Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qazirgi kezde Ulytaý oblysy boıynsha 50 balabaqsha, 49 shaǵyn ortalyq jumys isteıdi. Mektepke deıingi uıymdarǵa ornalasý úshin kezekte turǵan bala sany oblys boıynsha – 4 249. Naqtyraq aıtqanda, Jezqazǵanda – 1790, Sátbaevta – 1853, Qarajalda – 338, Jańaarqa aýdanynda – 184, Ulytaý aýdanynda – 84 bala. «Aımaqtyq jol kartasy» boıynsha mektepke deıingi bilim jáne tárbıemen qamtý bıyl 1080 oryndy quraýǵa tıis edi. Biraq bul jospardyń oryndalmaıtyny baıqalyp tur. Ras, bıyl Jáırem kentinde 115 oryndyq «Ajar» bóbekjaıy ashyldy jáne munda 50 oryndyq 5 jastaǵy balalarǵa arnalǵan daıarlyq toby jumys isteıtin bolady. Jyl sońyna deıin Sátbaev qalasynda 320 oryndyq, Jezqazǵan qalasynda 320 oryndyq bóbekjaı ashý múmkindigi bar. Jumys atqaryp jatqan mektepke deıingi bilim uıymdarynda qosymsha toptar ashý, jekemenshik bóbekjaılarda 130 oryn ashylady. Biraq báribir 145 orynnyń ashylmaı qalýy múmkin. Degenmen byltyrǵa qaraǵanda ilgerileýshilik bar. О́ıtkeni ótken jyly 1495 oryn ashý josparlanyp, sodan tek 356 oryn ǵana ashylǵan edi.
Bıyl oblystaǵy 2 balabaqshada aǵymdaǵy jáne 2 balabaqshada kúrdeli jóndeý jumysy júrip jatyr. Jóndeý jumystary jańa oqý jylyna deıin aıaqtalady. Al endi osy mektepke deıingi bilim berý uıymdaryndaǵy pedagogterdiń sapalyq deńgeıi qandaı?
Oblys boıynsha mektepke deıingi bilim berý uıymdarynda 1004 pedagog eńbek etedi eken. О́kinishtisi sol, osylardyń 52,4%-ynyń , ıaǵnı 526 pedagogtiń sanaty joq kórinedi. Pedagogterdiń kásibı biliktilik úlesi de kóńil kónshitpeıdi, bar bolǵany 13,6%-dy quraıdy, ıaǵnı oblys boıynsha barlyǵy «pedagog-zertteýshi» – 9, «pedagog-sarapshy» – 27, «pedagog-moderator» – 225, joǵary sanat – 31, birinshi sanat – 70, ekinshi sanat 116 pedagog bar. Naq qazirgi ýaqyttaǵy oblys boıynsha mektepke deıingi mekemelerdegi eńbek etip júrgen pedagogterdiń sapalyq deńgeıi osyndaı. Negizi qalyptasqan norma boıynsha bul salada áli 116 pedagog jetispeıdi. Aldaǵy ýaqytta oblysta jańadan 2 bóbekjaı ashý kózdelip otyr. Al bularǵa 88 pedagog kerek. Sonda tek mektepke deıingi mekemelerge 200-diń ústinde pedagog jetispeıdi eken. Al mektepterdegi jaǵdaı qandaı?
Oblys boıynsha barlyǵy 87 mektep bar, munyń bireýi ǵana – jekemenshik, qalǵandary – memlekettik. Bularda barlyǵy 3791 pedagog jumys istep júr. Osy jetkilikti me? Joq. Jetispeıtin pedagog sany – 267. Munyń 196-sy –qazaqtildi, 71-i – orystildi.
Sapalyq deńgeıin aıtpaǵannyń ózinde oblys boıynsha mektepke deıingi bilim berý mekemelerine – 204, mektepterge 267 pedagog jetispeıtini – dabyl qaǵarlyqtaı jaǵdaı. Mundaı tyǵyryqqa qalaı tireldik jáne budan shyǵatyn jol qandaı?
