmen qazaq jerin kesip ótip, dittegen núktege 12-13 kúnde jetedi. Bárinen ýaqyt qymbat, qazirgideı kezeńde qaısy baǵyttyń tıimdi bolaryn shartaraptaǵy barlyq el kórip-bilip otyr. Demek, tranzıtti úılestirý, ushtastyrý isi ońalsa, ekonomıkanyń bir tarmaǵy meılinshe óristeı túseri anyq.
«Kúre jol paıdalanýǵa berilgennen keıin Transkaspıı halyqaralyq tranzıttik dálizine elimizdiń aýmaǵy boıynsha shyǵý ýaqyty 2 saǵatqa qysqarady. Jol qurylysyna otandyq materıaldar qoldanyldy. Jańarǵan magıstralde mamandar temirjol arqyly ótetin ótkel, 3 mal aıdaý ótkeli, joldy ýaqtyly kútip-ustaýǵa múmkindik beretin baza men 18 sý ótkizý qubyry ornatylǵan», deıdi Kólik mınıstri Marat Qarabaev.
«Kazlogistics» bas dırektorynyń mindetin atqarýshy Talǵat Lesov te jýyrda kári túbekke at basyn tiredi. Aqtaý men Quryq porttaryn aralap, jumys barysymen tanysty. Quryq porty men «Sarja júk termınaly» JShS qyzmetin kózden keshirdi. «Quryq tranzıt» JShS ókilderimen kezdesip, port ınfraqurylymyn jańǵyrtyp, júk aǵynyn arttyrýdy, halyqaralyq tasymal jaǵdaıyn jaqsartýdy talqylady. Odan keıin «Aqtaý teńiz saýda porty» UK» AQ men «Aqtaý teńiz soltústik termınaly» JShS-na at basyn buryp, júk jetkizý tizbegin ońtaılandyrýdy, ınnovasııalyq tehnologııa engizýdi, porttyń ekologııalyq turaqtylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan birlesken jobanyń múmkindigine nazar aýdardy. Sóıtip, teńizdegi júk aılaqtarynda júrgizilip jatqan jumysty taǵy bir pysyqtady.
Kólik áleýeti artady
Jańa Transkaspıı baǵyttaryn damytý sharasy memleket basshylarynyń deńgeıinde sheshimin taýyp jatyr. Este bolsa, Astanada Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev pen QHR tóraǵasy Sı Szınpın «China-Europe Trans-Caspian Express» jańa jobasyn telekópir arqyly saltanatty túrde iske qosqan edi. Buǵan qarap Orta dálizdiń áleýeti aı sanap arta beretinine kóz jetedi.
Joba Eýrazııa keńistigindegi mýltımodaldi kólik baılanystaryn jaqsartýǵa arnalǵan. Onyń ishinde «Orta dáliz» atalyp ketken Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýtynyń áleýetin keń paıdalanýǵa baǵyttalǵan. Osy dáliz arqyly Qytaı temirjoldary budan bylaı da Ázerbaıjanǵa turaqty júk tasymaldaý qyzmetin uıymdastyryp otyr. «Qorǵas» shekara ótkelinen ótken júk Qazaqstan temirjolymen Kaspıı teńizindegi Aqtaý portyna jáne kemege tıelgennen keıin Baký portyna júzip barady. Sıannan júkti jetkizý shamamen 12 kúnde júzege asyrylady. Jańa qyzmet Qytaı men THKB jelisi boıyndaǵy elder arasyndaǵy saýdanyń damýyn jyldamdatady.
«Byltyr temirjol arqyly tasymaldanatyn júk kólemi 22 paıyzǵa artyp, 28 mln tonnaǵa jetti. Bul – rekordtyq kórsetkish. Lıanıýngan, «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» jáne Sıan qalasyndaǵy qurǵaq portta júzege asyrylǵan jobanyń nátıjesinde kólik-logıstıkalyq áleýetimiz edáýir artty. Qazirgi tańda «Aıagóz – Baqty» úshinshi transshekaralyq temirjol qurylysy júrip jatyr. Bul baǵdar Eýrazııa qurlyǵyndaǵy kólik-logıstıka qatynastaryn damytýǵa tyń serpin beredi», dedi Memleket basshysy.
О́z kezeginde QHR tóraǵasy Transkaspıı dálizi úshinshi transshekaralyq temirjol qurylysyn jedeldetetinderin aıtty.
«Bir beldeý, bir jol» bastamasy aıasyndaǵy yntymaqtastyqty jalǵastyra beremiz. Qysqa merzimde taýar aınalymyn eki ese ulǵaıtý jóninde mindet qoıyldy. Biz saýda jáne ekonomıka, ınvestısııa, ındýstrııalandyrý, kólik jáne energetıka sııaqty salalardaǵy baılanysty udaıy nyǵaıtý jóninde ýaǵdalastyq. Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq baǵdarlamasynyń jol kartasyn iske asyramyz. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdary men elder arasyndaǵy úshinshi transshekaralyq temirjol qurylysyn tezdetemiz. Sonymen qatar negizgi mıneraldyq resýrstar, balamaly energııa kózderi, ǵylymı-tehnıkalyq ınnovasııalar, avıasııa jáne ǵarysh, sıfrlandyrý salalaryndaǵy damýdyń jańa baǵyttaryn birge ilgeriletýge nıettimiz», dedi Sı Szınpın.
