Psıhologııa ınstıtýtynyń qajettiligi

«Nashaqorlyq, ásirese balalar arasynda tez taralyp, jastarymyz ýlanyp jatyr. Esirtkimen kúres belsendi júrgizilmese, erteń bári kesh bolýy múmkin. Men byltyrǵy Quryltaıda balalar men jastardyń densaýlyǵyna, ıaǵnı tutas ulttyń bolashaǵyna orasan zor zııan keltirip jatqan veıpterdiń taralýy­na tosqaýyl qoıý úshin naqty sharalar qabyldaý qajettigin aıttym.

Sol sııaqty taǵy bir qaýipti kesel – lýdomanııa, ıaǵnı qumarpazdyq. Keıbir málimetterge qarasaq, 400 myńǵa jýyq azamat – býkmekerlik keńseler men kazı­no­lardyń turaqty klıenti. Bul – tutas bir qalanyń halyq sanyna para-par kór­setkish. Shyn máninde, lýdomanııa – beıbit kúnde eldiń shyrqyn buzyp jatqan qater.

Turmystyq zorlyq-zombylyq, býllıng pen agressııa da – qazirgi ýaqyttaǵy qaterli úrdis. Ashyǵyn aıtsaq, qoǵamda qatygezdik kúsheıip barady. Bireýge til tıgizip, ar-namysyn taptap, tipti uryp-soǵýǵa daıyn turatyndar az emes», dedi Memleket basshysy.

Búginde «Turmystyq zorlyq-zom­bylyq profılaktıkasy týraly» zańǵa tolyqtyrýlar men ózgerister engizildi. Sonymen qatar zańsyz oıyn bıznesi men lýdomanııaǵa qarsy is-qımyl jónindegi 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospardy bekitý týraly Úkimettiń qaý­lysy qabyldandy. Bul – elimizdegi áleý­met­tik problemalardy sheshýge baǵyt­talǵan mańyzdy qadam. Alaıda osy qa­byl­danǵan is-sharalardyń tıimdi júze­ge asy­­rylýyn qamtamasyz etý úshin qosym­sha ǵylymı jáne praktıkalyq qoldaý qajet.

Sebep pen saldardy sarapqa salsaq, bul máseleniń barlyǵy psıhologııa­lyq aspektilermen tyǵyz baılanys­ty. Birinshiden, otbasy – adam qalyptasatyn, boı túzeıtin, eń alǵashqy áleýmettik ıns­tıtýt. Demek balaǵa moraldyq baǵdar beredi, áleýmettik daǵdylardy úırete­di jáne emosıonaldy qoldaý kórsete­di. Ashyp aıtsaq, moraldyq negizder bala­nyń jeke tulǵalyq jáne áleýmet­tik minez-qulqyna áser etedi. Otbasyndaǵy tárbıe arqyly bala jaqsy minez-qulyqty úırenedi, ádildik, jaýapkershilik jáne janashyrlyq sııaqty moraldyq normalardy meńgeredi. Bul qasıetter adamnyń qoǵamda durys beıimdelýine, áleýmettik qarym-qatynastarda jetistikterge jetýine múmkindik beredi.

Al otbasyndaǵy emosıonaldyq qoldaý men súıispenshilik balalardyń ózin-ózi baǵalaýyn arttyrady, emosıonaldyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etedi. Qoldaýshy jáne súıispenshilikke toly otbasy, ortasy jasóspirimderdiń kúızeliste tózimdi bolýyna kómektesedi. Psıhologııalyq turǵydan alǵanda, otba­syndaǵy emosıonaldyq klımat balanyń psıhıkalyq densaýlyǵyna jáne jalpy ál-aýqatyna oń áser etedi.

О́z kezeginde áleýmettik daǵdylar qoǵamda sátti beıimdelý úshin mańyzdy. Balalar otbasynda áleýmettik ózara árekettesý, kommýnıkasııa, problemalardy sheshý sııaqty daǵdylardy úırenedi. Bul balanyń qoǵamdyq ómirde ózderin jaqsy sezinýine jáne tıimdi qarym-qatynasta bolýyna sep bolady.

Jastar arasyndaǵy beleń alǵan zııan­dy ádetter osyndaı psıhologııalyq aspektilerdiń biriniń aqsaýynan týyndaıdy. Máselen, nashaqorlyq – otbasylyq problemalar, áleýmettik qysym, jáne psıhologııalyq buzylýlar sebebimen baılanysty. Al onyń psıhologııalyq áserine depressııa, alańdaýshylyq jáne psıhıkalyq buzylýlar jatady. Veıp qoldaný da kúızelisti arttyrady. Nasybaı atý táýeldilik, áleýmettik oqshaýlanýǵa ıtermeleıdi.

