Memlekettik tildiń mártebesin arttyrý – jastarǵa syn

Bolashaq qoǵamnyń áleýmettik-tildik ustanymdary qazirgi jas­tar men jasóspirimderdiń bilim berý salasyndaǵy tildik qajettilikter­men baılanysty. Elimizde jastar sany 6 mln-ǵa jýyq, olardyń negizgi ınstıtýsıonal­dyq áleýmettený ortasy – bilim berý jú­ıe­si, otbasy, túrli saıası, mádenı, sporttyq toptar, uıymdar, ujymdar, dostary, týystar, kórshiler, jalpy sosıým.

Byltyrǵy derekterge sáıkes, JOO-da qazaq tilinde bilim alyp jatqan stýdentter qatary jyldan-jylǵa artyp jatyr. Bul 65,3%-dy quraıdy, al orys tilinde bilim alyp jatqandar úlesi – 27%. О́z kezeginde aǵylshyn tilinde 8% azamat oqıdy.

Júrgizgen zertteýlerge sáıkes, jas­tar­dyń basym bóligi – 67,6 paıyzy qazaq tilinde jıi sóıleıdi, jaqyndarmen únemi ana tilinde qarym-qatynas jasaıdy. Olar orys tilin jaqsy deńgeıde meńgergen, qoǵamdyq jerde kerek kezde qoldansa, keıde orystildi sózder men termınderdi paıdalanady. Suralǵandardyń 30,2 paıyzǵa jýyǵy qos tilde qarym-qatynas jasaıdy nemese kommýnıkant tilin paıdalanady, qazaq tilinde jaýap berýge tyrysqanymen orys tilinde kóbirek sóıleıdi, ıaǵnı sabaqta qazaqsha, sabaqtan tys jerlerde, dostarymen oryssha tildesedi. Qazaq tilinde bilim alyp jatqan jastardy eki áleýmettik-tildik sıpatyna qaraı toptastyrýǵa bolady. Basym bóligi – qazaq ortasynda qalyptasqan, áleýmettik úderisterde únemi ana tilinde sóılep, al qal­ǵan úshten bir bóligi qos tilde erkin baı­lanysqa túse alatyn bılıngv-jastar. Alaı­da joǵary oqý ornynda bilim alyp jat­qan stýdentterdiń barlyǵy kem degende eki tildi túsiný jáne qabyldaý deńgeıinde biledi.

Memlekettik til saıasatynyń strate­gııasyna sáıkes, qoǵamdaǵy kóptildilik jaǵ­daıyndaǵy ózgerister, bilim júıesindegi ózgerister nátıjesimen aıqyn­dalǵan. Qazaq bóliminde oqıtyn jas­tar sany orys jáne aǵylshyn tilinde bilim alatyn oqýshylardan jalpy alǵan­da basym. Sondyqtan negizgi ózgerister qazaq­tildi jas adamdarǵa baǵyttalady. Bul memlekettik tildegi bilim berý úderisin­­degi oqýlyqtar men qosymsha materıaldar­dyń san men sapasynyń kemshilikteri­ne baılanysty, nátıjesinde qazaqtildi jastardyń orys jáne aǵylshyn tilindegi derekkózderdi paıdalanýy áleýmet­tik-tildik ustanymdaryna yqpal etedi. Sondaı-aq qazaq bóliminde oqıtyndar, zertteý obektisi retinde, óńirlerden úlken qalalarǵa shoǵyrlanyp, áleýmet­tik-tildik ortaǵa beıimdelý úderisinen ótedi.

Anyqtalǵandaı, ana tildiń mártebe­sin kóterý baǵytyndaǵy oń ózgerister tek bilim berý salasymen shektelmeı, mádenıet jáne medıa salalarynda da qarqyn aldy. Máselen, qazaq tilindegi telebaǵdarlamalar, fılmder, ınternet kontentter jáne baspasóz materıaldaryn kóbeıtý maqsatynda birqatar memlekettik jáne jeke jobalar iske asyrylyp keledi.

Bıyl «Mass-medıa týraly» Zań qa­byl­danyp, qazaq tilindegi kontent kóle­min arttyrý mejesi de bekitildi. Bul basta­malar qazaq tilin zamanaýı medıa arqy­ly nasıhattaýǵa jáne qazaq tilin úıre­ný­di jeńildetý, ony kúndelikti ómirde keńi­nen qoldanýǵa yqpal etýge baǵyttalǵan.

