Dúıim el kútken doda

Báıgetóbede báseke joǵary

Etnosport olımpıada­synda báıge túr­le­ri­nen elimizden qaty­sa­tyn tulparlardy irikteý kezeń­deri aıaqtaldy. Báıge fede­rasııa­synyń atqarýshy dırektory Al­taı Bımen ár óńirde ótken irikteý dodalaryna atbegiler ba­byn kelistire jaratqan júırik­terin qosyp, aıtýly alamanǵa jol­­dama oljalaǵan jandar ázir­­likti pysyqtap jatqanyn jet­kizdi.

«Dástúrli báıge túrlerinen, ıaǵnı alaman, top báıge, jorǵa, qunan jarysynan irikteý bir­neshe kezeń boıynsha ótti. Buǵan elimizdiń barlyq aımaǵynan atbe­giler júırigin ákep qosty. Báıge túrlerinen ár kezeńde júl­deli oryndarǵa ıe bolǵan júı­rikterdiń ıeleri endi Dú­nıe­júzilik kóshpeliler oıyn­da­­rynda baǵyn synap, uly ala­man­da at júgirtedi. 2010 jyl­dan beri turaqty túrde uıym­­dastyrylyp, etnosport olımpıadasy dep te ataıdy. Eki jylda bir ret ótetin dodada atbegiler tulparlarynyń súrinbeı, aldyna qara salmaı, toptan ozyp kelgenin qalaıdy. Buǵan deıin Qyrǵyzstanda ótken kóshpeliler oıyndarynda bizdiń atbegilerdiń baptap qosqan sáıgúlikteri báıgeniń aldy boldy. Bul joly da sol mejeden kórinýge baryn salmaq», deıdi A.Bımen.

«Qazanat» atshabarynda báıge túrlerinen saıys 13 qyrkúıekte ótedi. Qunan báıgege qatysa­tyn tulparlardy shabandozdar 11 shaqyrym qashyqtyqqa synaıdy. Báıge federasııasynyń erejesine saı ótetin dodaǵa qo­sylatyn shabandozdardyń jasy segizden asýy mindetti, salmaǵy da 26 kg-dan joǵary bolýǵa tıis. Qunandardyń da jasy ekiden asýy kerek. Iаǵnı qunanǵa jasy jetpeıtin taı ne bolmasa dónen shyqqan júırikti dodaǵa qospaıdy. Shetelden kele­tin qatysýshylar qunan báıgesine úsh tulpar, úsh shabandoz qosady. Attardy baptaıtyn úsh bapker jáne bir komanda jetekshisi bolady. Elimizdiń atbegileri úshin joldama sany – altaý. Respýblıkalyq irikteý kezeńinde top jarǵan alty qunan báıgege túsedi.

Kese tuıaǵymen kókjıekti shańǵa kómetin alaman báıgeni taqym qysyp kútýshiler kóp. Sebebi Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń bas báıgesin oljalaýdan qyrǵyz atbegileri de dámeli. Olar da aýzymen qus tistegen jelge jetkizbes júı­rikterin jaratyp ákelmek. Ási­rese qalyń kópshilik qyr­ǵyz jerinde ótken alaman báı­gelerde ıesiniń meımanasy tasyp páter, kólikke ıe bolyp, qomaqty qarjylaı syıaqyǵa kenelgen Qaraqyz atty tulpardan úmit kútedi. Shashasyna shań juqpaıtyn júırik elimizdegi dúbirli báıgelerde de alamannyń aldy bolyp, dańqy jaıyldy. Kórshiles Reseıden de atbegi­ler Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­­daryna júırikterin qosý­ǵa qam jasap otyr. Báıge fede­rasııasynyń erejesine saı ótki­ziletin alamanda 8 jastan asqan shabandozdar taqymda­ǵan tul­parlar 25 shaqyrymdy baǵyn­dyrmaq. Alaman báıgege 3 jas­tan asqan tulparlar qosy­lady. Ár elden keletin delegasııa alaman báıgege tek úsh attan qosýǵa múmkindik alsa, ózimizdiń alty atbegi tulparyna senim artatyn múmkindik týyp otyr.

Shyn júırikke tusaý joq

Atbegiler elimizge asyl tu­qymdy jylqy janýaryn shetel­den, ásirese Eýropa mem­leket­terinen ákelip júr. Taza qandy júırik jylqylardyń álemdik aýksıonyna únemi qa­tysyp, tulpar bolar qylquı­ryqty tap basyp tanıtyn belgi­li atseıis Serik Maımaqov Dú­nıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna qaty­syp, alaman báıgeniń bas júl­desin qanjyǵasyna bók­terý ár atbeginiń arman-maqsaty deıdi.

