Aımaqtyń túrlenýine AES qalaı áser etedi?

Investısııalyq tartymdylyq artqan

Aýdanda ındýst­rııalyq aımaq qu­ryl­ǵan. Sılıfke qalasy mańyndaǵy kásiporyndardyń iri ónerkásiptik klas­terine aınalǵan bul ındýstrııalyq aımaqta qazirdiń ózinde 50 kásiporyn bar. Olardyń ál-qýatynyń shamamen 70-80%-y «Akkýıý» AES jobasynyń qajettilikterine jumsalady. Bul árıne, búkil oblystaǵy ónerkásiptik jáne saýda kásiporyndarynyń damýyna yqpal etedi.

Turaqty tapsyrystyń arqasynda ónerkásipshiler men kásipkerler belsendi damyp keledi. Muny oblystyń óndiristik, kommersııalyq áleýeti turǵysynan oń baǵalaǵan abzal. Endi Túrkııanyń basqa aımaqtarynda AES salý jobalary júzege asatyn bolsa, Sılıfkeniń kásiporyndary men ónerkásipshileri ol jobalarda suranysqa ıe bolatyny málim.

Sılıfke aýdany ákimdiginiń basshysy Abdýlla Aslanerdiń aıtýynsha, aımaqta AES qurylysy áser etpeıtin birde-bir sala joq. Alyp qurylys bastalǵaly ekonomıka, saýda jáne turǵyn úı sektorynda serpindi ósim baıqalady. Anyǵynda, «Akkýıý» AES jobasy iske asyryla bastalǵaly 20 myńnan astam turǵyn úı salynǵan.

Dál qazir AES qurylysy jobasynda jáne onymen baılanysty salalarda 50 myńǵa jýyq adam jumys isteıdi eken.

«Jergilikti kásipkerlik qarqyndy damyp keledi. Kásipkerlerimiz ben qolónershilerimiz sońǵy jyldary tabys­taryn orta eseppen 3-4 ese arttyrdy. Jol ınfraqurylymy jaqsaryp, jańardy. Aýdandy jaryp ótken respýblı­ka­lyq mańyzy bar avtomagıstraldaǵy týnnelderdiń qurylysyn da jyldamdatyp, erterek paıdalanýǵa berilýine yqpal etti. Sondaı-aq ónerkásiptiń kóptegen salasynda órleý baıqalady. Neniń ózgergenin qysqasha sıpattaý múmkin emes. Aýdandaǵy 99 taraý tirliktiń barlyǵy derlik jaqsy jaǵyna ózgerdi», deıdi A.Aslaner.

Aýdan ákiminen AES qurylysyn jergilikti halyq qalaı qabyldaǵany týraly suradyq.

«Men bul aýdandy sońǵy 3 jyldan beri ǵana basqaryp kelemin. Sondyqtan sol merzimdegi jaǵdaı týraly ǵana aıta alamyn. Áriptesterimniń aıtýynan bilemin. AES qurylysyna deıin bizde óte kúshti oppozısııa bolǵan. Keıbir jergilikti turǵyndar bul jobany durys qabyldamaǵan jáne onyń osynda júzege asýyn qalamaǵan. Men óz tarapymnan sońǵy úsh jylda óńirdiń damýy shynymen de qarqyndy boldy dep aıta alamyn. Jobany táýelsiz uıymdar óte qatań baqylaıdy jáne joba boıynsha barlyq sheshimdi birneshe táýelsiz sarapshy men retteýshi organdar kelisedi. Qazir bizdiń azamattar jobanyń júzege asatynyna, onyń qaýipsiz ári senimdi bolatynyna úlken senim artyp otyr. Muny Túrkııanyń Sınop provınsııasynda qazirgi ýaqytta «Rosatom» memlekettik korporasııasymen kelissóz júrgizip jatqan ekinshi AES-ti, sondaı-aq úshinshi AES-ti salý jobasyn júzege asyrýdy josparlap otyrǵany da dáleldeıdi», dedi aýdan basshysy.

Jergilikti halyq tirshiliginiń tamyrshysyndaı bolyp júrgen Sılıfke qalalyq Saýda-ónerkásip palatasynyń tóraǵasy Nuretdın Qaınar AES qury­lysy qarqyn alǵanda óńirdegi kásipkerlik te damýdyń jańa dańǵylyna túskenin aıtty.

«Akkýıý AES jobasy belsendi qu­ry­lys kezeńine engende uıymnyń – Sılıfke qalasy Saýda-ónerkásip palatasy músheleriniń kóbeıgenin baıqadyq. Naqty sanǵa júginsek, osy ýaqyt ara­lyǵynda palata músheleriniń sany 1 600 jańa kásiporynǵa artty. Nátıjesinde, oblys ekonomıkasy ártúrli baǵalaý boıynsha 40-tan 50%-ǵa deıin ósti», deıdi.

Onyń aıtýynsha, AES qurylysynyń birden-bir keri áseri – basqa salalarda jumys kúshiniń tapshylyǵy oryn alǵan. Sebebi turǵyndar jalaqysy jaqsy qury­lys alańynda jumys istegendi jón kóredi.

