Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Iri óndiriske úlken energetıkalyq baza kerek
Elde óndiriletin elektr energııasynyń 80%-ǵa jýyǵyn iri jáne kishi óndiris oshaqtary tutynatyn bolǵandyqtan, taıaýda «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasyna habarlastyq. Atalǵan qurylymnyń Energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq departamentiniń dırektory Jaqyp Haırýshevtiń aıtýynsha, kásipkerler qaýymy el damýynda elektr energııasymen qamtýdyń mańyzdy másele ekenin túsinip otyr.
«Energetıkalyq qaýipsizdik – kez kelgen eldiń turaqty damýynyń negizgi quramdas bóligi. Elimizde munaı, tabıǵı gaz jáne kómirdiń qomaqty qory bar ekenine qaramastan, turaqty ekonomıkalyq jáne ekologııalyq damý isi erekshe mańyzǵa ıe. Sońǵy jyldary energetıkalyq júıeniń senimdiligi men turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin keshendi kózqarasty talap etetin birqatar mindetke tap boldyq. Ásirese óndiristik kásiporyndardy elektr qýatymen turaqty túrde táýlik boıy qamtamasyz ete almaı qalsaq, el ekonomıkasynyń ilgerileýi úlken tejelýge tap bolary anyq», deıdi «Atameken» UKP ókili.
Tutynýdyń ulǵaıýyn eskerip, eldi energııamen turaqty qamtamasyz etý úshin elektr energııasyn óndirýdiń jańa negizgi kózin engizý qajet. Kómirtegi beıtaraptyǵyna qoljetkizý jónindegi jahandyq kúsh-jiger aıasynda halyqaralyq qarjy ınstıtýttary kómir elektr stansalary jobalaryn qarjylandyrýdan bas tartyp jatyr. Sol sebepti, kómir energııasyn negizgi kóz retinde paıdalaný múmkindigi shekteýli. Respýblıkadaǵy tabıǵı gaz qorynyń mólsheri de damýshy elimizdi uzaqmerzimdi strategııalyq maqsatta qanaǵattandyra almaı tur. Bul rette gaz energetıkasyn aýqymdy damytý qıyn.
Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Jańǵyrmaly energııa kózderi, keıbir artyqshylyqqa qaramastan, jel men kúnniń dáıim bolmaýynan jumystyń boljaýsyzdyǵyna baılanysty turaqty jáne negizgi generasııa kózi bola almaıdy. Osy olqylyqty qaperge alsaq, energetıka sektoryndaǵy tehnologııanyń qazirgi damý deńgeıinde atom energetıkasy joǵalǵan energııa qýatyn aýystyrýdyń eń tıimdi sheshimi bolyp kórinedi.
Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttik – MAGATE málimeti boıynsha, qazir 31 elde jalpy qýaty 375,6 GVt bolatyn 415 atomdyq energoblok jumys isteıdi. Osy shaqta 15 elde 58 reaktor salynyp jatyr. Atom energııasynyń mańyzdy qýaty bar elder – AQSh (94 reaktor), Fransııa (56 reaktor), Qytaı (56 reaktor), Reseı (37 reaktor), Ońtústik Koreıa (26 reaktor) jáne Japonııa (12 reaktor).
«Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda qazir elimizde atom energetıkasyn damytý múmkindigin zertteý jumystary jalǵasyp jatyr. Atom elektr stansasyn salýǵa eń qolaıly aýmaq – Almaty oblysy Jambyl aýdanyndaǵy Úlken aýylynyń aýmaǵy. Ondaǵy halyqqa túsindirý jumystary tyńǵylyqty júrgizilip jatyr. Jaqsynyń parqyn durys aıyrǵan jergilikti turǵyndar AES qurylysyna qarsy emes. О́ıtkeni elimizde apat qaýpin barynsha azaıtatyn, qaýipsizdiktiń barlyq talabyna jaýap beretin sońǵy jetistikter men ázirlemelerdi paıdalanatyn, qýattylyǵy 2 800 MVt-ǵa deıingi jańa býyn III nemese III+ atom elektr stansasyn salý qarastyrylyp otyr», dedi «Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS bas dırektory Tımýr Jantıkın.
