Sýretterdi túsirgender – A.Dúısenbaev, E.ÚKIBAEV
Kópjaqty seriktestiktiń berik negizi
Dýshanbege memlekettik saparmen kelgen Qasym-Jomart Toqaevty «Qasrı Mıllat» saraıynda Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon qarsy aldy. Resmı is-shara kezinde Memleket basshysynyń qurmetine zeńbirekten 21 ret oq atyldy. Munan soń Qurmet qaraýylynyń bastyǵy eki el basshylaryna raport berdi. Qazaqstan men Tájikstannyń memlekettik ánurandary shyrqalyp, Qasym-Jomart Toqaev pen Emomalı Rahmon bir-birine delegasııa múshelerin tanystyrdy.
Budan keıin memleketter basshylary Aq zalǵa ótip, shaǵyn quramda kelissóz júrgizdi.
Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan men Tájikstannyń kópjaqty seriktestiginiń berik negizi sanalatyn joǵary deńgeıdegi turaqty kezdesýlerge basa mán beretinin aıtty.
– Eń aldymen, ejelgi tájik jerine tabanym tıgen sátten bastap kórsetken syı-qurmetińiz ben qonaqjaılyq kóńilińiz úshin shyn júrekten rızashylyǵymdy bildiremin. Qazaqstan men Tájikstan arasyndaǵy qarym-qatynas barlyq baǵytta qarqyndy damyp keledi. Biz – senimdi odaqtas eldermiz. Qazaqstan tarapy Tájikstannyń qazaq halqyna degen tileýles nıetin joǵary baǵalaıdy. Biraq munymen toqtap qalýǵa bolmaıdy. Biz alǵa qaraı jyljýymyz kerek. Bul sapar yntymaqtastyǵymyzdy damytýǵa tyń serpin berýdi kózdeıdi. Búgin Odaqtastyq qatynastar týraly shartqa qol qoıylady. Menińshe, bul qujattyń tarıhı mańyzy zor. Osy oraıda birqatar ózekti másele boıynsha mazmundy pikir almasamyz dep oılaımyn, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
О́z kezeginde Emomalı Rahmon ekijaqty yntymaqtastyqty joǵary baǵalap, Qazaqstan men Tájikstannyń strategııalyq seriktestigin odan ári nyǵaıtýǵa nıetti ekenin málimdedi.
– Qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly, Tájikstanǵa qosh keldińiz! Elimizge memlekettik saparmen kelgenińizge qýanyshtymyz. Bul sapar ekijaqty qarym-qatynasymyzǵa tyń serpin beretinine senimdimin. Saıası, saýda-ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq jáne qaýipsizdik salalaryndaǵy yqpaldastyǵymyz qarqyndy damyp keledi. Sizben eki el yntymaqtastyǵynyń qazirgi jaı-kúıi men keleshegin, sondaı-aq halyqaralyq jáne aımaqtyq kún tártibindegi máselelerdi talqylaýǵa ázirmin, – dedi Tájikstan Prezıdenti.
Kelissóz barysynda saýda-ekonomıkalyq, kólik-tranzıt, energetıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyq, sondaı-aq sıfrlandyrý, aýyl sharýashylyǵy men sý resýrstary salalaryndaǵy yqpaldastyq máseleleri talqylandy.
Budan bólek, Qazaqstan men Tájikstan ekonomıkasyn damytýǵa tyń serpin beretin ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýdyń keleshegi qarastyryldy.
IT salasyndaǵy tıimdi baılanys
Shaǵyn quramda ótken kelissózden keıin Qasym-Jomart Toqaev pen Emomalı Rahmonǵa Elektrondyq úkimet salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly esep berildi.
Prezıdentterge bıyl eki eldiń mamandary Internet-resýrstardyń biryńǵaı platformasy men SmartBridge júıeleriniń negizgi komponentterin Tájikstan serverlerinde sátti ornalastyrǵany jóninde baıandaldy.
Qazaqstannyń Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Jaslan Mádıev pen Tájikstannyń Innovasııalar jáne sıfrlyq tehnologııalar agenttiginiń dırektory Mırzo Hýrshed tájik mamandarynyń arnaıy oqý kýrsynan ótkenin jetkizdi. Qazir Tájikstannyń memlekettik organdaryna arnalǵan saıttardy ázirleý jumystary qolǵa alynyp, IT-sheshimderdi ıntegrasııalaý isi egjeı-tegjeı pysyqtalyp jatyr.