«Oblystyń aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynda, ónerkásip oryndarynda, týrızm men qyzmet kórsetý salalarynda jumys kúshiniń tapshylyǵy baıqalady. О́ıtkeni aýdanda turatyn halyqtyń aıtarlyqtaı bóligi tikeleı AES jobasynda nemese onymen baılanysty kásiporyndarda jumys isteıdi. Bul rette tek oblys turǵyndaryn aıtyp otyrǵan joqpyn. AES qurylysynda jumys istep, kóp tabys tabýǵa Túrkııanyń basqa aımaqtarynan da adamdar kelip jatyr», dedi palata basshysy.

«Akkýıýdegi» qazaq jastary

Qazir alty qurlyqtyń qaı qıyryna barsań da aldyńnan qazaqtyń bir qara domalaǵy kúlimdep shyǵa keletindeı kúnge jettik. Túrik eliniń tórinde, Jerorta teńiziniń jelkendi jıeginde oryn tepken álemdegi eń iri «Akkýıý Nýklear» AES qurylysynyń bel ortasynda da 1 200-den astam jas otandasymyz bar eken. Olardyń arasynda san alýan mamandyq ıeleri bar. Kóńil kúıi kóterińki, óz isine nyq senimdi bul jas­tardy kórgende kóziń toıady, sóılese ketseń qunyǵa tyńdaısyń. Qazaqstan azamattarynyń arasynda qurylysshy men laboranttan bastap energetıka jáne atom ónerkásibi salasyndaǵy opera­torlar men sarapshylarǵa deıin bar eken. Sondaı-aq jobaǵa býhgalterlik esep, aýdıt jáne ákimshilik basqarýmen aına­lysatyn qazaq qyzmetkerleri tartylǵan. Bir qyzyǵy, munda jumys isteıtin kóptegen qazaqstandyq jastar otbasy quryp, bala tárbıelep jatyr.

Sondaı mamandardyń biri – «Akkýıý Nýklear» AES-niń qurylysty baqylaý qujattamasy baǵytyn basqaratyn Nazýgým Ysqaqova. Onyń toby 30-ǵa jýyq qyzmetkerden turady. Nazýgýmmen tanysyp, sózge tarttyq. Ol eldegi Qazaq avto­mo­bıl-jol akademııasyn «О́nerkásiptik jáne azamattyq qurylys» mamandyǵy boıyn­sha támamdaǵan. Qurylys kompanııa­larynda basshylyq qyzmet istegen tájirı­besi bar. AES-tegi tegeýrindi jumy­synyń nátı­jesinde byltyr «Rosatomnyń» Jyl adamy 2023» salalyq taný baǵ­dar­lamasy­nyń laýreaty atanǵan. Oǵan qosa, «VOO modeli boıynsha AES qurylysyn salýshy» atalymynda 2-oryn ıelengen.

«Mundaı kýbokti alý – iri korpora­sııa­nyń myńdaǵan qyzmetkeriniń arasynda úzdikterdiń biri bolý degen sóz. Qazaqstan azamatymyn jáne osyndaı keremet marapatqa ıe boldym. Árıne, tańǵalarlyq faktiler kóp. Bul syılyq «atomdyq Oskar» dep te atalady, sondyqtan men úshin bul eki ese mańyzdy. Qazaqstannyń, sonyń ishinde medısına men bilim berý sııaqty salalardyń tabysty damýy úshin ıadrolyq energetıka qajet. Ol atalǵan qajettilikterdi qana­ǵattandyrýǵa jáne kómirqyshqyl gazyn azaıtýǵa kómektesedi. Túrkııadaǵy AES qyzmetkeri retinde elge oralyp, týǵan jerimdegi atom ónerkásibinde jumysymdy jalǵastyrýdy qalaımyn, armandaımyn», deıdi qarakóz.

«Akkýıý Nýklear» AES-ine otbasymen Qaraǵandydan kelgen Nazýgýmnyń áriptesi Mádına Ábildınova da elde atom energetıkasyn damytýdyń keleshegi zor ekenine senimdi. Ol maı-gaz tobynyń hı­mııalyq taldaýy boıynsha zerthana­shy bolyp jumys isteıdi. E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memleket­tik ýnı­versıtetin «Beıorganıkalyq zat­tardyń hımııalyq tehnologııasy» maman­dyǵy boıynsha bitirgen. Dárejesi – tehnıka ǵylymdarynyń magıstri. Elde óz mamandyǵy boıynsha birneshe kompanııa­da qyzmet etip, úlken jetistikke jetken.

«Bile bilgenge, bizdiń bul jerde alǵan is-tájirıbemiz baǵa jetpes qundylyq deý­ge bolady. «Akkýıý Nýklear» AES-inde jumys isteý maǵan óz elimde qoldanýǵa bola­tyn jańa bilim men daǵdylardy úıren­ýge, áriptestermen tájirıbe almasý­ǵa múmkindik beredi», dep tebirendi Mádına.