Lýdomanııa nemese qumar oıyndar­ǵa táýeldilik te – jastar arasynda keń taral­ǵan problema. Eger otbasynda qumar oıynshy bolsa, bala onyń minez-qulqyn boıyna sińire bastaıdy. Keıde bala táýeldilik áserinen qaıtalanatyn qozǵalystardy oryndaýǵa beıim bolady. Tipti keı azamattar óziniń jalǵyzdyǵyn, áleýmettik ortadan oqshaýlanyp qalǵan sezimin qumar oıyndarmen toltyrady. Iаǵnı oıyn arqyly olar psıhıkalyq bos oryndy toltyrýǵa, saǵynyshtan arylýǵa jáne zeriktirýdi joıýǵa tyrysady. Bul táýeldilik qarjylyq qıyndyqtardan bólek, kúızelis, depressııa, tipti sýısıd týraly oılardy týdyrýy yqtımal.

Turmystyq zorlyq-zombylyq psıho­logııalyq, fızıkalyq jáne emosıonaldyq jaraqattardy qamtıdy. Negizi bul másele otbasyndaǵy problemanyń jyldar boıy basylyp, ýshyǵa berýinen týyndaýy múmkin. Bir-birimen ashyq sóılespeı, emosııasyn jetkize almaǵandyqtan, kúızelis, agressııa, qorqynysh sekildi neshe túrli sezimdi basqara almaýy saldarynan bolýy yqtı­mal. Adam emosııasyn ishteı basyp, syrtqa durys kúıde shyǵara almaǵandyqtan týyndaıdy. Sondyqtan psıhologııalyq jáne áleýmettik qoldaý júıelerin damytý mańyzdy.

Býllıng pen agressııa da – jastar ara­syndaǵy psıhologııalyq zorlyq-zom­bylyqtyń kórinisi. Bul qubylystar depressııa, ózin-ózi baǵalamaý jáne áleý­mettik oqshaýlanýdan týyndaıdy.

Qoǵamnyń áleýmettik qurylymynda otbasy qundylyqtary asa mańyzdy oryn alady. Otbasy qundylyqtarynyń ma­ńyzdylyǵy men jastar arasyndaǵy zııan­dy ádetterdiń psıhologııalyq aspekti­leri elimizde psıhologııa ǵylymynyń qajet­tiligin kórsetedi.

Memleket basshysynyń Qazaqstan halqy Assambleıasynyń «Birlik. Jasampazdyq. О́rleý» atty HHHIII sessııasynda sóılegen sózinde «Nashaqorlyq, qumarpazdyq (lýdomanııa), turmystyq zorlyq-zombylyq, vandalızm jáne ysyrapshyldyq sııaqty áleýmettik keseldermen kúresý isinde mańyzdy ról atqarady. Qaýipsiz ómir súrý úshin osyndaı qaterli qubylystar­dan birjola arylýymyz kerek. Bul – ásirese urpaqtyń bolashaǵy úshin aıryqsha mańyzdy. Biz balalar men jastardy barynsha qorǵap, durys tárbıeleýimiz qajet. Qoǵamdyq keselderdi túbirimen joıamyz desek, ortaq iske búkil el bolyp jumylǵan jón», degen edi. Osy oraıda joǵaryda atap ótken máselelerdiń ózegi men ótkir­ligin eskere otyra, keselmen kúreste, aldyn alýda psıhologııalyq ǵylymı zert­teý ıns­tıtýtyn ashý qajet. Instıtýt túıt­kildi tarqatýda negizgi ról atqarady. О́ıtkeni jas­tar psıhologııasyn, qoǵamnyń áleýmettik minez-qulqyn zertteý arqyly sebepteri anyqtalyp, ońtaıly sheshimder men ıntervensııalar usynylady.

Odan qaldy ǵylymı zertteýlerdi júıe­leýde, psıhologııalyq qoldaý kór­setýde, kásibı bilim berýde, áleýmettik jobalardy qoldaýda, qoǵamdyq sanany oıatýda jáne halyqaralyq yntymaqtastyqty damytýda jastar men jalpy qoǵamnyń psıhıkalyq densaýlyǵyn saqtaý jáne jaqsartýda úlken úles qosady. Álemdik tájirıbe zerttelip, mamandar bilim-biligin jetildiredi. Zamanaýı psıhologııalyq quraldar men jabdyqtardy paıdalaný zertteýlerdiń dáldigin arttyrady. Máse­len, neıropsıhologııalyq testter, bıoobrat baılanys quraldary jáne basqa da ınnovasııalyq jabdyqtar psıhıka­lyq densaýlyqty zertteýde qoldanylýy múmkin. Buǵan qosa álemdik psıhologııa­lyq zertteýlerdiń nátıjelerin ıntegra­sııa­laý jańa ǵylymı túsinikter men teo­rııa­lardy qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Bul – qoǵamnyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam.

Balabek SAQTAǴANOV,

PhD, psıholog