«Onyń ústine ár elden kele­tin has tulparlar ózimizdiń júı­riktermen birge dodaǵa qosylady. Jalpy júlde qory tym qomaqty bolmaǵanymen de, saıystyń dańqy men mysy basym. Qyrǵyz eli 2014 jyldan bastap úsh márte Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­daryn uıymdastyrdy. 2016 jyly Ystyqkóldiń jaǵasynda, Sholpan-Ata qalasynda ótken II etnosport dodasynyń alaman báıgesine Súlikqara degen tulparymdy baptap apardym. О́z jerinde ótip jatqan dúbirge toly kóshpeliler oıyn­darynda qyrǵyz atbegileri bas báıgeni ózderi oljalaıtynyna bek senimdi edi. Oǵan bir sebep Súlikqara Dúnıejúzi­lik kóshpeliler oıyndarynyń ala­­manyna qosylǵanǵa deıin iri báıgelerde top jaryp aty jaıy­la qoımaǵan. Olar sony ba­ǵamdady ma, asa qatty báse­ke­les tuta qoımady. Shyn júı­rik­ke qashanda tusaý joq, ala­man báıgeniń sońǵy aınaly­myna deıin top ishinen sýyrylyp shyqpaı, aldyn ala dara­lan­baǵan tulparym márege ja­qyn qalǵanda juldyzdaı júıt­kip, ózgelerinen oq boıy ozyp jetkende qyrǵyz atbegileri kádimgideı qyzǵandy. Senseńiz, alaman báıgeniń ekinshi júl­desi de elimizden at qos­qan at­begige buıyrdy. Aıyrqal­paq­ty aǵaıyndarymyzdyń maq­taýly tulparyna uly ala­man­nyń úshinshi orny buıyrdy. Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­darynyń ataǵynan at úrkedi. Sondyqtan da óz jerimizde ótetin báıgede atbegiler tulpa­rynyń oza shaýyp, aldymen kelýin tileıdi. Bul joly da sáıgúlikterimiz súrinbeı, shabandozdarymyz jyǵylmaı olja salsa deımiz», deıdi S.Maımaqov.

Belgili atbegi jyl saıyn Polsha, Reseı, Germanııa, Fran­­sııa elderinde ótetin aýk­sıon­­darǵa qatysyp, júırik jyl­qylardy tap basyp tanyp, satyp alatynyn aıtady. Bıylǵy Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­daryna Mamaıqara tulparyn qospaq. Reseıden satyp ákelgen tulpary byltyr da dástúrli báı­geden ótken aıtýly alaman­darda oza shaýyp, qomaqty júlde oljalaǵanyn aıtty.

«Mamaıqara tulparymyzǵa byltyrǵy qysta kesel jabysyp aýyrdy. Eki ókpesi demigip, tynys alǵany qıyndady. Júdep-jadap ketti. О́lip qalatyn shyǵar dep qaýip etip edik, joq, beti beri qarady. «At arysa – týlaq» dep osyndaıdan aıtady eken babalarymyz, qatty jadaý tartyp ketti. Sodan ońalyp jazylǵan soń jazdaı báıgege qosyldy. Byltyr tamyz aıynyń sońyn ala Abaı oblysy Taskesken aý­lynda alaman báıgede jeke-dara keldi. Odan keıin bir apta ýaqyt ótken soń, Jetisý jerinde Kemel Toqaevtyń týǵanyna 100 jyl tolǵan toıda júldege ilin­di. Erterekte on kún ishinde eli­mizdiń batysynda báıgege qos­qanda, odan keıin shyǵysta bolatyn dodaǵa salǵanda senimdi bolatyn edik. О́ıtkeni bul jan­ýar zar kúıine tez keledi. Byltyr aýyrǵany aıtarlyqtaı áser etti dep te oılaımyn», degen atbegi tulparyn kóshpeliler oıyndarynyń alamanynda synaıtynyn aıtady.

Almatylyq atbegi Erjan Aqtasov «Ravshan» dep atalatyn tulparymen top báıgede qara úzip kelip, joldama alǵanyn aıtady.

«Kóshpeliler oıyndaryna alǵash ret júırik jaratyp qosqaly otyrmyz. Baǵlan Nur­bosynov bul tulpardy Ir­lan­dııadan satyp ákelip edi. О́zi óte shydamdy, minezdi. Buǵan deıin Almatyda ushqyr báıgege qosyp baǵyn synap edik, joly bolmady. Táýekel dep dástúrli báıgege qosyp kórdik. Pavlodar qalasynda ótken kóshpeliler oıyndaryna irikteý synynda top báıgeniń aldy bolyp keldi. Araǵa az kún salyp, Baıanaýylda akademık Qanysh Sátbaevtyń týǵanyna 125 jyl tolǵan toıda top báıgege qostyq, senimdi aqtap birinshi keldi», deıdi E.Aqtasov.

Atseıis Almatyda ótken irik­teýde Senıorıta atty qunany úshinshi orynnan kórinip, Dú­nıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna joldama ıelengenin jetkizdi. Báıge túrlerinen ne­gizgi básekelestik elimizdiń júırikteri arasynda órbıdi degen pikirdi alǵa tartty bilikti maman. Degenmen de qyrǵyz atbegileriniń baptaýyndaǵy tul­parlardyń da qarymdy ekenin esten shyǵarmaýdy eskertti.