Anadoly elindegi AES-tiń taǵy bir myqty mamany – otandasymyz Mırat Qadısov. Batys Qazaqstanda týyp-ósken ol, Máskeýdiń bedeldi oqý oryn­darynda quqyqtaný men ekonomıka jáne qarjy boıynsha birneshe bilim alyp, «Gazpromda» ishki aýdıttke qatys­ty jetekshi qyzmetter atqarǵan. 2019 jyldan beri «Akkýıý Nýklear» AES-inde Ishki baqylaý jáne aýdıt sarapshy – Aýdıtorlyq jumys tobynyń basshysy laýazymynda qyzmet etip júr. Qyzmet etken jeriniń bárinde marapat alǵan. AES-ke jeke sińirgen úlken eńbegi úshin Qurmet gramotasyn alǵan. Otbasyly. Balalary Akkýıýda ósip jatyr.

«Eldiń damýy úshin, medısına, bilim-ǵylym bolsyn, taǵy basqa ár salanyń erkin órkendeýine energııa qajet. Ol kóp jáne sapaly bolýy kerek. Sonymen qatar tabıǵatty qorǵap, ekologııany qalypty saqtap, tazartý úshin densaýlyq pen adam ómirine zııan keltiretin shyǵaryndylary joq AES-tiń bolǵany mańyzdy. Dál osy energııa kózi kómirqyshqyl jáne parnık­tik gazdy azaıtýǵa múmkindik beredi. Túr­kııadaǵy AES qurylysyn aıaqtaǵannan keıin óz otanymda atom salasyn damytýǵa úles qosqym keledi», dedi M.Qadısov.

Akkýıýde otandas jas mamandardyń kásibıligi joǵary baǵalanyp otyr. El-jurttan jyraqta júrgen jas mamandar kásibı sheberligin shyńdap qana qoımaı, elindegi atom energetıkasyn damytýǵa óz úlesin qosý maqsatymen týǵan jerge oralýǵa daıyndalyp júr. Olardyń álemdegi eń órshil energetıkalyq jobanyń birinde qyzmet etýi Qazaqstannyń jahandyq bastamalarǵa qatysýynyń joǵary áleýeti men mańyzdylyǵyn kórsetedi.

Aıta ketý kerek, mundaǵy AES qury­ly­syna 11 elden 34 myń adam tartylǵan.

Jergilikti fermerler jetistigi

Mersın provınsııasy Túrkııanyń aýyl sharýashylyǵy eksportynda mańyz­dy ról atqarady. Organıkalyq jáne sapaly ónimder óndirý jaǵynan bul óńir Túr­kııa eko­nomıkasynda erekshe oryn alady.

«Akkýıý Nýklear» AES-in jobalaý kezinde ekologııalyq qaýipsizdikke jáne qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeýge erekshe nazar aýdaryldy. Sondyqtan jergilikti fermerler AES qurylysyn qoldady. Sebebi óńir energııamen qamtamasyz etý máselelerine jıi tap bolyp otyrady. Ásirese qys aılarynda elektr jary­ǵynyń úzilýi elektr qýaty men jylýdyń jetispeýshiligine ákelip soǵady.

Banan jáne sıtrýs ósiretin fermerler Mustafa Gezer men Fıkrıe Saktyń aı­týyn­sha, AES qurylysy bastalǵaly beri jańa ónimderge suranys edáýir artqan.

2022 jyly Sılıfkede «Solagron» kompanııasy jergilikti jemis-jıdekterden slaıstar óndiretin kásiporyn qurdy. О́ndi­ris jemisterdi tolyq sıklmen óńdeý­di, onyń ishinde jańa kúıinen oraýǵa deıin­gi kezeńderdi qamtıdy. Sıtrýs jemis­teriniń etinen keptirilgen jemister, al qabyǵynan kosmetıkalyq jáne farmasevtıkalyq ónerkásipke arnalǵan maı jasalady. Kompanııanyń bas dırektory Taner Shonel kásiporynmen tanystyryp, AES-ke qatysty óz pikirin bildirdi.

«Qazir kásiporynǵa kelip turǵan elektr toǵy turaqsyz. Sondyqtan únemi toq úzilgen sátte iske qosylatyn toq óndirý­shi qo­symsha qondyrǵy ustap otyramyz. О́ıt­keni kásiporynnyń mańyzdy qurylǵy­lary bir sátke de toqtamaýy kerek. Olaı bol­ǵan jaǵdaıda orny tolmas shyǵynǵa ury­nýy­myz yqtımal. Sondyqtan turaqty ener­getıka bazasyna zárýmiz. Endi AES iske qo­sylyp, energııamen qamtamasyz etý turaq­talǵannan keıin biz óndiristi keńeıtýdi jáne jańa paıdaly taýarlardy usynýdy josparlap otyrmyz», dedi bas dırektor.

Iske qosylǵan soń «Akkýıý Nýklear» AES-i óńirdi energııamen qamtamasyz etý máselesin sheship qana qoımaı, jergilikti aýyl sharýashylyǵy men óndiristiń órken jaıyp, ekonomıkanyń odan ári damýyna katalızator bolary anyq.