Qasym-Jomart Toqaev pen Emomalı Rahmonǵa memlekettik qyzmetterdiń qoljetimdiligin jáne tıimdiligin arttyrý úshin jasandy ıntellekt tehnologııalaryn paıdalaný múmkindikteri jaıynda málimet berildi. Bul eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń eń keleshegi zor baǵytynyń biri bolmaq.
Keńeıtilgen quramdaǵy kelissóz
Memleketter basshylarynyń shaǵyn quramdaǵy kezdesýinen keıin resmı delegasııa músheleriniń qatysýymen keńeıtilgen quramda kelissóz júrgizildi.
Qasym-Jomart Toqaev bul memlekettik sapardyń basty maqsaty dostyqqa jáne ózara qoldaýǵa negizdelgen qazaq-tájik qatynastaryn múldem jańa deńgeıge kóterýdi kózdeıtin ortaq muratqa saı keletinin aıtty. Osy oraıda Memleket basshysy búgin qol qoıylatyn Qazaqstan Respýblıkasy men Tájikstan Respýblıkasy arasyndaǵy Odaqtastyq qatynastar týraly sharttyń aıryqsha mańyzyna nazar aýdardy.
– Atalǵan tarıhı qujat kókjıegimizdi keńeıtip, kópjaqty baılanystarymyzdy odan ári nyǵaıtýdyń negizin qalaıdy. Odaqtastyq qatynastardy damytý jolyndaǵy birlesken áreketimiz tutas Ortalyq Azııa óńiriniń ornyqty damýy men turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge yqpal etedi. Osy múmkindikti paıdalana otyryp, qurmetti Emomalı Sharıpovıch, qazaq-tájik yqpaldastyǵyn keńeıtýge eleýli úles qosqanyńyz úshin Sizge rızashylyǵymdy bildiremin. Shýaqty Dýshanbe qalasyna kelgen saıyn zor qýanyshqa bólenemin. Árdaıym oń ózgeristerge kýá bolamyn. Sizdiń elińizde júrgizilip jatqan ekonomıkalyq reformalardy erekshe yqylaspen baqylaımyz, jetistikterińizge kýá bolyp otyrmyz. Dostas ári odaqtas el retinde buǵan shyn nıetimizben qýanamyz,– dedi Prezıdent.
Memleket basshysy qazaq-tájik yntymaqtastyǵy barlyq baǵytta qaryshtap damyp kele jatqanyn aıtty.
– Shyn máninde, aldyńǵy kezdesýler barysynda qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardyń bári dáıekti túrde júzege asyrylyp jatyr jáne eki el úkimetteriniń baqylaýynda tur. Muny ózim de qadaǵalap otyrmyn. О́tken aıda premer-mınıstrlerdiń orynbasarlary deńgeıinde Úkimetaralyq komıssııanyń kezekti otyrysy ótti. Jıynǵa qatysýshylar ekijaqty yqpaldastyq tetikterin egjeı-tegjeıli talqylady. Maqsatymyz – ózara saýda-sattyq kólemin 2 mıllıard dollarǵa jetkizý. Meniń oıymsha, buǵan elderimizdiń áleýeti jetedi, – dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyń mádenıet kúnderin uıymdastyrýǵa kórsetken qoldaýy, atap aıtqanda, Dýshanbeniń ortalyǵynda qazaqtyń bas aqyny, hakim Abaı Qunanbaıulynyń eskertkish-bıýstin ornatqany úshin tájik tarapyna alǵys aıtyp, mundaı is-sharalar ortaq rýhanı-mádenı qundylyqtarymyzdy baıyta túsetinine nazar aýdardy.
Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon Odaqtastyq qatynastar týraly shartqa qol qoıý uzaqmerzimdi perspektıvada memleketaralyq baılanystardy jańa deńgeıge kóteretinin aıtty.
– Bul halyqtarymyzdyń túpkilikti múddesine saı keledi dep senemin. Sizdiń búgingi saparyńyz aıasynda birqatar is-sharalar uıymdastyrylady. Qazaqstannyń mádenıet kúnderi, Qazaq kınosynyń kúnderi ótedi. Eki eldiń zııaly qaýym ókilderi, ǵalymdar, áıelder men jastar, kásipkerler bas qosady. Munyń bári qos memleket pen halyqtyń dostyǵy berik, bir-birine jaqyn ekenin ári yntymaqtastyǵymyz nyǵaıyp kele jatqanyn kórsetedi, – dedi Emomalı Rahmon.