Oblystaǵy bilim salasyndaǵy jaǵdaıdy aımaqtyń jalpy damýynan bóle qaraýǵa bolmaıdy. 1997 jyly Jezqazǵan oblysy taratylǵan soń, mundaǵy qaı sala bolsyn quldyraýǵa bet túzedi. Bilikti mamandar, sonyń ishinde Jezqazǵan ýnıversıtetiniń de oqytýshylar quramynyń basym bóligi basqa jaqtarǵa qonys aýdardy. Jezqazǵan pedagogıkalyq kolledji negizinen mektepke deıingi jáne bastaýysh synyp muǵalimderin ǵana daıarlady. «Qazirgi bala joǵary oqý ornyn tańdamaıdy, oqıtyn qalasyn tańdaıdy» degen túsinik bar. Bul shyndyqtan alshaq emes. Jastar «jaıly jer izdep ketti dep jazǵyra kórme qarttarym» demekshi, «tuıyq qala» Jezqazǵanda qalǵysy kelmedi, iri-iri qalalarda oqyǵandy qalady. Joǵary oqý ornyn bitirgen soń týǵan jerge neken-saıaǵy ǵana keri oraldy. О́.Baıqońyrov atyndaǵy Jezqazǵan ýnıversıtetiniń grant utyp alýy da qıyndap ketti. 2008-2010 jyldary sol kezdegi Jezqazǵan qalasynyń ákimi Qanat Balmaǵambetov óńir jastaryn aımaqta alyp qalý jáne Jezqazǵan ýnıversıtetine qoldaý kórsetý maqsatynda alǵash ret qala ákiminiń grantyn taǵaıyndady. Biraq bul da máseleni túpkilikti ońalta almady. Jezqazǵannan syrtqa ketý de, kóshý de toqtamady.
Ulytaý oblysy qurylǵan soń jaǵdaı ońynan ózgeretinine úmit te, senim de mol boldy. Biraq ýaqyt basqa salalardy aıtpaǵannyń ózinde, bilim salasyndaǵy túıinderdiń tarqaı qoımaǵanyn kórsetip otyr. Ásirese bolashaq pedagogterdi oblystaǵy ýnıversıtette oqytýdy qamtamasyz etý, jastardy tartý kúrdeli máselege aınaldy. Bul maqsatta oblys ákimdigi 2023 jyly 90 grant taǵaıyndady. Biraq sol grantty paıdalanǵandar saýsaqpen sanarlyq qana bolypty. Sebep? Muny О́.Baıqońyrov atyndaǵy Jezqazǵan ýnıversıtetiniń rektory Á.Tákishev:
– О́ıtkeni oblys ákiminiń granty kesh jarııalanady. Bul ýaqytta jastar basqa jaqtaǵy joǵary oqý oryndaryna túsip ketedi. Grantty jyl basynda jarııalasa, jaǵdaı basqasha bolar ma edi? – dep túsindiredi.
Oblys basshylyǵy bıyl da Jezqazǵan ýnıversıteti úshin arnaıy 80 grant taǵaıyndady.
– Bul grantty taǵaıyndaý kezinde JezÝ-dyń múmkindigi eskerilmegen. О́ıtkeni 80 grant taǵaıyndalǵan mamandyqtardyń bizdiń ýnıversıtette 37-si ǵana bar. Sol mamandyqtar boıynsha da grantty paıdalaný tolyqtaı bolar-bolmasy neǵaıbil. О́ıtkeni tamyzdyń bas kezinde barlyq joǵary oqý ornyna grant bólý aıaqtaldy. Jastarymyzdyń kópshiligi basqa qalalardaǵy joǵary oqý oryndaryn tańdap, solardyń grantyn jeńip aldy. Oblys ákiminiń grantyn jyl basynda jarııalaý kerek, – deıdi Á.Tákishev.
Rektordyń sózi bir qaraǵanda durys. «Oblystyq bıýdjetten bólinetin qarjy jyldyń bas kezinde naqtylanyp, bekitilip qoıýy kerek» degen sózben kelisýge bolady. Biraq...
Baıqaýymyzsha, oblystyq bılik pen Jezqazǵan ýnıversıteti arasynda tyǵyz baılanys joq ta sekildi. Áıtpese oblys ortalyǵyndaǵy jalǵyz ýnıversıtette qandaı mamandyqtar oqytylatynyn eskerý, grantty soǵan qaraı belgileý sonshalyqty qıyn sharýa ma? Nemese rektor da óz tarapynan «qandaı mamandyqtarǵa, qansha grant, qashan bólinedi?» degen tárizdi suraqtarmen oblys basshylyǵynyń tabaldyryǵyn tozdyryp, máseleni kúnilgeri sheship almas pa? Sodan soń jyl boıyna árbir mektepke baryp, jas túlektermen dúrkin-dúrkin kezdesý ótkizip, olarǵa jergilikti jerde oqýdyń artyqshylyǵyn túsindirý jumystaryn júrgizbese taǵy bolmaıdy emes pe? О́kinishke qaraı, mundaı ilkimdilik baıqala qoımaıdy. Bul máseleniń bir túıindi tusy desek, syrttan mamandar tartý da óte qıyn.