Jańa býyn reaktorlarynyń basty ereksheligi – belsendi jáne passıvti qaýipsizdik júıeleriniń biregeı úılesimi. Olar stansany syrtqy jáne ishki áserlerge barynsha tózimdi etedi. Bizdiń elde qurylysy qarastyrylyp jatqan barlyq reaktor eki kontýrly bolyp sanalady. Onda sý bastapqy kontýrda, ıadromen tikeleı baılanysta aınalady. Bastapqy kontýrdaǵy sýdyń jylýy onymen janaspastan ekinshi kontýrdaǵy sýǵa beriledi. Bul jaǵdaıda týrbına reaktordyń ekinshi kontýrynda paıda bolǵan býmen qozǵalady.
Jalpy, atom elektr stansasynda sý shyǵarylǵan bý kondensasııalanatyn jáne qaıtadan paıdalanylatyn jabyq júıede aınalady. Eger atom elektr stansasy Balqash kóli jaǵasynda ornalassa sýdyń qaıtymsyz ysyraptary kól betindegi sýdyń tabıǵı býlanýynan bolatyn ysyrappen salystyrǵanda áldeqaıda tómen bolady.
Iаdrolyq tehnologııalardy jetkizýshiler usynǵan derekterge sáıkes eki blokty atom elektr stansasyn paıdalaný kezinde sýdyń qaıtymsyz joǵalýy (býlanýy) shamamen jylyna 63 mln tekshe metrdi quraıdy. Bul kóldiń jalpy býlanýynyń 0,32%-yna teń. Balqashtaǵy sýdyń jalpy kólemi shamamen 108,3 mlrd tekshe metrge teń. Bul da atom elektr stansasyn salqyndatý úshin qajetti kólemnen aıtarlyqtaı kóp. Sondyqtan AES kól kólemine is júzinde túk te áser etpeıdi.
Otandyq mamandar atom otynyn tolyq meńgergen
AES-ti salý kezinde keminde 10 myń jumys orny ashylady. Al ony paıdalaný men jóndeý kezeńderinde 2 myńǵa deıin turaqty qyzmet orny qurylady. Búginde 1 000-nan astam otandyq qurylysshylar men ınjenerler Túrkııa men Bangladeshtegi AES jobalarynda jumys istep júr.
AES-ti paıdalanýǵa jetkilikti kadrlyq áleýetimiz bar deıdi sarapshylar. Qazir atom salasynda 20 myńnan astam adam, onyń ishinde negizgi óndiristik personaldyń 15 myńy jumyspen qamtylǵanyn eskerý qajet. Kóptegen maman «Ulttyq ıadrolyq ortalyq» pen «Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda» jumys isteıdi. Ol jerde ondaǵan jyl boıy atom reaktorlary tabysty paıdalanylyp keledi. Iаdrolyq energetıkalyq qondyrǵynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýde álemdik deńgeıdegi jumystar atqarylyp jatyr. Onyń nátıjeleri Japonııada, Fransııada jáne bizdiń ıadrolyq ǵalymdarymyz yntymaqtasatyn basqa elderde atom elektr stansalarynyń birqatar ınnovasııalyq jobalarynda eskeriledi.
«2010 jyldan bastap osy ýaqytqa deıin joǵary oqý oryndarynda 2 193 bakalavr, 909 magıstr jáne 135 doktor mamany daıarlandy. Sondaı-aq «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda 2010 jyldan bastap «Atom ónerkásibi», «Atom ıadrosy jáne bólshekter fızıkasy», «Tehnıkalyq fızıka. Atom elektr stansalary men qondyrǵylary», «Iаdrolyq ınjenerııa» mamandyqtary boıynsha 21 bakalavr, 12 magıstr jáne 1 maman bilim aldy. «Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy» RMK bazasynda jyl saıyn 120-dan astam stýdent úshin praktıka uıymdastyrylady. Oqý-aqparattyq ortalyǵy negizinde radıasııalyq qaýipsizdik salasyndaǵy mamandardy oqytý júrgiziledi. Kadrlardy daıarlaýdyń aýqymdy baǵdarlamasy Almatydaǵy «Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda» júzege asyrylyp jatyr. Eki ıadrolyq energetıkalyq blogi bar AES paıdalaný úshin ártúrli mamandyqtaǵy 2 000-ǵa jýyq adam qajet. Onyń shamamen 20%-y ıadrolyq qondyrǵylarǵa qatysty. Stansanyń operasııalyq personalyn arnaıy daıarlaý AES qurylysy bastalǵannan keıin birden qolǵa alynady. Bul – vendor nysandarynyń bazasynda ótkiziletin AES reaktorlarynyń tańdalǵan túrindegi oqytý jáne praktıkalyq taǵylymdama. Jalpy alǵanda, elimiz atom elektr stansasyn salý úshin ǵana emes, ony senimdi jáne qaýipsiz paıdalaný úshin de qajetti kadrlyq áleýetke ıe», deıdi T.Jantıkın.