Kezdesý barysynda agroónerkásip, sý-energetıka, kólik-tranzıt salalaryndaǵy ekijaqty yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtýdyń negizgi basymdyqtary men mindetteri aıqyndaldy. Taraptar birlesken jobalardy iske qosýǵa, sondaı-aq bızneske qolaıly jaǵdaı jasaýǵa basa mán berýge ýaǵdalasty.
Sonymen qatar kelissózder kezinde sıfrlandyrý, bilim berý jáne ǵarysh tehnologııalaryn paıdalaný baǵyttary boıynsha ózara tıimdi seriktestik aıasyn keńeıtýdiń múmkindikteri qarastyryldy.
Birlesken málimdemeniń bereri mol
Qasym-Jomart Toqaev pen Emomalı Rahmon ekijaqty kelissózder aıaqtalǵannan keıin buqaralyq aqparat quraldary ókilderine arnap birlesken málimdeme jasady.
Memleket basshysy qonaqjaılylyq tanytqany úshin Prezıdent Emomalı Rahmonǵa shynaıy rızashylyǵyn bildirip, baýyrlas Tájikstan eline jasaǵan memlekettik saparyna erekshe mán beretinin atap ótti.
– Bul sapar ózara qurmetke, senimge jáne jan-jaqty yntymaqtastyqqa negizdelgen qazaq-tájik qatynastarynyń dáıekti túrde nyǵaıýyna tyń serpin beredi. Tájikstan – senimdi dosymyz ári ýaqyt tezinen ótken odaqtasymyz. Eki eldi ortaq tarıh, mádenıet jáne rýhanı qundylyqtar baılanystyrady. Biz barlyq deńgeıde tyǵyz ári ózara senimge qurylǵan saıası dıalog ornattyq. Birlesken kúsh-jiger arqyly naǵyz dostyq pen tileýlestik rýhynda ortaq keleshektiń negizin qalap kelemiz, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Qasym-Jomart Toqaev búginde Qazaqstan men Tájikstannyń memleketaralyq baılanysy odaqtastyq qatynastar deńgeıine shyqqanyn aıtty.
– Jańa ǵana biz qurmetti Emomalı Sharıpovıchpen Qazaqstan men Tájikstannyń arasyndaǵy Odaqtastyq qatynastar týraly shartqa qol qoıdyq. Bul – ekijaqty yqpaldastyqtyń múldem jańa kezeńine qadam basqanymyzdy aıǵaqtaıtyn tarıhı qujat. Budan bylaı baýyrlas halyqtar bizdiń odaqtas elder ekenimizdi nyq senimmen aıta alady. Osy oraıda kóregen saıasaty jáne qazaq-tájik qatynasyn nyǵaıtýǵa qosqan zor úlesi úshin baýyrlas tájik eliniń kóshbasshysy Emomalı Sharıpovıch Rahmonǵa zor rızashylyǵymdy bildirgim keledi, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent kelissóz barysynda qos tarap baýyrlas halyqtardy bir-birine jaqyndastyrýǵa, qazaq-tájik qatynasyn jan-jaqty nyǵaıtýǵa umtylatynyn taǵy da rastaǵanyn jetkizdi.
– Elderimiz arasynda eshqandaı túıtkildi másele joq. Muny úlken yqylaspen atap óttik. О́zara tıimdi ári jan-jaqty seriktestikti arttyrý úshin aldaǵy ýaqytta da barynsha kúsh-jiger jumsaýǵa ýaǵdalastyq. Ekijaqty saýda-sattyq máselesine aıryqsha nazar aýdaryldy. Sońǵy bes jylda elderimiz arasyndaǵy jyl saıynǵy taýar aınalymy eki eseden artyq ósim kórsetip, 1 mıllıard dollardan asyp tústi. Bıylǵy alty aıdyń qorytyndysy da oıdaǵydaı, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy ózara saýda-sattyqty odan ári damytýǵa eki eldiń mol múmkindigi bar dep sanaıdy. Máselen, Qazaqstan Tájikstanǵa jalpy quny 200 mıllıon dollar bolatyn 85 taýar túri boıynsha eksportty ulǵaıtýǵa daıyn. Tájikstan tarapy da Qazaqstanǵa eksport kólemin arttyrý úshin aıtarlyqtaı resýrsqa ıe.