Prezıdent Ulttyq quryltaıdyń Atyraýda ótken úshinshi otyrysynda «Elimizde qazaq tiline degen suranys jyl ótken saıyn artyp keledi. Qazaq tili bıznestiń, ǵylym men tehnıkanyń tiline aınala bas­tady. Bul úrdisti odan ári damytýdyń eń tıimdi ári tóte joly – aǵartýshylyq. Eshkimdi májbúrlemeı, kúndelikti ómir­degi qajettilikti arttyrý arqyly tili­mizdiń tuǵyryn nyǵaıta beremiz. Mem­lekettik tilge qatysty qur sózden eshteńe shyqpaıdy. Eń bastysy, naqty is bolýy kerek» degeni eldegi kóp bastamaǵa serpin berdi.

Búginde qazaq tiliniń mártebesin bıik­tetip, onyń quzyretin is júzinde ny­ǵaıtýda negiz bolǵan bastama – «Memlekettik tildi damytý» baǵdarlamasy. Baǵdarlama aıasynda memlekettik qyzmetkerlerge qazaq tilin úıretý kýrstary uıymdastyrylyp, qazaq tilindegi resmı qujattar aınalymyn ulǵaıtýǵa erekshe kóńil bólinedi. Sonymen qatar qazaq tilin úıretý úshin jańa ádistemeler men oqý quraldaryn jasaqtaý júıeli júrgiziledi.

Al qazaq tilin oqytýdyń ádisteme­lik bazasyn jetildirý, til saıasatyna qatys­ty zertteýlerdi júzege asyrý jáne qazaq tiliniń sózdigin, grammatıkasyn jáne ­termınologııasyn jańartý boıynsha ­«Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktı­ka­lyq or­talyǵy qarqyndy jumys istep keledi.

«Onlaın qazaq tili kýrstary» ataýymen qoljetimdilikti arttyrý maqsatynda birneshe onlaın platforma men kýrs iske qosyldy. Bul platformalar memlekettik tildi erkin úırenýdi qalaǵan barlyq aza­matqa, ásirese sheteldegi qazaq dıaspo­ra­syna úlken múmkindik boldy. О́ıtkeni ın­ter­aktıvti ádisterdi qoldaný til úırenýdi jeńildetip, meılinshe qyzyqty etedi.

Joǵaryda atap ótken bul baǵdar­la­malar men jobalar qazaq tiliniń damýyna jáne onyń qoǵamdaǵy rólin arttyrýǵa baǵyttalǵan keshendi sharalardyń bir bóligi ǵana.

Jalpy, «Ashyq NQA» portalynyń statıstıkasy boıynsha Ulttyq halyq sanaǵynyń qorytyndysy boıynsha 5 jas­taǵy jáne odan joǵary jastaǵy ha­lyq 13 768 406 adam (80%-y) memleket­tik tildi meńgergen, al onyń ishinde kúnde­likti ómirde qoldanatyndary 8 472 661 (49,3%-y) adam sanyn quraıdy. Bul kór­setkish halyqtyń basym bóliginiń qazaq tilin aýyzsha túsinetinin, erkin oqıtynyn, erkin jazatynyn kórsetti.

Sondaı-aq 2022 jyly júrgizilgen elimizdegi til saıasaty máseleleri boıynsha áleýmettik jáne analıtıkalyq zertteýdiń nátıjeleri ózge etnos ókilderiniń 0,4%-y qazaq tilin ana tili retinde kórsetken ­(2020 jyly – 1%, 2021 jyly – 1,2%). Degen­men qazirgi tańda halyqtyń memleket­tik tildi meńgerý kórsetkishi boıynsha óńir­ler arasynda biryńǵaılylyq joq. Bul tıisti óńirdiń geografııalyq ornalasý ereksheligi men turǵyndardyń etnostyq quramyna baılanysty. Mysaly, zertteý nátıjesine súıensek, qazaq tilin meńgergen respondentterdiń kóbi – Aty­raý (78,8%), Mańǵystaý (76,1%), Jam­byl (74,1%), Qyzylorda (73,2%) obly­synyń turǵyndary. Qazaq tilin tıisti deń­geıde meńgermegenderdiń úlesi – Soltústik Qazaqstan (8,2%), Qostanaı (9,0%), Qaraǵandy (6,5%) oblysynyń tur­ǵyn­daryna tıesili boldy.

Aıdar HAMIT,

áleýmettanýshy