– Bıyl elimizdiń pedagogter daıarlaıtyn 6 joǵary oqý ornyna baryp, túlektermen kezdestik, olardy oblysqa shaqyrdyq. Qyzyǵýshylyq tanytqandar bola qoıǵan joq. Al kelip, kórip, jaǵdaımen tanysqan birdi-ekili jastar kelgisi kelmedi. Olar «páter taýyp berińizder» degen ótinish aıtty. Eger olar aýyldy jerlerge baratyn bolsa «Dıplommen – aýylǵa!» degen baǵdarlama sheńberinde azdy-kópti kómek kórsetýge bolady. Salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, óńirlerdegi qalaly jerlerge medısına salasyna jas mamandar keletin bolsa, olarǵa tıisti zań aıasynda jan-jaqty kómek kórsetiledi. Al pedagog mamandaryna mundaı qamqorlyq kórsetý qarastyrylmaǵan. Osy jaǵy túsiniksiz, – deıdi Ulytaý oblysy bilim basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy M.Tórebekov. «Qashaıyn dep turǵan qoıanǵa «táıt» degesin ne sorym?» demekshi, óńirlerge tek Ulytaý oblysy ǵana emes, jas pedagog mamandardy tartýdyń qıynshylyǵyn bile tura, qamqorlyqtan qaǵys qaldyrý olardy keýdeden ıtergenmen birdeı emes pe?
Oblystaǵy bilim salasynda qatardaǵy pedagogter ǵana emes, basshylyq quram da jetkiliksiz.
Sátbaev qalasyndaǵy «Qarlyǵash», «Qyzyl Telpek», «Baldáýren», «Kúnshýaq», «Ertegi», Qarajal qalasyndaǵy «Balbóbek», Jańaarqa aýdanyndaǵy «Erketaı», Ulytaý aýdanyndaǵy «Aıgólek», «Baldáýren», barlyǵy 10 balabaqshada – meńgerýshi, Jezqazǵannyń – 2, Sátbaevtyń – 1, Qarajaldyń – 1, Ulytaý aýdanynyń –2, Jańaarqa aýdanynyń 3 mektebiniń dırektory joq. Basshy bolmaǵan jerde qalypty jumys bolmaıdy. Mamandarmen qamtamasyz etýdegi zárýliktiń bir ushy basshylyq quramnyń jetispeýshiligimen tyǵyz baılanysty bolýy da múmkin.
Áne-mine degenshe jańa oqý jyly bastalady. Bizge málim bolǵanyndaı, Ulytaý oblysy boıynsha jańa oqý jylynda 1-synypqa aýyldyq mektepterge – 900, qala mektepterine – 3375 , barlyǵy 4 275 bala qabyldanady dep josparlanǵan bolsa, qazirdiń ózinde 4010 bala qabyldandy. Osynyń arasynan 3281 bala qazaq synyptaryn tańdaǵan eken. Bul – óte súıinshi surarlyq statıstıka, qýanarlyq jaǵdaı.
Urpaqtyń tálim-tárbıesi, bilimi – úlkenderdiń moınyndaǵy amanat, solardyń mindeti. Elimizde pedagog mártebesin kóterý maqsatynda birshama qadam jasaldy, irgeli sharýalar qolǵa alyndy. Degenmen áli de qordalanǵan máseleler joq emes.
Jyl saıyn elimizdegi pedagogıkalyq joǵary oqý oryndaryn qanshama jas bitirip shyǵady? Olar qaıda jumysqa ornalasady? Osyndaı suraqtar jóninde saraptama jasap, tıisti qorytyndy shyǵaryp, dıplom alýshy jastardy pedagog mamandar jetispeıtin óńirlerge baǵyttaıtyn joba jasalyp, qolǵa alynsa, bálkim, bul máseleni jeńildete túser me edi?
2022 jylǵy 13 maýsymda el Úkimeti №390 «Muǵalimder tapshylyǵy bar óńirlerge úzdik pedagogterdi tıisti qoldaý sharalarynyń paketimen tartý qaǵıdalaryn bekitý týraly» Qaýly qabyldady. Munda jas mamandardy emes, úzdik pedagogterdi tıisti qoldaý kórsetý arqyly muǵalimder tapshylyǵy bar óńirlerge baǵyttaý týraly kórsetilgen. Qaýlyda baǵdarlamanyń 2022 jylǵy 1 qyrkúıekten 2027 jylǵy 25 mamyrǵa deıingi ýaqytty qamtıtyny jazýly tur. Demek baǵdarlama áli oryndalý ústinde. Ulytaý oblysyndaǵy pedagog tapshylyǵyn azaıtýǵa bul baǵdarlamanyń septigi tıip qalmas pa eken?
Ulytaý oblysy