– Biz jetkiziletin taýarlardyń nomenklatýrasyn keńeıtý jáne elderimizdiń saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵyn tejeıtin kedergilerdi kezeń-kezeńimen joıý, kólik-logıstıka salasyndaǵy seriktestikti arttyrý jóninde kelisimge keldik. Ekonomıkalyq kooperasııany kúsheıtý úshin eki el úkimetterine 2027 jylǵa deıin ózara taýar aınalymyn ulǵaıtý týraly jol kartasyn qabyldaýdy jedeldetý jóninde tapsyrma berdik. Keleshekte ózara saýda-sattyq kólemin 2 mıllıard dollarǵa deıin jetkizýge, tipti odan asyrýǵa múddelimiz. Taýar aınalymyn arttyrýǵa agroónerkásip sektory aıtarlyqtaı úles qosa alady. Bıylǵy alty aıdyń qorytyndysy boıynsha elderimizdiń biri-birine aýyl sharýashylyǵy ónimderin jetkizý kólemi 12 paıyzǵa ulǵaıyp, bul baǵyttaǵy saýda aınalymy 300 mıllıon dollarǵa jýyqtady, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, taraptar un tartý ónerkásibin damytý, ósimdik maıyn, kondıterlik jáne mal sharýashylyǵy ónimderin shyǵaratyn birlesken kásiporyndar qurý múmkindikterin qarastyrýǵa ýaǵdalasqan. Prezıdent qazirgi kezde ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, kólik, sıfrlandyrý jáne ekonomıkanyń basqa da salalarynda birqatar aýqymdy joba ázirlenip jatqanyn aıtty.
– Dýshanbege saparymnyń qarsańynda qazaq-tájik bıznes forýmy ótti. Onyń sheńberinde birqatar kommersııalyq kelisimshartqa qol qoıyldy. 1 mıllıard dollardan astam somaǵa kelisimder jasaldy. Osyǵan baılanysty biz Emomalı Sharıpovıchpen birge qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardy tolyq iske asyrý týraly tapsyrma berdik. IT-sektoryndaǵy yntymaqtastyq eki memleket úshin zor múmkindikterge jol ashady. Elimiz memlekettik qyzmetterdi sıfrlandyrý jáne IT-tehnologııalardy damytý baǵytyndaǵy tájirıbesimen bólisýge daıyn. Joǵary deńgeıde qol jetkizilgen ýaǵdalastyq aıasynda tájik tarapyna Elektrondyq úkimet platformasynyń sıfrlyq sheshimderin berdik. Qazirgi kezde KazAID Qazaqstandyq halyqaralyq damý agenttiginiń uıymdastyrýymen tájik mamandary elimizdiń ozyq IT-mektepterinde bilim alyp jatyr. Mundaı tájirıbe almasý IT-mamandarymyzdyń biliktiligin arttyrýǵa oń septigin tıgizetinine senimdimin, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Qos halyqty jaqyndastyratyn mańyzdy is-sharalar
Sonymen qatar brıfıngte kólik-tranzıt jáne energetıka salalaryndaǵy yntymaqtastyqty damytý máseleleri jan-jaqty talqylanǵany aıtyldy.
– Biz Ortalyq Azııanyń transshekaralyq ózenderiniń resýrsyn rasıonaldy paıdalaný úshin ózara úılesimdi jumysty jalǵastyrý jóninde ýaǵdalastyq. Qazaqstan sý-energetıka salasyndaǵy mindettemelerdi oryndaǵany, naqtyraq aıtqanda, elimizge sý jetkizýge baılanysty sheshimdi ýaqtyly qabyldaǵany úshin tájik tarapyna alǵys aıtady. Bul – biz úshin óte mańyzdy. О́z kezeginde elimiz «Bahrı Tochık» sý qoımasynyń jumys rejimine qatysty úshjaqty hattamada kórsetilgen barlyq mindettemeni oryndaıdy. Atalǵan baǵytta konstrýktıvti yntymaqtastyqty jalǵastyrýǵa nıettimiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy nyǵaıtý kelissózderge arqaý bolǵanyn jetkizdi.