AES-tiń taǵy bir paıdasy bar
Beıbit atom ekonomıkanyń ósýin qamtamasyz etip, jańa jumys oryndarynyń ashylýyna baılanysty salalardyń damýyna yqpal etedi. AES-ti salý kezindegi 1 jumys orny sabaqtas salalarda 10-nan astam jumys ornyn quratyny jáne adam qyzmetiniń basqa da kóptegen baǵytyn damytatyny belgili. Ártúrli aýrýdy dıagnostıkalaý jáne emdeý úshin qoldanylatyn ıadrolyq medısına da solardyń qatarynda. Jurttyń bári biletindeı, ıadrolyq medısına organızmdi zertteý úshin ızotoptardy paıdalanady. Al onyń taǵy bir túri – radıasııalyq terapııa. Ol rak kletkalaryn nysanaǵa alý jáne joıý úshin radıasııany qoldaný arqyly qaterli isiktiń belgili bir túrlerin emdeý úshin qoldanylady.
«Atom aýyl sharýashylyǵynda da keńinen qoldanylady. Atap aıtqanda, saladaǵy eksport kólemin arttyrýǵa kómektesedi. Jetkizý tizbegine jáne AES qurylysyna jergilikti shaǵyn jáne orta bıznes kompanııalaryn qosý qurylys, mashına jasaý, qurylys materıaldary men mamandandyrylǵan qural-jabdyqtar óndirisi sııaqty otandyq ındýstrııa men ınfraqurylymnyń, qyzmet kórsetý sektoryn yntalandyratyny sózsiz», dedi J.Haırýshev.
Atom energetıkasynyń damýy ǵylymı zertteýlerdiń, otandyq ǵylymnyń ósýine de yqpal edi. Oǵan qosa, otandyq ǵylym men bilimniń damýyna oń mýltıplıkatıvti áser etip, joǵary tehnologııalyq, bilimdi qajet etetin tehnologııalardyń jedel damýyna áser bereri sózsiz.
Jumyrtqadaı ıadrolyq otyn 88 myń tonna kómirge teń
MAGATE málimetine qaraǵanda, dúnıe júzinde atom elektr stansalary jumys istegen barlyq kezeńde (1954 jyldan bastap) paıdalanylǵan ıadrolyq otyn qaldyqtary bar-joǵy 370 myń tonna ǵana jınalǵan. Al bizdiń elde (álem boıynsha emes) kómirdi jaǵý kezinde kúl jáne shlak qospalarynyń bir jyldyq shyǵymynyń ózi shamamen 19 mln tonnany quraıdy. Jumyrtqadaı ıadrolyq otyn beretin elektr qýatyn 88 myń tonna kómirden áreń alýǵa bolady. Sonymen birge AES-te paıdalanylǵan ıadrolyq otyndy tolyǵymen qaldyq deýge bolmaıdy. О́ıtkeni álem boıynsha jınalǵan 370 myń tonna «qaldyqtyń» 120 myń tonnadan astamy (paıdalanylǵan ıadrolyq otynnyń jalpy jınaqtalǵan kóleminiń 32,4%-y) qazirdiń ózinde qaıta óńdeldi. Atap aıtqanda, «MOX» otyny (quramynda bólinetin materıaldardyń birneshe oksıdteri bar ıadrolyq otyn) túrinde qaıta paıdalaný maqsatynda.
Mundaı jabyq ıadrolyq otyn sıkli atom ónerkásibiniń ekologııalyq tazalyǵyn odan ári jaqsartýdyń jańa keleshegin ashady. Elektr qýaty 1 000 MVt zamanaýı atom elektr stansasynda bar bolǵany 50 tekshe metr radıoaktıvti qaldyq jınalady. Bul – qazirgi atom elektr stansalary úshin 60 jyldan astam jumys istegende búkil qyzmet etý merziminde 50 temirjol vagonynan aspaıtyndaı kólem.
Endi túpkilikti sheshim halyqtyń osy mańyzdy máselege qatysty tańdaýyn aıqyndaıtyn aldaǵy referendýmnyń nátıjesine baılanysty.