Damýdyń sony úrdisteri
«Konteınerlik tasymaldyń ınnovasııalyq úrdisteri jáne mýltımodaldi strategııalary» atty dóńgelek ústelde Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdary boıynsha júk aǵynyn ulǵaıtý men tıimdiligin arttyrý úshin porttar arasynda operasııalyq tájirıbe almasý áńgime ózegine aınaldy. Jıynǵa eldegi teńiz porttarynyń ókilderi, eksporttaýshylar, júk ıeleri, beıindi mınıstrlikter, qaýymdastyqtar men basqa da ishki ekonomıkalyq qyzmet qatysýshylary, sondaı-aq «Kazlogistics» QKO bas dırektorynyń mindetin atqarýshy Talǵat Lesov qatysyp, saladaǵy suraýly máselelerge nazar aýdardy.
Is-sharada óńirlik saýda men ekonomıkalyq damýda Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdary mańyzynyń zor ekenine mán berildi. Osy baǵdardy logıstıkalyq tıimdilik pen ekonomıkalyq ósimdi arttyrý úshin qoldanýǵa nıet tanytqandar boldy. Negizi bul baǵdardyń damýyna elimizde memlekettik deńgeıde erekshe kóńil bólinip otyr. Parlament Senaty «Qazaqstan men Qytaı úkimetteri arasyndaǵy Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdaryn damytý jónindegi kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdy maquldady. Kelisimniń maqsaty – baǵdar boıynsha mýltımodaldi tasymaldaýdy damytý úshin avtomobıl, teńiz jáne temirjol kólik túrleriniń basymdyǵyn tıimdi paıdalanýǵa járdemdesý. Kelisim Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty boıynsha júk tasymaldaý kólemin ulǵaıtýǵa jáne Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qatynastardyń odan ári damýyn jaqsartýǵa jol ashady.
Tereń óńdelgen ónimderdiń eksportyn arttyra bastaǵan bizdiń el úshin bul sharanyń ıgiligi mol. Máselen, bıylǵy birinshi jartyjyldyqta temirjol kóligimen tasymaldanatyn shıkizattyq emes eksport kólemi ulǵaıdy. Alty aıda shıkizattyq emes júk eksportynyń kólemi shamamen 10 mln tonnany quraǵan. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 7%-ǵa artyq. Atap aıtqanda, hımııalyq jáne mıneraldy tyńaıtqyshtar 11%-ǵa, tústi metaldar 9%-ǵa, qara metaldar 15%-ǵa jáne bıdaı uny, tuz, ósimdik maıy 11%-ǵa artqan. Sonymen qatar QHR baǵytynda jalpy eksport kólemi kún sanap ulǵaıyp bara jatyr. Mysaly, bıylǵy jarty jyldyń ishinde ósim 19%-dy nemese 6,8 mln tonnany qurady.
Osy jetistikterdi durys rettep otyrý úshin memlekettik organdar deńgeıinde arnaıy shtab qurylyp, jumys istep tur. Shtabtardyń otyrysy josparly túrde apta saıyn ótkiziledi. Onda barlyq másele tez arada qaralyp, oń sheshimin tabady.
Jańa baǵyt
Taıaýda alǵashqy konteınerlik poıyz Qazaqstan arqyly Irannan Qytaıǵa «Soltústik – Ońtústik dálizi» arqyly ótedi. Sóıtip, Aprın qurǵaq porty men temirjol termınalynda Qytaı – Iran – Eýropa temirjol dáliziniń birinshi kezeńi iske qosyldy. Paıdaly qazbalar tıelgen poıyz Inchebýrýnǵa baryp, Túrikmenstandy kesip ótip, bizdiń eldiń Altynkól stansasyna, odan ári Qytaıdyń Iý qalasyna jetedi. Poıyz 10 297 shaqyrymdy baǵyndyrady. Jol eki aptaǵa sozylady, bul – júkti teńiz arqyly jetkizýge ketetin ýaqyttyń jartysyna jýyǵy.
Elimizdiń Irandaǵy elshisi Ashat Orazbaı aldaǵy ýaqytta bul temirjol baǵyty Túrkııamen, Eýroodaqpen jalǵasady degen úmit baryn aıtty. Buǵan deıin Reseı, Qazaqstan, Túrikmenstan jáne Iran «Soltústik – Ońtústik» halyqaralyq kólik dálizi shyǵys baǵytynyń áleýetin sınhrondy damytýdyń 2024–2025 jyldarǵa arnalǵan jol kartasyna qol qoıǵan edi. Ashhabad byltyr jyl aıaǵynda Túrikmenstan – Iran ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komıssııanyń 17-otyrysy barysynda Tegerandy «Qytaı – Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» kólik-tranzıttik dálizi boıynsha tasymaldaýdy jandandyrýǵa shaqyrdy.
Odan sál buryn Túrikmenstannyń kólik jáne temirjol vedomstvosynyń ókilderi Qazaqstan, О́zbekstan, Iran jáne Túrkııadan kelgen áriptesterimen birge kelissóz júrgizip, sonyń aıasynda elimizde jańa kóliktik-tranzıttik dálizdi qalyptastyrý týraly kelisim jobasy ázirlendi. Qytaıdyń Iran arqyly EO-ǵa barýy talqylandy.
