Sýretti túsirgen – Sársenbek Qyzaıbekuly
Toqsanynshy jyldardyń basynda aýyl ishinde taı, qunan jarystary kóp ótetin. Úlkender qara jarys deıtin. Jan-jaqtan tańdaýly taı-qunandar kelmegen soń, báıge deýdi ar sanap, qara jarys atasa kerek. Máselen, basqa bir jerde jarııaly báıge ótetin bolsa, aýylda at jaratatyndar (baptaıtyndar) kúni buryn óz aralarynda qara jarys uıymdastyryp, sáıgúlikteriniń áýselesin bir baıqap alady. El ishine sheteldiń uzyn aıaq, «taza qandy» tulpar-symaqtary kelmegen, báıge ataýly búgingideı bızneske aınalmaǵan, janýarlar «dozırovka», dopıngsiz júgiretin ýaqyttyń sońy edi bul.
Sondaı qara jarystyń birinde atam taıynda mingizgen qunanym birinshi kelip, «qyryp» kete jazdaǵanym bar. Kórshi aýylǵa qunan jarysqa qosýǵa apararda úıdiń ishi toqymqaǵar jasap, sumdyq bolǵan. Munyń bári umytyla bastaǵan qazir. Keıin ol qunan at boldy, biz de qylquıryqty tańdap minýge jaraǵanda, jumsalyp ketti. Biraq eń alǵash taqymym tıgen sol taı meniń básirem ekenin joǵary synypta oqyp júrgenimde bir-aq bildim. Qatelespesem, «Qazaqtyń bı-sheshenderi» atty kitabynan bolýy kerek. «Qazybektiń alǵyrlyq, ádildik qasıeti jeti jasynan-aq kózge túse bastapty desedi ańyz. Ertede as berilip, báıgeden bir Qulaqasqa júz attyń aldynda keledi. Asta júrgen bir jigit: «Mynaý meniń taı kúninde joǵaltqan básirem», dep júzden ozǵan júırikke talasa ketedi. Báıgege qosqan ıesi: «О́zimniń qula bıemnen týǵan atym», dep jeńistik bermeıdi. Osydan daý shyǵady. Atqa talasqan ekeýin kópshilik Keldibekke ákelse, bı daǵdaryp qalypty. Sonda ákesiniń janynda otyrǵan Qazybek eki daýgerge qarap, dálelderin surapty. Júırikti báıgege qosqan kisi: «Enesin kórsem, odan týǵan tóldi dál taýyp aıtamyn», depti. «Taı kúninde joǵaltqan básirem» degen jigit: «Enesin kórip tólin, tólin kórip enesin tanımyn», dep ol da qıylypty.
Bala Qazybek kógendeýli turǵan qozy-laqtan eki qozy alǵyzyp, «óriske baryp, osy eki qozynyń enesin tanyp ákelińder?», dep buıyrady.
Ekeýi óriske baryp, eki saýlyq qoıdy ákeledi. Enesine saldyrsa, at qosqan jigittiń ákelgen saýlyǵy qozyny almaıdy, qozy da jerip qashady. Al «taıynda joǵaltqan básirem» degen jigit qozysyn saýlyqqa salsa, enesi emirenip, emizip tura qalady. Jeti jasar Qazybek sonda: «Qane jurtshylyq, buǵan sizder qalaı qaraısyzdar?», degende tóńirekte turǵandar:
«Bala dál sheshim aıtty, atasyna rahmet, báıge qula taı kúninde joǵaltqan jigittiki», desip tarapty. Básire týraly erteden qalǵan osyndaı ańyz bar. Bala kúni mingen básire esten kete me, sirá? Jýrnalıst Baıqal Baıádil bul týraly: «Básire – halqymyzdyń ǵajap salty. Shańyraǵyn shattyqqa bólep, mynaý jaryq dúnıege ul kelgende, dál sol mezette tóldegen qulyndy básire etip ataıdy eken. Ilkidegi uǵym boıynsha náresteniń bolashaǵy da básire qulynshaqpen tyǵyz baılanysty. Áridegi qazaq meniń soǵym soıǵysh atam qusap básireni soımaǵan, satpaǵan», deıdi.
Qazir she? Búginde básire ataıtyn, mingizetin salt-dástúr qaldy ma el arasynda? Básirege qulyn baılap, taı atamasa da, qalalyqtar basqa nársemen ornyn almastyrǵan shyǵar múmkin? Biz bilsek, qazaq dalasynda básiresiz bala bolmaǵan. Reti kelgende eske salyp, bir jańǵyrtyp qoıǵandy jón kórdik.