– О́tken jyly Qazaqstan qalalarynda Tájikstannyń mádenıet kúnderi men aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń kórmesi tabysty ótti. Bul jolǵy sapar aıasynda Dýshanbe, Hýdjand jáne Bohtar qalalarynda qos halyqtyń arasyn jaqyndata túsýdi kózdeıtin mańyzdy is-sharalar uıymdastyrylyp jatyr. Sonymen qatar jastar arasyndaǵy baılanysty jandandyrýǵa, ásirese, bilim salasyndaǵy yntymaqtastyqty tereńdetýge eki tarap ta múddeli ekenin rastadyq. Sapar qarsańynda eki el jastarynyń, ǵalymdary men zııaly qaýym ókilderiniń basyn qosqan forým sátti ótti. Qazaqstan óńirdegi elder ishinde Tájikstannan keletin stýdentterge eń kóp bilim grantyn bóledi. Biz bilim salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa kelistik. Tájikstannyń mamandaryn daıarlaýǵa jáne tájik áskerı-tehnıkalyq mamandaryn oqytýǵa qosymsha múmkindikter qarastyramyz. L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men M.Osımı atyndaǵy Tájik tehnıkalyq ýnıversıtetinde birlesken aqparattyq tehnologııalar fakýltetiniń ashylýyn quptaımyz. Mundaı jańalyqtardyń mán-maǵynasy zor ári halyqtarymyz muny erekshe yqylaspen qabyldary sózsiz, – dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar Prezıdent óńirlik jáne halyqaralyq kún tártibindegi ózekti máseleler jóninde pikir almasqanyn atap ótti.
Emomalı Rahmon Qasym-Jomart Toqaevpen júrgizgen kelissózderdiń qorytyndysyna kóńili tolatynyn jetkizip, eki eldiń yntymaqtastyǵyn joǵary baǵalady.
– Búgingi ózara senimge qurylǵan kelissózder barysynda biz turaqty saıası dıalogti odan ári qoldaýǵa daıyn ekenimizdi taǵy da rastadyq. Osynyń negizinde qazaq-tájik baılanystarynyń quqyqtyq bazasyn aıtarlyqtaı nyǵaıtatyn birqatar mańyzdy qujat bekitildi. Odaqtastyq qatynastar týraly shartqa qol qoıyldy. Munyń tarıhı máni zor ekenin atap ótkim keledi. Bul mańyzdy qujat eki eldiń yntymaqtastyǵy jylnamasynyń jańa paraǵyn ashady jáne strategııalyq seriktestigimizdiń myǵym irgetasy bolady, – dedi Tájikstan Prezıdenti.
«Kohı Borbadta» ótken gala-konsert
Qasym-Jomart Toqaev pen Emomalı Rahmon Qazaqstannyń Tájikstandaǵy mádenıet kúnderine arnalǵan saltanatty konsertti tamashalady.
«Kohı Borbad» saraıynda ótken gala-konsertte Qazaqstan men Tájikstannyń óner maıtalmandary, sonyń ishinde «Astana ballet» balet trýppasy men sımfonııalyq orkestri, «Astana Opera» Memlekettik opera jáne balet teatrynyń hory, Hassak etnofolk toby jáne taǵy da basqa shyǵarmashylyq ujymdar óner kórsetti. Sahnada qos halyqtyń tanymal mýzykalyq shyǵarmalary men álemdik klassıka repertýarynan úzindiler oryndalyp, horeografııalyq kompozısııalar usynyldy. Baýyrlas tájik halqy Dımash Qudaıbergen, Aıgúl Úlkenbaeva, Temirlan Beısembaı (Ratovich), «El Voice» toby, Farýh Tohtamýratov (Adam) sııaqty mádenıet qaıratkerleriniń ónerin tamashalady. Qazaqstannyń mádenıet kúnderi aıasynda Dýshanbe, Hýdjand jáne Bohtar qalalarynda mádenıetaralyq baılanystardy keńeıtýdi kózdeıtin birqatar mańyzdy is-shara ótedi.
Osy aptada Ábilqasym Fırdaýsı atyndaǵy mádenıet jáne demalys saıabaǵynda qazaqtyń bas aqyny, hakim Abaı Qunanbaıulynyń eskertkish-bıýsti saltanatty túrde ashyldy. Budan bólek, Ulttyq mýzeıdegi biregeı jádigerlerden jasaqtalǵan qazaq halqynyń sándik-qoldanbaly óneriniń kórmesi jáne otandyq kınematograftar túsirgen fılmderdiń kórsetilimi uıymdastyryldy.