Almaty qalasynda ótken irikteýdiń ekinshi kezeńinde alaman báıgege 39 tulpar qatysqan edi. Qalyń júıriktiń arasynan ozyp shyqqan úsh tulparǵa Dú­nıejúzilik kóshpeliler oıyn­daryna qatysý joldamasy buıyr­dy. Sonyń biri – Jambyl ob­lysy Qordaı aýdany Sulý­tór aýlynyń turǵyny Sábıt Áli­bektiń «Kúreń aty». Dúbirli dodada ekinshi oryn ıelengen tulpardyń babyn kelistirgen atbegi Azamat Myrsalymov júırigin arnaıy kóshpeliler oıyndaryna qosý maqsatynda baptap otyrǵanyn aıtty. Tipti Almaty qalasynda ótken irikteý kezeńine deıin basqa báıgege qosyp, kóp aldyna shyǵarmaǵan eken.

«Tulpardyń tektiligi shyǵar, sońǵy aınalymda tizgindi sál bosatsań boldy, qarqynǵa qar­qyn qosyp, arynyn kúsheıtedi. Aldyna qandaı júırik tússe de sonymen quıysqandasyp, tipti basyp ozýǵa órshelene umty­latyn qasıeti erekshe unaıdy. Kóshpeliler báıgesiniń irikteý kezeńine qosarda qalaıda úshtikke enedi dep senim artyp edik, ekinshi oryn ıelenip, mereıimizdi asyrdy. Endi kóshpeliler oıyndaryna alańsyz ázirlik júrgizemiz», dedi A.Myrsalymov.

Top báıgeniń qatysýshylary 18 shaqyrymǵa at aıdaıdy. Báıge túrlerinde jylqy tuqymyna eshqandaı shekteý qoıylmaıdy. Asyl tuqymdy bolsa da, qoltý­ma tulparlar da dodaǵa túsedi. Al Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­darynda jorǵa jarysyna qosylatyn júırikter 9 sha­qyrym qashyqtyqqa baq synaı­dy. Elimizdiń atbegileri negi­zinen kórshiles Reseı men Qyr­ǵyzstanda jorǵa baptap otyrǵan atbegilerdi basty básekeles sanaıdy. Qaraǵandy oblysynyń turǵyny Dýlat Baıeshovtiń jorǵasy Pavlodar qalasynda ótken irikteý kezeńinde top jaryp, uly dúbirge qatysý múmkindigin ıelendi.

Keıingi jyldary dástúrli báıge túrleri ǵana emes, klas­sı­kalyq ushqyr báıgeniń de tanymaldylyǵy artyp, qyzyǵý­shylar qatary qalyńdaı tústi. Oǵan, árıne, áıgili Kabırhan tulpardyń da tıgizgen úlesi zor. Almaty atshabarynda baýyryn jaza, qoltyǵyn sóge doda­ǵa qosylyp, tanymaldylyǵy artqan tulpar Reseıde de ush­qyr báıgeniń aldyn bergen joq. Keıin arab elderinde óte­tin álemdik alamanǵa qosylyp, juldyzy jandy. Dúnıejúzilik kósh­pe­liler oıyndarynda ushqyr báıgege qosylatyn tulparlar halyqaralyq taza qandy jylqy kitabyna tirkelgen, tólqujaty bar aǵylshyn tuqymdy júırikter qosylady. Ushqyr báıgeniń ár qashyqtyq boıynsha saıystary «Qazaq Jockey Club» halyqaralyq qoǵamdyq uıymynyń erejesine sáıkes ótkiziledi. Shabandozdarǵa arnaıy kıim kııý mindetteledi.

Shabandoz mádenıeti – eldikke syn

Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda dástúrli báıge túrleri Báıge federasııasynyń jarǵysyna saı ereje boıynsha ótetini belgili. Munda, eń aldymen, tártip, qaýipsizdik qatań talap etiledi. Shabandoz balalardyń basyna dýlyǵa kııýi mindettelmek. Sonymen qatar báıge kezinde túr­li qysastyq jasap birin-biri ǵaı­battaýǵa, atyn nemese shabandozdy sabaýǵa múldem ruqsat etil­­meıdi. Tóreshiler atshabar alańyn aınala ár tustan jiti ba­­qylap qadaǵalaıdy. Eger de sha­bandoz balalar tártipke baǵyn­basa, atbegilerdiń jónsiz áreketke barǵanyn baıqasa, birden jarys jolynan shyǵarylmaq. Sebebi Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­daryn tórtkúl dúnıe tamashalaıdy.

Ulttyq qundylyǵymyz da dáripteletin dúbirli dodanyń joǵary deńgeıde ótkeni barshaǵa abyroı. Báıge federasııasy shabandozdardy ózge memleketten keletin qonaqtar aldynda abyroıly bolyp, úlgi kórsetýge úndep otyr.